Tariximizin qaranlıq qatları arxeoloji tapıntıların və arxiv sənədlərinin işığında

 

 

(Əvvəli ötən sayımızda)

28 May səhərinin Layısqıdakı gözəlliyi bənzərsiz idi. Əjdər müəllim üzü Çakıl dağlarına sarı dayanaraq ilkin təəssüratlarını belə ifadə etdi: "Vallah, adam bu cənnəti görəndə heyranlığını bildirmək üçün dayanmalı, fikrə getməli, düşüncəyə dalmalı olur. Bura Azərbaycanın gözəllik səltənətidir. Bu yerlərin əsrarəngiz təbiətində Layısqı sözünün mənasını görürəm. Dağlar burada bir-birindən lay-lay ayrılır. Yaşıllıqlar bir-birini lay-lay əvəz edir... Vadilər qarşımızda laybalay açılır. Başı qarlı zirvələrin yetirdiyi, sınağa çəkdiyi insanlar da təbiətin özünə oxşayır - gözəl, istiqanlı, qonaqpərvər, vüqarlı... Əhməd müəllimi bu dağlardan birinə bənzədirəm. Elə bilirəm onu "Avesta"dan, "Bilqamıs" dastanından, "Kitabi-Dədə Qorqud"dan tanıyıram."

Əjdər müəllimlə istiqlal bayramımız Layısqıda çox yaddaqalan oldu. O kəndin ziyalıları, ağsaqqalları ilə görüşdü, Əhməd müəllimdən müsahibələr aldı, gördükləri barədə hər şeyi dəftərçəsinə qeyd edirdi. Mən isə kənd ziyalılarından Əvvəl Hüseynli Şöhrət Həmidli ilə iki min metr yüksəklikdə yerləşən, ensiz dağ cığırları ilə Eşik qalasına qalxdım. IX əsrdə, Alban çarlığı dövründə gözətçi məntəqəsi kimi tikildiyi ehtimal edilən, Baş Layısqı kəndi ilə Şin çayı arasında yerləşən üçbucaq şəkilli bu qala diqqətdən tədqiqatdan kənarda qalmış, divarlarının böyük bir qismi sökülüb dağılmışdır. Maddi-mədəniyyət abidələrinə qayğının artdığı bir zamanda tarixi keçmişimizə ehtiram əlaməti olaraq Eşik qalasının bərpası məsələsinin vacibliyi barədə düşüncələr altında Layısqıya qayıdırıq. Molla Cümənin abidəsini, Ev muzeyini, kənd məscidini, orta məktəbi, tarixi yerləri ziyarət edirik.

Baş Layısqıda yeddi qədimi ziyarətgah var. Şeyx Nurullah Əfəndi, Mütüş baba, Hacı Salah baba, Əfəndi baba, Qəsib baba, Nişanlı qız-oğlan Günahsız gənclər ziyarətgahları... Bu ziyarətgahların hər biri haqqında kənd camaatı arasında əfsanələr dolaşmaqdadır. Əhməd Salman oğlunun təşəbbüsü Yusiflilər ailəsinin maddi dəstəyi ilə bu ziyarətgahların sırasına daha ikisi əlavə edilib; Böyük Vətən Müharibəsində həlak olan iştirak edən kənd sakinlərinin şərəfinə ucaldılmış möhtəşəm abidə Qarabağ müharibəsində qəhrəmanlıqla həlak olanlar üçün salınmış "Şəhidlər Xiyabanı"... Bu ziyarətgahlar ətraf yaşayış məntəqələri üçün müqəddəs sayılır Layısqılıların and yerinə çevrilib.

Baş Layısqıdan zəngin təəssüratlarla Bakıya qayıtdıq. Görkəmli tədqiqatçı-alim Əjdər Fərzəli az zaman içərisində "Salam Layısqı dağları" adlı kitabını yazıb nəşriyyata təqdim etdi. Bu onun elmi, ədəbi-bədii mövzuda yazdığı sayca on doqquzuncu kitabı idi.

Təəssüf ki, o 2011-ci il yanvarın 21-də qəflətən vəfat etdiyi üçün "Salam, Layısqı dağları"nın (2011) AYB-nin Natəvan klubunda keçirilən çox maraqlı təqdimatında iştirak edə bilmədi. Lakin əsərində "Layısqı" sözünün etimologiyasına dair ciddi araşdırmalar aparmış, maraqlı qənaətlərə gəlmişdir. Əjdər Fərzəlinin fikrincə "Şəki rayonundakı "Layısqı" kəndinin, dağının çayının adı uşağa çalınan "lay-lay"dan əvvəl gəlib. Bu kəndin, dağın çayın adı bir hecalı "Lay" koduna bağlıdır. Məhz bu koddan "Layısqı" sözü yaranıb. "Layısqı" öncə "Layıs" adlanıb. ...Mayıs Layıs qədim Azərbaycan - türk qəbilələrinin adları olub". Onun digər araşdırmalarına əsasən "Layıs adının çox qədimlərdə "sulu, işıqlı, gözəl Vətən" mənası aşkarlanır" (Ə.Fərzəli. "Salam Layısqı dağları", Bakı, "Ozan", 2011).

Son tədqiqatlar zamanı üzə çıxan faktlar da Əjdər Fərzəlinin qənaətlərini təsdiqləyir. Xüsusilə Ural Dövlət Universitetinin professoru, Ural onomastika məktəbinin banisi Aleksandr Konstantinoviç Matveyevin (1926-2010) tədqiqatlarında, o cümlədə "Verşinı kamennoqo poyasa" (Çelyabinsk, 1990) monoqrafiyasında müəllif Ural dağlarındakı yer adlarını incələyərkən "Böyük (baş) Layıs - Ur dağından 10 km. cənubda, Yanıq Layıs, Böyük Layıs dağlarından şimalda Qırıq Layıs dağları"nın mövcudluğunu göstərmişdir. A.K.Matveyev eləcə Arxangelski vilayətinin Primorye rayonunda Layıskı qoruğu, Ural dağlarının qərbində, Avropa Asiyanın şərti sərhəddində Baş Layıskı Aşağı Layıskı dəmir zavodlarının olduğunu vurğulamışdır.

Sözün kökü, nüvəsi sayılan "lay" birhecalı olsa da iki daha çox kəmiyyət göstəricisini özündə ehtiva edir. Layısqı yer adı olaraq bu mənada da özünü doğruldur.

Ə.Fərzəlinin "Layısqı" sözünün məna çaları barədə xüsusilə ikinci qənaəti, yəni bu məfhumun "sulu, işıqlı" yer anlamını daşıması barədə düşüncələri təbrizli araşdırıcı Həsən bəy Hadinin iki cildlik "Türkcə etimoloji sözlük" (Təbriz, 2010) kitabındakı tədqiqat xarakterli mülahizələrinə də uyğun gəlir. Həsən bəy Hadi qədim türklərdə "lay" sözünün çağdaş düşüncəmizdəki kimi "lay - qat, təbəqə, kəsim" mənasını verməklə yanaşı (bax: H.Hadi. "Türkcə etimoloji sözlük", Təbriz, 2010, II cild, səh.11), komponentin ikinci tərəfinin - "ısqa - sulama, ısqı - sulu", "ısqı(n) - qızğın, odlu" (bax: H.Hadi. "Türkcə etimoloji sözlük", Təbriz, 2010, I cild) anlamlarını da daşıdığını vurğulamışdır. Başqa sözlə, Həsən bəy Hadinin təbirincə desək "Lay+ısqı" məfhumunun özüiki qatdan, təbəqədən, kəsimdən ibarətdir və "od layı", "su qatı" mənasını verir.

Göründüyü kimi arqumentlər yetərincə mötəbərdir və "Layısqı" sözünün etimologiyası ilə bağlı mövzunu buradaca bitirmək olardı. Lakin 1831-ci ildə kənd əhlindən Balaşağa Əhməd oğlu, Məhəmməd Şəfi oğlu, Oruc İmamqulu oğlu, Məhəmməd Ramazan oğlu, Sofi Yüzbaşı Məhəmməd Əmin oğlu, Abbas Qasım oğlu, Kərim Cabbar oğlu, Kovxa Dərviş oğlu, Kərim Şəfi oğlu, Hümmət Balaoğlan oğlu və digərlərinin (cəmi 14 nəfər - A.R.) imzaları ilə təsdiqlədikləri Azərbaycan türkcəsində ərəb qrafikası ilə yazılmış sənəddə kəndin adı fərqli göstərilmişdir. Sənədin faksimilesini verməklə yanaşı mətni transfonoliterasiya edərək olduğu kimi oxucuların diqqətinə çatdırıram: "Şəki vilayətinin Köynük mahalının Layiqsə kəndinin nüfus dəftəri. Biz, bu aşağıda siyahı üzrə olan adamların ittilai (xəbəri) ilə doğrudürüstlük olaraq məcmuin bu dəftərə yazdırmışıq. Hər şeyi, bu şeyigizli tutmamışıq. O səbəbdən adlarımızı yazdırıb möhürbarmaq basdıq. Fişəhri rəcəb-ül mərsəb (şərəfli rəcəb ayı - A.R.) 1247" (AR Dövlət Tarix Arxivi, fond-24, siyahı-1, saxlama vahidi-365, vərəq-366).

"Layiqsə" sözünün metateza hadisəsi nəticəsində "Layısqı"ya, bu məfhumun da rus məmurlarının "xidməti" sayəsində "Layski"yə çevrildiyini mötəbər faktlara söykənmədən iddia etmək müşkül məsələdir. Amma bu söz düşünmək, axtarışların yeni layını açmaq üçün də kifayət qədər əsas verir.

"Ey qonaq! Sənə Layiqsə - yolunu bu kənddən sal! Sənə Layiqsə - evimin qonağı ol! Sənə Layiqsə - bir qismət çörəyimi kəs, suyumu ! Sənə Layiqsə sözümü dinlə. Layiqsə - layiqdir sevgiyə, sözə!..."

Qədim Layiqsəlilərin - Layısqılıların mənəvi dünyalarını seyr etsəniz qəlbinizin dərinliyindən bu yanıqlı səsləri, müdrik kəlamları eşidə bilərsiniz. Doqquz ziyarətgahı olan kənd bütövlükdə özü ziyarətgahdır! Sələflərin ənənələrini, qonaqpərvərliyini xələflər ləyaqətlə, layiqsəcəsinə indidavam etdirir.

Bu günlərdə bir qrup ziyalı, o cümlədən görkəmli sosioloq-alim Əhməd Qəşəmoğlu, fəlsəfə doktorları Şahvələd Əliyev, Aytən Mehdiyeva, Ruhəngiz Eyyubova, təbrizli ziyalı Vahid Abazarib. (cəmi 15 nəfər) ilə Baş Layısqı ziyarətgahlarına baş çəkməyə, Eşik qalasını görməyə getmişdik. Bizi Molla Cümənin abidəsi qarşısında Mehman Yusifli qarşıladı. O bizə Baş Layısqı haqqında böyük sevgi, məhəbbətlə məlumat verirdi. Aşıq poeziyasının görkəmli nümayəndəsi, müdrik söz sərrafı Layısqılı Molla Cümənin ev muzeyinə, Qəbirüstü abidəsinə, müqəddəs ziyarət yerlərinə bələdçilik etdi.

Zirvələr tənhalığı sevir. Eşik qalası da zirvədə, tək-tənha, yamyaşıl ağacların kölgəsində əsrlərin yorğunu kimi mürgüləyirdi... Bizi görən kimi oyandı, yuxusu qaçdı. Gileyini gizlətmədi... Ayaqüstü çıxışlarımız, vədlərimiz hiss etdim ki, onu qane etmədi. Doğrudan da hər bulaq başında çaylaq daşlarından yeni qalalar tiksək də tariximizin daş yaddaşı olan bəzi qədim qalalarımız qayğıdan kənarda qalır... Eşik qalası ilə görüşdən çətinliklə ayrılırıq...

Təkidlə imtina etməyimizə baxmayaraq Mehman Əhməd oğlu bizi evinə qonaq apardı. Anasının adını daşıyan qızı Səmənnaz xanım bizə süfrə açdı, mürəbbəli çay gətirdi. Burada Layısqı qonaqpərvərliyinin ən yaxşı nümunəsinin şahidi olduq. Mehman müəllim ata ocağında yaşayanYusif Əfəndi nəslinin milli-mənəvi dəyərlərə sadiqliyi ilə sayılıb-seçilən nümayəndələrindən biridir.

Baş Layısqı həm nadir arxeoloji tapıntıları, həm də daşıdığı unikal adı ilə tariximizin dərin laylarından bu günümüzə boy göstərən qədim mədəniyyət ensiklopediyası, milli ləyaqət rəmzidir.

 

Asif Rüstəmli

525-ci qəzet.- 2014.- 16 oktyabr.- S.6.