Düma ilə Coys arasında, yaxud sonsuz lüğət

 

 

(esselər)

 

lll

 

 

Ataların bir sözü var: bələni əiblər, bitməyib. Amma hərdən bələ bitir. Bu sözün yerində işlənməsi bizə bir çox mətləbləri daha doğru-düzgün anlamağa ömə edir. Çüni bizi şübhə etməyə səsləyir, tərəddüdümüzü şərtləndirir, beləlilə də həyatı ağ-qara rənglərdən xilas edir, ona rəngarəngli gətirir.

 

lll

 

Sözün cismindən onun canını çıxart, nə qalacaq? Qalacaq işarə, yəni tabut. Tabutlar və içindəi diri ölülər... Dil niyə də bu olmasın?!

 

lll

 

Təsəvvür edirsinizmi: Platonov azərbaycanca, Sabir rusca? Mən təsəvvür etmirəm.

 

lll

 

Hərdən ingilis filosoflarını oxumaq lazımdır. Dillə bağlı çox maraqlı mülahizələr söyləyirlər. Məsələn, 17-ci əsrdə yaşamış Tomas Qobbs belə deyir: Dil hörümçə toru imidir. Zəif beyinlər sözlərə ilişib onlarda itib-batır, güclülər isə onların arasından asanlıqla eçib gedirlər. Üslubda eşələnənlər üçün gərə xüsusilə maraqlı olsun.

 

lll

 

Hər adamın öz İtaa adası var hər adam ömrü boyu o adaya qayıtmaq üçün çırpınır.

 

lll

 

Biri vardı, biri yoxdu...

 

cə nağıllar deyil, hər şey burdan başlayır. Bu ifadə elə universal xurcundur i, öz içinə hər şeyi yığa bilir, hətta sonsuz dünyaları da.

 

lll

 

Bütün ədəbiyyat Düma ilə Coys arasında...

 

Coysun ağır çətinliyi, Dümanın meh qədər sadə asanlığı ii qütb imidir. Aralarında isə hamı.

 

lll

 

Bələ həyat bu deyil?! Bələ həyat bir başqa şeydir?! Görürsənmi, bax, imsə əyninə səhvən sənin həyatını öz öhnə paltosu imi geyinib getdi.

 

lll

 

İsa Muğanna Azərbaycan ədəbiyyatının hüdudsuz fantaziyası...

 

lll

 

Unudulmuş magianlar var Mehdi Hüseyn, Zeynal Xəlil, Qasım Qasımzadə, Osman Sarıvəlli, Tofiq Bayram, Bayram Bayramov, Əbülhəsən, Süleyman Rəhimov, Süleyman Vəliyev, Süleyman Rüstəm... Unudulmuş, yaxud unudulmaqda olan bu Süleymanlar ədəbiyyatı yaddaşımızı silələməlidi.

 

Heç imi unutmağa ədəbiyyatın içində olanların haqqı yoxdu. Söhbət ondan getmir i, unutdurmamaq üçün onlara aid heç imə faydası olmayan tədbirlər eçirilir, yoxsa yox. Sadəcə, bu gün əlinə qələm yatan adam bilməlidi i, bu Süleymanlar ədəbiyyatına çox şey borcludu. Ondan hələ çox şey öyrənə bilər.

 

lll

 

Nə zamana qədər i, ədəbiyyatı məmur və qeyri-məmur ədəbiyyatı deyə ii yerə böləcələr, mənəvi düşü göstərmədə israrlı olacaqlar. Və heç bir sahilə çıxa bilməyəcələr. Bu axı, əzizi-mənlər, ədəbiyyat söhbəti deyil, bu axı bazar söhbətidi. Və təəssüf i, bu gün ictimai firin, ədəbi prosesin yoxluğundan, yaxud cılızlığından danışılırsa, elə bunun özünün öündə ədəbiyyat söhbəti deyil, ədəbiyyatətrafı söhbət (oxu: qeybət) aparılması durur.

 

lll

 

Füzuli həmişə müasirdir. Ən azı bu misraları ilə:

 

Pəhləvanlar badpalər səgridəndə dörd yana,

 

Tifl həm cövlan edər, amma

 

ağacdan atı var.

 

Füzuli həmişə düşündürür. Onun misrasının mənəvi arxeologiyası ora enmələ bitmir. Mən əvvəllər tifl deyəndə uşaq, yaxud gənc nəzərdə tuturdum. Amma vaxt eçdi və mən indi düşünürəm i, bu tifl sözünü ancaq balaca uşaq imi anlamaq düzgün deyil. Ağacdan at oynadan bu tifl, yaşlı, özü də xeyli yaşlı biri ola bilərmiş. Mühitimiz bunu bizə sübut edir. Füzulinin tifli yaşsız və zamansızdır.

 

lll

 

Qrammatiadan Üsluba eçid vacibdir və bu, hamıda baş vermir. Qrammatiada ilişib qalan yazıçılarımız var. Onların lassi nümayəndələri Mehdi Hüseyn, Mirzə İbrahimov, Əbülhəsən, Süleyman Vəliyev, Sabir Azəri... Ütülü, hamar cümlələr, mübtədanın, xəbərin hər birinin öz yeri. Ən yaxşı halda bu qrammatistlər öz qəhrəmanlarının dilində üsluba sığınmağa çalışırlar.

 

Üsluba əsl eçid yazıçı təhiyəsi ilə dialoqun bir bütövdə birləşməsilə başlayır. Bu isə... belə bir yaxşı ifadə var, başqa bir söhbətin mövzusudur.

 

lll

 

Brodsiyə ən yaxın şairlərimiz Qismət və Səlimdir. Nəfəsləri, intonasiyaları ilə məhz onlar Brodsini yada sala bilirlər, amma texnia sarıdan hər biri öz dil məanında olsalar belə, rus dilindəi Brodsi yüliyi qədər yüli yığmaq mümün olmur. Hələ Brodsinin məzmun altına sözəbaxan qadınlar imi yatan heyranedici qafiyələri...

 

lll

 

Umberto Eo ilə onun evində görüşdü. Bu nəzaətli dəvətin təxminən 10-15 dəqiqə çəəcəyini güman edirdim. Sandro Teti də belə düşünürdü. Sandro Yarımçıq əlyazmanın İtaliyadaı naşiridir. Görüşü o təşil etmişdi. Təşil etmişdi, deyəndə i, itabı Eoya göndərmişdi və ondan oxuyub fiir söyləməsini xahiş etmişdi. İtalyan nəşrinə önsözü Florensiya Universitetinin məşhur professoru, orta əsrlər mədəniyyətinin görəmli mütəxəssisi Frano Kardini yazmışdı. Və Kardini də Eonun dostu idi. Qərəz, məncə, əlçatmaz Eo itabı daha çox Kardininin önsöz yazmasına görə maraqlanıb oxumuşdu. Əvvəlcə o mənə itabı ona göndərdiyim üçün təşəür yazdı, sonra da mənimlə Sandronu Milana, evinə dəvət etdi. Mən bu arada Romada idim. Romada Yarımçıq əlyazmanın Beynəlxalq itab fuarında təqdimatı eçirilirdi və eyni zamanda Vatian Universitetində mənimlə görüş və müzairə təşil edilmişdi. Müxtəlif qəzetlərə və bir TV-yə müsahibələr də verəcədim. Qərəz, bütün bunları ləzzətlə yola verdi və Romada işləri bitirəndən sonra Sandro ilə birlidə Milana yola düşdü.

 

Budur, Milanın qədim qala divarlarının üzbəüzündəi gözəl Kastello (Qəsr) üçəsinə gəlib çatırıq. Tasidən düşüb ətrafa boylanıram. Küçənin o biri tərəfi qala divarlarının arxasında gizlənən balaca, öhnə Milandır. Bu qala divarları bir anlıq Baıdaı Sabir heyəlini və arxasındaı bizim qala divarlarını yadıma salır. Bir az da bürcləri ilə Mosva Kremlinin divarlarına bənzəyir. Küçənin biz durduğumuz tərəfində isə əzəmətli roman üslubu höm sürür. Evlər lassi memarlığın nümunəri imi bir-birini tamamlayır. Hər guşədən zənginli yağır. Bu da Kastello, 13. Eonun evinin önündəyi. İinci mərtəbəyə qalxmalıyıq. Sandro domofonun düyməsini basır.

 

O özü bizi liftdən düşən yerdə qarşılayır. Hərəətlərindən mehribanlıq yağır deməzdim, daha dəqiqi budur mehribanlıq hiss edilir. Evə daxil oluruq. Bizi salona dəvət edir. Soyunub, cürbəcür itablar, suvenirlər, şəillərlə süslənmiş işıqlı ən çox yadda qalan salonun işığı oldu işıqlı və geniş salona eçiri. Ağ tül pərdənin yüngülvari şəildə canına sarışdığı pəncərədən o tərəfdə Milanın qala divarları... Eo bizdən nə içəcəyimizi soruşur. Kresloda yerimi rahatlaya-rahatlaya firimdən bu eçir: Qaraqabaq dediləri adam budur?!

 

Xidmətçi qadın qəhvə gətirir. O, məşhur italyan filmi Yolagəlməzin ram edilməsində yolagəlməz Çelentanonun vəfalı xidmətçisinin tam eynidir. Qəhvə içə-içə və xoş-beşdən sonra söhbət yavaş-yavaş öz məcrasına düşür. Biz heç bir əşfiyyat-filan aparmadan, onun yaratdığı auranın təsirilə min ilin tanışları, həmfiirləri imi söhbətə başlayırıq. Söhbətin lap əvvəlində onun mənə il və qəfil sualı bu olur (sualı olduğu imi yazıram, çüni Sandroya dönə-dönə tərcümə etdirmişəm):

 

Məndən burda soruşan imi, sizdən də sizdəi retinlər orda soruşdularmı, bu əlyazma həqiqətən var, ya yoxdur?

 

Quruyub qalıram. Bu adam arauldu, nədi?! Təəccüblə düşünürəm.

 

Həmən görüş, daha dəqiqi, həmən unudulmaz görüş nə az, nə çox saat yarım davam etdi... (1-ci hissənin sonu).

 

lll

 

Mən Sonsuz lüğət barədə düşünürəm. Sonsuz sayda sözləri, ifadələri, cümlələri özündə ehtiva edən sonsuz lüğət hüdudsuz MƏTN imi...

 

Hüdudsuz MƏTNin hüdudlu mətnə çevrilməsi üçün Sonsuz lüğətin hömranlığı altında əzab çəən saysız-hesabsız söz və ifadələrdən bəzilərinə azadlıq verilməsi vacibdir. Beləlilə, mətn MƏTNdən təmizlənə-təmizlənə, cilalana-cilalana artıq ünsürlərdən xilas olur. Və ancaq bundan sonra o, bizim tanıdığımız mətn halına düşür.

 

Deyirlər i, eynən bu cür heyəltəraşlıqda daş özünün artıq hissələrindən azad olub heyələ çevrilir.

 

Yenə də azadlıq və yenə də əzab...

 

lll

 

Yazmağa tələsən gəncə belə demə istəyirəm:

 

Yazmayın, oxuyun. Yazmaq oxumağın cansız ruhudur.

 

Bunun yalan olduğunu dər edənə qədər yazmayın.

 

lll

 

Dostoyevsini və Tolstoyu eyni vaxtda sevə bilirsinizmi? Günah və cəza bir yerdə, bir qəlb adını daşıyan evdə necə yola gedə bilər eynən günülər imi?!

 

lll

 

Mən ontesti düşünürəm.

 

Oxuyub başa düşməyə bilərsən. Dünyanın axırı olmaz. Oxuyub başa düşdüyünü zənn edə bilərsən. Bu da dünyanın axırı deyil.

 

Başa düşməməyin bircə əsas səbəbi var. Kontest sənə yaddır. Mənəvi, psixoloji, tarixi, intelletual ontest yaddısa, əlacı yoxdu. Əvvəlcə gərə ontesti addım-addım özününü edəsən. Başa düşmə lazımdır i, ontestdən çıxarılmış Kafa Kafa deyil. Dostoyevsi Dostoyevsi deyil. Niççe Niççe deyil.

 

lll

 

Mətn içində başa düşmədiyiniz məqamı o dəqiqə müəllifin başarılı olmamasının üstünə yıxmaq lazım deyil. Bu, yaxşı ton əlaməti deyil, zövqsüzlü və nadan yanaşmasıdır. Bir düşünün, bələ məsələ həmən ontest məsələsidi?!

 

lll

 

Bulqaov Sənətar haqqında belə deyir:

 

O, işığa layiq deyil, o, hüzura layiqdir.

 

Amma hüzur da hamı üçün eyni hüzur deyil. Bəziləri üçün rahatlıqdı...

 

lll

 

Ölçü hissi ən vacib eyfiyyətdir. Cümlənin uzunluğundan və qısalığından tutmuş, abzasın həcminə qədər müəllifin nəzarətində olmalıdır.

 

Cümlənin içinə girmə nəfəsini yığıb dənizin dibinə cummaq imidir. Nəfəsin nə zamana qədər çatacaq və sən davam gətirəssən?! Yəni, suyun dibində, yəni, cümlənin içində nə zamana qədər qala biləcəsən? Vaxtından tez də çıxsan, gec çıxsan, eyni şeydi cümlə ölüyə bənzəyəcə. Nə tez etmə lazımdır bunu, nə də gec.

 

Əndazə... Bu əndazə məsələsi qəliz məsələdi. Ana südü ilə eçir cana. Əsas məsələ əndazədi, yerdə qalan təfərrüatdı.

 

lll

 

Hacı Mir Həsən ağa Səyyah gözəl və rahat bir niqab idi. O, sani Sehirbazlar dərəsindən çıxıb mənim həyatıma gəlmişdi. Hacı Mir Həsən ağa Səyyah qışda öz uzun adını isti paltar imi əyninə geyinib yayda soyunan adam...

 

Mən isə bu adı niqab imi taxırdım üzümə və bu şəildə çoxundan gizlənməyə çalışırdım. Bilənlərlə də bu oyunu təxmin edilən qaydalarla aparırdım. Amma bəziləri elə bilirmiş i, Səyyah mənim yox, mən onun niqabıyam. Hətta az qalmışdı Hacı Mir Həsən ağa məndən xəbərsiz öz həyatını yaşasın. Görünür, hamı ilə oyunun qaydalarını izah etmədən oynamaq mümün deyil.

 

lll

 

Bu elə bir zaman idi i, nəini irəlidə olacaqları bilmə üçün, həm də geridə qalmışları bilmə üçün rəml atmaq lazım gəlirdi.

 

lll

 

İşıq həmişə adamı axtardığı düz yola çıxarmır. O, həmişə aydınlığa qovuşdurmur. İşıq həmişə qurtuluş deyil. Nağıllarda işıq gələn tərəfə gedib tuzağa düşən azmı qəhrəman gördü?! Yalançı işıq... Maraqlı açardır. Çox qapılara düşüb və düşə bilər.

 

lll

 

Azərbaycan bədii dili bəzi ağzı və ağlıgöyçələrin düşündüyü imi burası doğru, amma burası qüsurlu bir entavr deyil.

 

lll

 

Sən əlinə qələm alıb yazmağa başlayırsansa, artıq tənhasan. Misran tənhadı, cümlən tənhadı. Bu, qıraqdan elə görünür i, misralar bir-birinin yanındadılar. Bir-birilə əlaqəlidilər. Tənqidçilər bunu belə görür. Əslində, biz biliri i, hər misra, hər cümlə ayrı-ayrılıqda tənhadır.

 

lll

 

Professor Eo Yarımçıq əlyazma romanı haqqında gözləmədi i, biz ondan nə isə soruşaq və o da bizə cavab versin. Elə söhbət başlayan imi retinlər haqqında sualından sonra özü birbaşa belə dedi:

 

Sizin romanınız cəlbedicidir. (italyanca avvincente), amma onu plyajda oxumaq olmaz.

 

Dedi və gülümsədi. Daha sonra o, romanı italyan oxucusuna daha yaxın etməyin yollarından danışdı. Sandro ona Sehirbazlar dərəsi haqda, bu romanı da tərcümə və çap etmə niyyəti barədə söz açdı və bu zaman Eo belə bir məsləhət verməyi lazım bildi:

 

Bəzən romanda adlara lazımi fiir vermirlər. Üçmərtəbəli, hətta dördmərtəbəli adlar işlədirlər i, tərcümə edilən əsərdə onlar oxucu qarşısında real çətinlilər yaradır. Adları çalışın, sadə məxrəcə gətirin.

 

Bu məqamda mən öz çoxdanı problemimi xatırladım. Məni narahat edən bir məsələ ilə bağlı xarici ədəbiyyatçılara, oxuculara, nəşri hazırlayanlara bu sualı vermişdim. Cavablar birmənalı olmayıb. Mən Eodan soruşdum:

 

Sizcə, xarici oxucunun, lap elə italyan oxucusunun Kitabi-Dədə Qorqudu tanıyıb tanımamasının romanı qəbul etməsində rolu var, ya yox?

 

Onun cavabı məni azacıq məyus etdi. Eo qətiyyətlə dedi:

 

mən rolu var. Dastan barədə məlumatı olsaydı, roman oxucuya daha anlaşıqlı olardı.

 

Mən amerialı redatorumu xatırladım. O mənə yazmışdı i, romanı oxuyarən maraqdan və yeri gəldicə gülmədən özünü saxlaya bilmirmiş. Xüsusilə, Boğazca Fatmanın Oğuz cəngavərlərinə ələ gəlməsi onu son dərəcə əyləndirmişdi. O redator Dastanı oxumamışdı. Dastana nabələd oxucu tərəfindən romanın bəyənilməsi üçün bu fatorun bəzi yerlərdə əhəmiyyəti olmurdu. Əlbəttə i, bunları dilimə gətirmədim.

 

Azərbaycandan danışırıq. Onun qədim tarixini, Dədə Qorqud dastanını bir daha yada salırıq. Yunan mifləri ilə səsləşən motivlərdən, paralellərdən, Şah İsmayıl və onun apardığı siyasətdən dil və mədəniyyət qayğılarından, o dövrün Qərb ölələrinin Səfəvilərlə əlaqəsinin vacibliyindən, Şahın özünün şairliyindən söz düşür. Müasir Azərbaycanın tolerant və multiultural bir ab-havaya mali ölə olduğu, burada yaşayan müxtəlif xalqların gün-güzəranı, ölə başçısının Azərbaycan üçün onun öz, xüsusi siyasi yolunu müəyyənləşdirməsi, Qarabağ, iili standartlar, Mirzə Cəlil və Anamın itabı, Kamança, Baıda eçirilən möhtəşəm Humanitar Forumlar...

 

Bu zaman Eonun xanımı salona daxil olur və o da çoxdanı tanışlar imi bizi salamlayıb söhbətə qatılır. Cavanlıq gözəlliyini asanlıqla saxlamış xoşruhiyyəli bir xanımdır. Daxili gözəlliyini o dəqiqə hiss edirsən. Mən fürsətdi düşünüb, Baıya iisini də dəvət edirəm.

 

Sizin bir itabınız var Ədəbiyyat meşələrində altı gəzinti. O itabı bir professorumuz Azərbaycan dilinə tərcümə edir. Bələ onun təqdimatına, bələ Humanitar Foruma...

 

Məmnuniyyətlə gələri, elə deyilmi? Xanım Eo ərinə baxıb gülümsəyir.

 

Olar. İimizin də gözləmədiyi halda Eo asanlıqla razılıq verir. Amma il əvvəlində Milanda təzə itabımın təqdimatları eçiriləcə. Buralar mənim üçün cəhənnəmə çevriləcə. İş çox olacaq. Ondan sonra bu barədə onret danışmaq olar.

 

Mən də, Sandro da sevincimizi gizlətmiri və mən xanım Eoya Azərbaycanda onu gözləyən maraqlı məqamların tələsi və qısa xülasəsini verirəm. O, həqiqətən də, Baıya gəlmə istədiyini gizlətmir və mənə Baı haqqında suallar verir.

 

Eonun Ədəbiyyat meşələrində... adlı, professor Azad Məmmədlinin ingilis dilindən tərcümə etdiyi həcmcə o qədər də böyü olmayan itabı çox maraqlı ədəbiyyat söhbətlərindən ibarətdir. Eo o itabı Ameriada, gərə i, Harvard Universitetində oxuduğu mühazirələrin əsasında hazırlayıb. Ən çox bəyəndiyim məqam Düma qəhrəmanlarının yaşadığı evlərin Dümanın təlif etdiyi şəhərdaxili coğrafiya əsasında yerlərinin müəyyənləşdirilməsi, onların sonraı aqibətlərinin izlənməsi və təhlili idi. Dartanyanın, Atosun, Aramisin, Portosun irayədə qaldıqları evlər daha sonraı dövrdə, məsələn, Fransız inqilabı zamanı hansı məqsədlərlə istifadə edilib və s. və i.a.

 

Eo mənə diqqətlə qulaq asdıqdan sonra bu itabın Baıda çapı ilə bağlı belə bir jest edir:

 

Çox gözəl. Kitabın çapı münasibətilə Baıya gəlmə olar. Mən də öz ədəbi agentimə deyərəm i, sizdən ingilislərdən, fransızlardan aldığı qədər çox pul almasın (gülümsəyir), simvoli bir qonorar alsın.

 

Təbəssümümü güclə saxlayıram. Mayestro bilmir i, eninə, uzununa, demə olar i, az qala bütün ülliyyatı Baıda çapdan çıxıb və heç bir ədəbi agentin bundan xəbəri yoxdur (2-ci hissənin sonu).

 

lll

 

Özü-özünü məhv edən Azərbaycan yazarları var. Təəssüf i, bu artıq bir ənənəyə çevrilir. Əli Kərim, Aydın Məmmədov var idi. Vidadi Məmmədov, Natiq Səfərov var idi, Elçin Səlcuq var idi...

 

Aydın və Vidadi avtomobil qəzasında ölmədilər. Öz-özlərini məhvə doğru apapırdılar və bu baş verdi. Vaxtilə bu yolu Əli Kərim eçmişdi, Məsud Əlioğlu eçmişdi. İndi də belələri var. Fəxrlə məhvlərinə doğru addımlayırlar. Elə bilirlər, göylərdə maraqlı nəsə var. Göylərdə isə onlar üçün maraqlı heç nə yoxdur. Göylərdə, ümumiyyətlə, maraqlı heç nə yoxdur.

 

lll

 

Mənim dilimə, üslubuma ağız büzənlər üçün. Müəllimim, görəmli dilçi alim, həssas filoloq, türologiyamızın canlı lassii, aademi Tofiq Hacıyev Unutmağa imsə yox... romanı haqda ürə genişliyilə yazdığı böyü məqaləsinin adını elə belə də qoyub: Unudulmayan bir də onun öz üslubudur... Məncə, əlavə sözə ehtiyac yoxdur.

 

lll

 

Qeyri-ciddi ədəbiyyat nə zaman başını qaldırır və adamın üstünə elə gəlir i, elə bilirsən, alçaq dağları bu yaradıb?! O zaman i, ciddi ədəbiyyat susur. Buna görə də ciddi ədəbiyyatın təqdiri, səviyyəli mətnin lap elə göylərə qaldırılması, eyni zamanda, ölçü meyarının (plananın) qeyri-ciddi mətnlər üçün əlçatmaz yüliyə qaldırılması demədir. Pisə pis demələ biz, əslində, effetli heç nə etmiri. Yaxşıya yaxşı və əla deyəndə isə bununla həm də pisin pis olduğu barədə dolayı yolla işarət göndərmiş oluruq.

 

lll

 

Misrasının içində olmağı bacaran nadir şairlərdən biri Vaqif Səmədoğludur. O zalım da bir axşam misrasına qayıdaraq öz tasisindən öz payızına düşdü. Və gözdən itib yox oldu. Onun qədər daxilən azad adam tapmaq çətin məsələdir. Füzuli deyib, gözəl deyib: Yəni i, vücud dami-qəmdir, Azadələrin yeri ədəmdir.

 

Vaqif Səmədoğlu Azərbaycan ədəbiyyatının nadir azadələrindən biri...

 

lll

 

Mən Hacı Mir Həsən ağa Səyyahı düşünürəm. O, 1457-ci ildə yazdığı və Hüngür mağarasında gizlətdiyi Ölümün niqabı adlı məşhur əsərinin girişində sevgili peyğəmbərimizə həsr etdiyi sözlərdən sonra o girişi belə tamamlayır: Ətrafda olan hər şey ölümün min bir təzahürüdü. Sadəcə, üzünə niqab tutubdur və bizdən guya i, gizlənibdir. Amma qətiyyən belə deyildir. Sağa baxıram, sola baxıram darıxıram...

 

lll

 

Kitab oxumadan da bic, hiyləgər, çoxbilmiş, işini bilən, hətta ağıllı, yaxşı, səmimi, mərhəmətli, dəyanətli, cəsarətli, bir sözlə, sevimli olmaq mümündür. Belə adamları həyatda görür və tanıyırıq.

 

O zaman itab oxumaq bizə nə verir?! Niyə biz hamını elə davamlı olaraq itab oxumağa məcbur ediri?! Bu paradosu necə yozmaq, necə həll eləmə lazımdır mən bunu bilmirəm. Əsl sirli və həlledilməz məqam da elə budur...

 

lll

 

Bu gün Azərbaycan ədəbi mühitinin tənqidçisi imdi? Bir əsərin içinə girib daha heç nəyi görməyən, ədəbi şəcərələri müəyyən edə bilməyən, mənəvi arxeologiyanın dərinlilərindən uzaq olan, əlində metrə istedadın dərəcəsini ölçməyə çalışan və hətta yazdığı yazıda tərif və tənqidin faizini müəyyənləşdirən adam. Dil xətası tapmağa Məcnun Leyliyə qovuşmağa can atan imi can atan bir adam. Bu adam qurbanını xüsusi istedad və uzaqgörənlilə seçir, sonra da mentor ədası ilə (lüğətə baxma, bu məqamda pis müəllim) təcə ona yox, hamıya dərs verməyə çalışır. Dünya ədəbiyyatının adını eşidib, bəzi halda adda-budda nümunələrini oxuyub ruhunu və sistemini duymayan bu adamın natamamlığı, əsl filoloji bazasının yoxluğu və ya zəifliyi o dəqiqə hiss edilir.

 

Ara xəlvət olanda bəylərin (oxu: tənqidçilərin) sayı artır. Atalar bu məşhur ifadəni, elə bil, məhz özünü tənqidçi elan edənlərə baxıb yaradıb. Adamın yadına özü-özünə titul verən müğənnilər düşür. Ədəbiyyat naminə heç nə! Şəxsi imic naminə hər şey! Bəs imdi günahar? Siz onu tanıyırsınızmı?

 

Mən onu tanıyıram. Günahar Aif Hüseynovdur. Vaxtilə Azərbaycan tənqidində fəhm və müdriliyin vəhdətini öz timsalında birləşdirən Aif Hüseynov birinci dərəcəli günahardır. Niyə o? soruşacaqsınız?

 

Müqtədirlər ənara çəiləndə meydan boş qalır. Cavab verəcəyəm.

 

Sonra imlərdi günahar? Siz yenə də soruşacaqsınız.

 

Sonra bir az qorxa-qorxa, ənardan bu mənzərəni seyr edənlər Tehran Əlişanoğlu, Vaqif Yusifli, Şirindil, Nizaməddin Şəmsizadə...

 

Daha bir günahar ədəbi prosesin süandarı sayılan Yazarlar Birliyinin tənqid bölməsi və onun fəaliyyəti, daha doğrusu fəaliyyətsizliyi...

 

Bunlar hamısı bir yerdə meydanda olsaydılar, dəyirmi masaları, müzairələri bunlar eçirsəydilər və intelletual plananı öz potensiallarına uyğun bir yuxarıya, lap yuxarıya qaldırsaydılar, o zaman indi ağacdan at minib dörd tərəfə cövlan edən yaşı çox, yaşı az tifllər sait-sait oturub deyilənlərə, müzairə məsələlərinə qulaq asacaqdılar, öyrənəcə və... öyrədəcədilər. Səhv etmədim, bəli, həm də öyrədəcədilər, çün, əlbəttə i, bu öyrətmə prosesi iitərəflidir. Yavaş-yavaş, aramla, ahəngdar şəildə ədəbi mənzərənin özlərinə aid hissəsini dolduracaqdılar. İndii hallarında onlar ədəbi çəi və ölçülərindən çox ənara çıxıblar.

 

Yəqin, onun yadında olar, Vaqif Yusifli ilə uzaqda qalmış bir mübahisəmiz vardı. Yazıçılar İttifaqının 90-cı illərdə eçirilən bir qurultayında Anar tənqid üzrə hesabat məruzəsini mənə tapşırmışdı. Məruzəni etdim və indi o məruzənin sonuncu cümləsini yaddaşıma arxayın olub diqqətinizə çatdırıram: Tənqid yavaş-yavaş ədəbiyyatda öz funsiyasını yerinə yetirib meydanı tər etmədədir. Arzum budur i, gələcə qurultaylarda tənqid üzrə ayrıca məruzə bir daha səslənməsin. Bu məruzə sonuncu olsun. Təxminən belə.

 

Vaqif Yusifli o dövrün artıq tanınmış tənqidçisi qurultaydan sonra yazdığı məqalələrinin birində bu firə qəti etiraz edib onunla barışmamışdı. Tənqid heç zaman ölməyəcə! Vaqifin qəti inamı bu idi.

 

Zaman, daha doğrusu, tənqidin bu günü mənzərəsi imin haqlı olduğunu, məncə, göstərir.

 

Bələ Vaqif bu gün də mənimlə razılaşmayacaq deyə bilmərəm. Amma axı onun yadından çıxa bilməz Ədəbiyyat qəzeti, Azərbaycan və Ulduz jurnallarındaı müzairələr, Yazıçılar İttifaqında amansız olum-ölüm mücadilələri, ədəbi cameəni silələyən əsərli əsqütblü resenziyalar, ədəbi mənzərəni bütöv şəildə ehtiva edən tənqidi icmallar... Və əsl Şturm und Dranq əhval-ruhiyyəsi... O zaman yazıçılar arasında münasibətlər məqalə yazılandan sonra dəyişə bilirdi, indi isə əvvəlcə münasibətlər dəyişir, sonra məqalə yazılır. Fərqi hiss edirsinizmi böyüdür.

 

Mənim digər tərəfdən meydanı boş görənlərdən yana ürəyim ağrıyır. Onlar, səd heyif i, o dövrün ab-havasını görməyiblər. Böyü bir mətəb onlardan yan eçib. Amma nə bilmə olar?! Bələ bəxtləri gətirdi mayestrolar son dəfə bisə çıxdılar. Şair demirmi: hər şey təzədən! Elə bil, duyuram, hansısa pirani dodaqlarını büzüb sallayır i, nahaq yerə ürəyin ağrıyır. Bütün bunlar bizə lazım deyil. Biz onsuz da dediyimizi deyəcəyi. O zaman üzümü o piraniyə tutub belə bir lətifə danışmaq istəyirəm.

 

Konservatoriyada dövlət imtahanı gedir. İmtahan aparan müəllimlərdən biri qoca, übar, ürəyiyumşaq bir musiqi lassii cavan bir oğlanın heç bir suala cavab vermədiyindən pəjmürdə olub belə düşünür. Mən buna necə sual verim i, bu cavan oğlan cavab verməyə bilməsin. 5 il necə də olsa, Konservatoriyaya gedib-gəlib, yazıqdı. Birtəhər yola verə getsin. Fiirləşir, fiirləşir və o sualı tapıb sevincə oğlana ünvanlayır:

 

Cavan oğlan, deyin görə, siz Bethoveni dinləmisinizmi?

 

Müəllimlər oğlanın cavabından dəhşətə gəlir. Oğlan heç nə olmayıbmış imi təhər-tövrünü pozmadan deyir:

 

Xeyr, dinləməmişəm.

 

Ortalığa çöən namünasib süutu qoca professorun ahı pozur. O, yanıqlı bir ah çəərə deməyə bundan başqa söz tapmır:

 

Mən sizə necə də qibtə edirəm. Bu möcüzə sizin həyatınızda hələ baş verəcə.

 

Əzizi-mənlər! Niççenin bir gözəl əlamı var: Səhra böyüyür. Və bu əlam çox dərin mətləbləri ehtiva edir. Səhranı böyüməyə qoymaq olmaz.

 

Kamal Abdulla

525-ci qəzet.- 2015.- 14 fevral.- S.20-21.