Səfəvilər dövründə yaşamış Azərbaycan şairi Valinin irsinə bir baxış

 

Son zamanlarda Tehranın Məclisi-Şurayi-İslamiyi-İran kitabxanasında Azərbaycan şairi Valinin lirik şeirlər toplusu divanı aşkar edilib.

 

Valinin öz divanından və Tehranın Məclisi Şurayi-İslamiyi-İran kitabxanası kataloqundan şairin həyatı mühiti barədə müəyyən məlumatlar əldə etmək mümkündür. Vali divanının əlimizdə olan yeganə nüsxəsinin köçürülmə tarixi bəlli deyil. Əvvəldən və sondan naqis olan bu nüsxənin ortadan da bəzi vərəqləri düşüb, sonradan cildlənərkən bəzi vərəqlərin yeri səhv verilib. Kataloqun müəllifi Əbdülhüseyn Hayeri "Vali" təxəllüslü şairimizin "Gənci" ləqəbinin də olduğunu ehtimal edir. Tədqiqatçı Valinin farsca bir neçə qitəsində II Şah Abbasın (1642-1666) taxta çıxmasına və Şah Səfinin (1629-1642) vəfatına, Şah Səfinin İrəvanı osmanlılardan geri almasına (1636) dair maddeyi-tarixlər tərtib etdiyini göstərərək (bu qitələr divanda vardır), haqlı olaraq, şairin bu iki şahın hakimiyyəti illərində yaşadığı qənaətinə gəlir. Türkcə şeirlərindən birində şairin Şah Səfini mədh etdiyini görürük:

 

İnqilabi-çərxi-dunpərvərdən, ey dil, fariğ ol,

Xosrovi-sahibgiran Sultan Səfidir şahımız.

 

Ə.Hayeri Valinin Busərab, Zeynalabdin və Heydər adlı üç oğlunun təvəllüdünə dair maddeyi-tarix tərtib etdiyini, ehtimal ki, Meşkanda yaşayan dostu, şair Sadığı yad etdiyini, Kermanlı Cəmali və Kəmali adlı şəxsləri yad edib, Kəmalinin ölümünə dair maddeyi-tarix yazdığını göstərir.

 

Vali divanı əlyazma məcmuəsi tərkibindədir. Birinci hissəyə müxtəlif qəsidələr, ikinci hissəyə Valinin əsərləri daxildir.

 

Ümumi həcmi 112 vərəq olan, əsasən farsca şeirlərdən ibarət bu divan qəzəl, rübai və məsnəvilərdən və bir saqinamədən ibarətdir. Bu lirik şeirlər toplusunda şairin Azərbaycan türkcəsində cəmi 38 qəzəli vardır ki, bunlar da 193 beytdir. Türkcə qəzəllərin əksəriyyəti - otuz ikisi 5, üçü 6, ikisi 4 və biri 7 beyt həcmindədir.

 

Ana dilində yazdığı şeirləri nəzərdən keçirdikcə, Valinin saf məhəbbəti təbliğ edən, həyatdakı bütün məsələlərə bir aşiq gözü ilə baxan lirik şair olduğunu görürük. O, özünü klassik ədəbiyyatın aşiq surətləri - Fərhad və Məcnunla müqayisə edərək, bu yolun kamil yolçularından olduğunu, zöhd və riyadan imtina edib məhəbbət dininə tapındığını elan edir:

 

Eşq irşadına kamildir cünunim dərs üçün,

Gərmdir Fərhadü Məcnun ilə xoş bazarımız.

Girmişik zöhdü riyadən ta məhəbbət dininə,

Bağladı piri-Muğan təkbir ilə zünnarımız.

 

Şair özünü "eşq diyarının sultanı" adlandıraraq, "mənəm, Vali, diyari-eşq sultanı Süleyman tək" deyir, məhəbbət nəşəsinə, eşq divanəliyinə üz tutaraq, onu dünyanın bütün qayğılarından qurtarmalarını xahiş edir:

 

Ey məhəbbət nəşəsi, qurtar məni hər qeyddən,

Vey cunun şuri, məni qeydi-cəhandan qıl xilas.

 

XVII əsr anadilli şairlərimizin əksəriyyəti kimi, Vali yaradıcılığında da Füzuli poeziyasının təsirini görürük. Füzuli kimi o da eşqi insanı kamillik dərəcəsinə çatdıran qüvvə sayır. Əgər dahi şair:

 

Ey Füzuli, qılmazam tərki-təriqi-eşq kim,

Bu fəzilət daxili-əhli-kəmal eylər məni

 

- deyirsə, Vali eşqin insanın əyarını, keyfiyyətini yüksəltmə gücünə malik olduğunu bildirir:

 

Ey dil, güzari-eşqdə cismim nizar qıl,

İksiri-eşq ilən məni kamiləyar qıl.

 

Dövrünün digər şairləri kimi, irfani poeziyanın obrazlarından istifadə etsə də, Valinin qəzəllərində əsasən real, dünyəvi eşqin vəsf edildiyini görürük. Onun qəzəllərinin obyekti real bir insan, konkret məşuqədir. Şeirlərindən birində şair sevgilisinin onu unutmasından, ona yad olmasından səmimi bir dillə şikayət edir:

Yar oldu yad, etmədi yad, ey nəsimi-sübh,

Əsdikcə bir xəbər yetir ol gülüzardən.

 

Burada müəllif "yad" sözünün iki mənasından ("özgə" və "xatırlama") bəhrələnməklə cinas sənətindən istifadə etmişdir. Əlimizdə olan anadilli şeirlərinin çoxunda vüsala çata bilməyən aşiqin hicran qəmindən danışan Vali, "Getdi hicran inqilabı, gəldi dövrani-nişat" deyərək, məşuqə ilə görüşməyin sevincini də qələmə almışdır. Şairin lirik qəhrəmanının məhəbbəti elə güclüdür ki, sevgilisi ona bircə dəfə baxarsa, bütün bədəni başdan-ayağa bir günəşə çevrilə bilər:

 

Əgər bir ləhzə əl versə anın nəzzarəsi, Vali,

Vücudimni sərapa məhz eyni-aftab eylər.

 

Valinin şeirlərində didaktik məqamlara da rast gəlirik. Qəzəllərindən birində şair, ömrünü eyş-işrətlə keçirib xalqın dərdini unudan hökmdarlara üz tutaraq, onlara insanların bu dünyada bir qonaq olduğunu, axirəti düşünüb savab işlər görməyin gərəkliyini xatırladır. Ənuşirəvanın bir zamanlar tikdirdiyi sarayın xarabaya çevrildiyini nümunə gətirərək, bundan ibrət götürməyi məsləhət görür:

 

Zadi-rahin gör ki, olmaz dəhr əglənmək yeri,

Sən müsafirsən bu yerdə, çərx bir viran ribat.

Taqi-Kəsradən bu rəmzi-ibrətəfəzadır sərih

Kim, bu yerdə eyş üçün saldı Nuşirəvan bisat.

 

Bəzi şeirlərində şair yaşadığı zamandan narazılığını bildirir, "aləmdə yoxdur ədlü dad" deyərək dövrünü ittiham edir. "Ruzigari-namüvafiq natəvan etdi bizi" deyən Vali belə hesab edir ki, insanların zəif, gücsüz olmalarına səbəb pis zəmanədir. Şair həyatının uyğunsuz bir dövrdə püç olduğundan acı-acı şikayət edir:

 

Ruhzigari-namüvafiqdən fərağbal ilən,

Görmədi bir ləhzə rahət, keçdi, Vali, mahü sal.

 

Şairin Azərbaycan türkcəsindəki əsərlərinin dilini nəzərdən keçirdikdə görürük ki, şeirlərinin əksəriyyətini farsca yazmasına baxmayaraq, Vali ana dilinin incəliklərinə bələd olmuş, danışıq dilindən gələn ifadələri yeri gəldikcə məharətlə işlətmişdir. Şairin bədii dilinin səciyyəvi cəhətlərindən biri də onun əsərlərində ağlar oldu, axmaz oldu, deyər oldu, bağlar oldu kimi feil birləşmələrindən istifadə edilməsidir. Bəlli olduğu kimi, bu cür feil birləşmələri "Kitabi-Dədə Qorqud" abidəsinin dili üçün xarakterikdir.

 

Şairin bir neçə şeirini oxucuların diqqətinə çatdırırıq:

 

VALİ

 

Olmadı təhriri-şərhi-dərdimə rəngi-midad,

Yandı şərhi-şövqimizdən xameyi-ənbərsəvad.

Ruyi-Leylidir çəmən tərfində, adı bərgi-gül,

Ahi-Məcnundur biyabanlarda, adı girdbad.

İki gözdən bir gözü gəh bədrdir, gahi hilal,

Əhvəl oldu əgri baxmaqdan sipehri-kəcnihad.

Həqqinə qane degil heç kimsə, gör insafi-xəlq,

Nahəq oldu müstəmir aləmdə yoxdur ədlü dad.

Əndəlib adı fəğan etməkdə çox məşhur idi,

Eylədi Vali bu tərzi-nalədən aləmdə ad.

 

lll

 

Pərişan zülfini xurşidə ol məh ta niqab eylər,

Tələsməkdən tənim ilan təki min piçü tab eylər.

Əgər içsəm brəhmən məzhəbində badə, mən' etmə,

Məhəbbət məstini, zahid, qaçan izəd əzab eylər.

Xərabatın şərabında könül sağər təki tutmaz,

Bu mey axır onun əhvalını hər gün xərab eylər.

Təni-zarım büləndi eşq odu əğyarə rəhm eti,

Bu arıq cildi eşq üsti məgər intixab eylər.

Əgər bir ləhzə əl versə anın nəzzarəsi, Vali,

Vücudimni sərapa məhz eyni-aftab eylər.

 

lll

 

Çərxilən xublar irişdi ahi-atəşbarımız,

Nuh ilən mərdanə çoşdu dideyi-xunbarımız.

Eşq irşadında kamildir cünunim dərs üçün,

Gərmdir Fərhadü Məcnun ilə xoş bazarımız.

Girmişik zöhdü riyadən ta məhəbbət dininə,

Bağladı piri-Muğan təkbir ilə zünnarımız.

Sinəmiz bağında seyr et dağlar gülzarını,

Bağbandır bağdan şadab edib gülzarımız.

Xublər pamalı oldun xaki-rahsən xublərə,

Sayə tək, Vali, yetişməz kimsəyə azarımız.

 

lll

 

Bəni dövri-fələk bir kami-dildən kamran etməz,

Bizə bir löqmə verməz, ta əvəz yüz bağrı qan etməz.

Hümadən kölgə düşməz başıma tufani-ahimdən,

O baisdən bu Məcnun başına quş aşiyan etməz.

Pərişan oldu halım zülfinə bir ah əsdükcə,

Səba ol sünbüli dağıtsa, el halı yəman etməz.

Könül gülzari-hüsn içrə pərişan zülfini görgəc,

Vətəndən inciyib viranəsin hərgiz məkan etməz.

Əgər ol bivəfadən rişteyi-ümmidini üzdi,

Bilib Vali ki, tale ol nigarı mehriban etməz..

 

lll

 

Ahımızdan rövşən oldu külbeyi-cangahımız,

Şəmlər yandırdı gərdun tək şərari-ahımız.

Canı canan eylədi bir nazə qurban aqibət,

Hasil oldu yarımızdan mətləbi-dilxahımız.

Bu çəməndə qılmışıq amadə əsbabi-səfər,

Lalə tək xuni-cigərdür zadımız, həmrahımız.

İnqilabi-çərxi-dunpərvərdən, ey dil, fariğ ol,

Xosrovi-sahibgiran Sultan Səfidir şahımız.

Mərkəzi-qəm olmuşuq, Vali, bu gün dairə tək,

Cövrdür hər yanə getmək, ləşkəri-qəm rahımız.

 

lll

 

Getdi hicran inqilabi, gəldi dövrani-nişat.

Qoyma əldən badə, saqi, çərxdən qıl ehtiyat.

Dudi-ahundən seyr qıl başun üzrə kim sana,

Qəm yağar daim fələkdən, çərxdən enməz nişat.

Zadi-rahin gör ki, olmaz dəhr əglənmək yeri,

Sən müsafirsən bu yerdə, çərx bir viran ribat.

Taqi-Kəsradən bu rəmzi-ibrətəfzadır sərih

Kim, bu yerdə eyş üçün saldı Nuşirəvar büsat.

Ehtiraz et tövri-insandan, oyan Məcnunsifət,

Yox vəfa insanda, Vali, vəhşilən qıl ixtilat.

 

lll

 

Cəmalından edər mah asiman hifz,

Qədindən bustani-sərvi-rəvan hifz.

Dolanır belinə hər ləhzə zülfün,

O ağır gənci eylər şol ilan hifz,

Rüxün eynül-kəmalındır fələkdə,

Məsiha eyləmiş səbül-məsan hifz.

Könül istər şəfa nüşin ləbindən.

Şəfadən özgə qılmaz natəvan hifz.

Edər bir gün nisar ol xaki-payə,

Onuncün Vali eylər təndə can hifz.

 

lll

 

Şəmdir yarın cəmalı, ruhumuz pərvanəsi,

Könlümüz atəşpərəstü sinə atəşxanəsi.

Xalü xətt məşşatə çəkdi atəşin rüxsarinə,

Atəş içrə eşq üçün əkti məhəbbət danəsi.

Könlümü zənciri-zülfündən rəha etgəc dəvi,

Uslu olmaz ta qiyamət xublər divanəsi.

Gər səni ağrıtsa bir dərd, istə könlümdən şəfa

Sayılır artıq Fəlatundən cünun divanəsi.

Gözlərindən bisəbəb, Vali, axar seylablər,

Aqibət Ceyhun olur şol seyldən viranəsi.

 

 

Paşa Əlioğlu

525-ci qəzet.- 2015.- 5 iyun.- S.6.