İlk Cümhuriyyətimiz: olmuşlar və düşüncələr

 

Neçə min illik dövlətçilik tariximizdə ilk dəfə Azərbaycan adlı müstəqil dövlətimizi - Xalq Cümhuriyyətini yaratmış, qısa müddətdə olsa da, şərəflə yaşatmış və dünyaya tanıtmış istiqlal mücahidlərimiz məcburi fasilə dövründə mühacirətdə nələr yazmış, nə düşünmüş, bizlərə nəyi vəsiyyət etmişlər - oxuyaq, düşünək, bu günümüz üçün fəxr edək!

(Əvvəli ötən şənbə sayımızda)

QAZİNİN HEYKƏLİ

(1891-1938)

Əhəmiyyəti zaman və məkanla təhdit edilməyən şümullu Türkiyə hadisatını qeyd etmək məcmuəmizcə ittixaz edilən bir üsuldur. Təşrini-əvvəlin (ktyabrın) 4-də, İstanbulda vüqu bulan hadisəyi qeyd etməsəydik, şübhəsiz ittixaz etdigimiz bu üsulu ehmal etmiş lurduq. Çünkü bizə ilk dəfə laraq Sarayburnuna rəqz lunan heykəl, Türk və İslam tarixinin cahanşümul bir əhəmiyyətlə qeyd edəcəyi mühüm hadisələrdəndir.

Qazi Paşa kibi tarixdə öndər yetişən və cəsuranə hərəkətləri ilə Şərq ixtilalçılarına nəzirsiz (xşarsız) bir misal təşkil edən yüksək bir şəxsiyyəti təmsil etməsindən sərfi-nəzər (vaz keçmə), əski Bizansla, əski Osmanlı abidatı (sarayları) mühafizə edən Sarayburnundan əsri bir qiyafət və əzmkar bir baxışla Anadlu ilə Qara dəniz qıyılarını seyr edən heykəl, nə mənidar bir rəmz, nə yüksək bir əlamətdir.

Müəyyən bir taqım tarixi şərait nəticəsində inkişafdan məhrum qalaraq, qüruni-vüsta (rta əsr) bünyəsini mühafizə edən və mənqulat (bilənə və demişana əsaslanmaq) üzərinə müstənid (istinad edən) sxlastiq zehniyyətdən bir türlü ayrılmayaraq, insanı müqəddərat zəbunu (əhəmiyyətsiz) bir əbdi-həqir (qədr-qiyməti lmayan) nəzəriylə görən İslam Şərqi, yalnız ilahi abidələr inşası ilə iktifa eyləmiş, cəmiyyətə xadim böyük insanları təcsim (cisim şəklinə salma) və təbid (əbədiləşdirmə) günahından saqınmışdır.

Vaxtiylə Osmanlı məşrutiyyətinin banisi böyük Midhət Paşaya heykəl tikmək fikri dğmuş, bədə (snra) bu fikirdən, svtalarla (qırmanclılarla) xcaların sui-tələqqi edəcəklərinə hörmətən vaz keçilmişdi.

Hürriyyət rdusunun İstanbula girib də məşrutiyyəti 31 mart irticasından qurtarması şərəfinə məruf Hürriyyəti-Əbədiyyə Abidəsi rəqz lunmuşdur.

Hürriyyəti-Əbədiyyə abidəsi, şübhəsiz cəmiyyətə xadim insanların xatirəsini əbədiləşdirmək zehniyyəti ilə əsri düşünülmüş bir təşəbbüsdür. Fəqət, tətbiqat etibarı ilə naqisdir. Bu abidə rəqz edilirkən mühitə hökmü-fərma lan sxlastik bir zehniyyətlə hesablaşıldığı aşikardır. Yxsa Hürriyyəti-əbədiyyə təpəsində biz, namlusu qırıq bir tp degil, istibdadı qəhr edən Məhmətçigin tuncdan simasını görəcək hər türlü məhdudiyyətdən ari bir rəmzi bulacaqdıq.

Fəqət mədəni, ictimai və siyasi icraatının kaffəsində naqislik gözətmək zərurətini hiss edən bir dövrdə yapılan bu abidə, bittəbii, mövcud zehniyyəti istisnai bir surətdə pzaraq, zamankı imkanın fövqünə çıxamazdı. Halbuki, Sarayburunda rəqz lunan ilk cümhuriyyət abidəsi hər türlü məhdud zehniyyətləri bərtərəf edən öylə bir qəhrəmanı təmsil ediyr ki, , rəhbəri bulunduğu böyük hərəkatla Türkiyə Cümhuriyyətini hər türlü zəif zehniyyətlərdən xilas eyləmiş, nu əqil və hürriyyət əsasına müstənid mədəni bir şah-raha (magistral yla) sövq etmişdir.

Əvət, Midhət Paşaya bir heykəl qyulmamışdı, çünkü Türkiyə cəmiyyəti hənuz Avrpayı bir abidə ilə ahəngdar bir cəmiyyət halına inqilab edəməmiş, əql nəqlin əsarətindən daha qurtulamamışdı.

Qazi Paşanın heykəli isə nəqlin qəti surətdə məğlubiyyətini elan edən bir abideyi-zəfər şəklində rəqz lunuyr.

Sarayburnundakı tunc heykəl yalnız milli Türkiyənin siyasi istiqlalını degil, hürr Türkiyədə əqlin də istiqlalını tərmiz edər və bu sifətdir ki, na İslam dünyası etibarı ilə cahanşümul bir mahiyyət verir.

Azəri (M.Ə.Rəsulzadə)

Yeni Qafqasiya, 17 təşrini-sani (nyabr) 1926, 2

BOLŞEVİKCƏ USULİ-MÜNAQİŞƏ

Bakıda müntəşir türkcə Kmunist qəzetəsi ilə rusca Bakinski Rabçi qəzetələrinin 17 həziran tarixli nüsxələri bizə bu üsuli tənvir edən (işıqlandıran) yeni bir vəsiqə göstərməkdədir.

Əslində rusca yazılıb, snra türkcəyə tərcümə edildiyi ilk müqayisədən aşikar lan və Azərbaycanlı imzasını daşıyan bu məqalədə bir Azərbaycan kmitəsindən bəhs və bu kmitənin Azərbaycan xalqına xitabən nəşr eylədiyi bir müraciətnamə tənqid və təhlil lunur.

Kmitənin İstanbulda lduğu çekistcə kəşf və bəyannamənin dəxi savadsız, amiyanə (avamcasına) və dəyərsiz lduğu blşevikcə isbat lunmuşdur. Çekistcə kəşfin nə lduğu təxmin edilə bilir: Azərbaycan istiqlalının müdafiəsinə aid bir hərəkət ldumu, blşevik zehniyyətincə, bunun yeganə mühərriki Müsavatdır. Orada milli bir kmitədən bəhs edilirsə, blşevik hadsi (yl göstərəni), məfhumu yuvarlatmaq üçün Müsavat yanına digər bir isim də əlavə edər və məsələ, çxdan unudulmuş İttihad ismini də işə qarışdırır, bu dəfə məhud (aşna) Azərbaycanlının yapdığı kimi Müsavat - İttihad işi deyə bir tərtib tasarılar. Baxalım, bu yeni iş nə imiş?

Azərbaycan kmitəsi Azərbaycan xalqına bir müraciətdə bulunmuş. Bu müraciət bittəbii blşevik yldaşların heç də xşuna getməmiş. Blşevik idarəsinin keçirdiyi şu böhranlı bir sırada milli vəhdətdən və hazırlıqdan bəhs edən bəyannamənin amiyanə lduğu isbat edilmişdir. Bundan daha amiyanə və qəfilanə bir şey lurmu ki, bir milləti sövq və idarə davasına qalxan bir kmitə əskəri kmunizm zamanında cari lan fəqət, yeni iqtisadi siyasətdən snra tarixə intiqal edən bir vaqeədən mövcud bir şey imiş kimi bəhs etsin və köylü, məhsulunun artığını, xüsusi bazarlarda satmaq ixtiyarına malik deyildir desin?... Azərbaycanda milli maarif qətiyyən yxdur demək və yaxud ...gənclər və hətta kmsml üzvü və yaxud kmsmla hüsni-rəğbət bəsləyən bir gənc, milli məsələ haqqında öz ana dilində çıxışda bulunursa, fövqəladə kmisyn Çeka rqanları nu dərhal həbsə alır davasında bulunmaq amiyanə degilmidir? Hələ əhaliyi teşci üçün arxamızda yalnız Azərbaycan deyil, Ermənistan, Gürcüstan, Əfqanıstan, Türküstan, Dağıstan, Şərqi Qafqasiya və başqa xalqlar dururlar tərzində sözlər söyləmək qailinin (söyləyənin) qəflət və cəhlini isbat etməzmi? Əfqanıstanın Qafqasiya siyasəti ilə nə münasibəti? Şərqi Qafqasiya başqa, Azərbaycan da başqamı? Bundan daha qarışıq bir şüur və daha mənasız bir qəflət təsəvvür luna bilirmi?

Blşevik qəzetəçilərinin əlinə keçən bu Bəyannamənin bir nüsxəsi bizim də əlimizə keçmiş və Yeni Qafqasiyanın 28 May nüsxəsində bir vəsiqə kimi nəşr lunmuşdu. Diqqət etdik. Mövzui münaqişə yerlərini bir daha gözdən keçirdik. Bəyannamənin köylü məsələsinə təəllüq edən qismi budur:

Kəndlinin Svet hökumətində yükləndiyi vergi dünyanın heç bir məmləkətində görülməmişdir. Əkinçi məhsulunun sahibi deyildir. O, qan tər içində yetişdirdiyi məhsulunu istədiyi qiymətə sata bilmədiyi kimi, möhtac lduğu malları da bulamayır, başqa şərait daxilində, dünya bazarı ilə münasibətə girən Qafqasiya möhtac lduğu şeyləri blulqla Avrpadan gətirə bilirdi. Halbuki, şimdi Batum limanını qapayan Mskva, Qafqasiya ticarətini cəbrən Rusiyaya bağlayır. Nəticədə zavallı Qafqasiya əməkçiləri təsəvvürü qabil lmayan bir bahalığa düçar lur, səfil və pərişan qalırlar. Artıq nə istərsiniz! Dünyanın ən zəngin neft quyularına malik lan Azərbaycanda yaxmaq üçün gövhər bulamayan kəndlər vardır.

Burada əkinçinin məhsulunu xüsusi bazarlarda satmaq ixtiyarında lmadığından deyil, istədiyi qiymətə sata bilmədiyindən, möhtac lduğu malları bulamadığından, Batumun qapandığndan, Mskvanın ehtikarından bəhs lunur. Buna görə Bəyannamə mühərrirlərini əskəri kmunizm dövrünə aid əskimiş tədbirləri bir əmri-vaqe kimi göstərmək qəflətilə deyil, Azərbaycanlı blşevik münəqqidini, həqiqəti, başqasının sözünü nəql etmək surətilə də lsa, söyləməkdən çəkinən şarlatanlıqla ittiham etmək lur.

Bəyannamənin şarlatanca təhrif lunan 2-ci mühüm fəqərəsi də milliyyət məsələsinə aid lan qismidir. Bu xüsusda Bəyannamədə deyilir ki:

Yurdumuzun dövlət və sərvəti ilə bərabər, mənəvi varlığı da talan lur. İdarə və məktəblərin milliləşdirilməsi quru bir sözdən ibarət lub qalır. Həqiqətdə isə rusca milliləşdirilir. Kmunist gənclərindən belə milliləşmə tərəfdarı lanları cəzalandırılır. Çekanın ən ziyadə təqib etdiyi zümrə milliyyətçi gənclikdir. Ziyalı Azərbaycan gəncləri Bakıdan Slvkiyə qədər bütün məhbəsləri, mənfələri dldururlar. Qəhrəman kökslərini qurşuna nişan edənlərlə, məzarları Xəzər dənizinin qanlı dərinliklərində lanların hədd-hesabı yxdur.

Kmunist gənclərindən belə milliləşmə tərəfdarı lanları cəzalandırılır deyildiyi zaman Xanbudaqvçuluq, Rızayevçilik, hətta, əgər istərsəniz Nərimançılıqın qəsd lunduğunu Azərbaycanlı blşevikdə bilir. Fəqət dərs aldığı şarlatanlıq nu bu xüsusda da yalançılığa sövq edir.

Bəyannamədə Azərbaycanın istinad edə biləcəyi qüvvətlərdən bəhs edərkən deyilmişdir ki:

Bütün Qafqasiya millətləri ilə bərabəriz. Gürcüstan, Dağıstan (Şimali Qafqasiya) bizimlədir... 40 milynluq Ukrayna bütün sərvət və əhəmiyyəti ilə Rusiyadan ayrılır. 12 milynluq qardaş Türkistan yəni başımızda istiqlal davasına atılmış yürüyür. Sağ cinahı Türkistan, sl cinahı Ukrayna və Qərbi Qafqasiyadan ibarət bulunan bu cəbhəyə qarşı qanlı rus imperyalizminin təslim lmaqdan başqa çarəsi yxdur.

Görülür ki, burada nə Əfqanıstandan bəhs var, nə də Azərbaycan ilə Şərqi Qafqasiya məfhumları yek digərinə qarışdırılmışdır. Biləks Kmunist mühərririnin xuculardan saxlamaq istədiyi Ukrayna vardır.

Fəqət blşevik münəqqidi kəndisincə haqlıdır. Adamcığaz nə yapsın, Bəyannamənin savadsız və dəyərsiz lduğunu davaya məmur lduqdan snra bunu isbat üçün müqtəbəs (iqtibas lunmuş) cümlələr həqiqətən də savadsız və dəyərsiz lmalıdır. Şu halda ən yaxşı çarə tənqid lunan əsəri iqtibas deyil, na istinadda bulunmaqdır.

Əvət, bu da bir növi-üsuldur - şarlatanlıq üsulu! Bu da bir növi-məntiqdir, dlandırıcı məntiq! Bu da bir növi-münaqişədir, blşevik münaqişəsi!

Azəri (M.Ə.Rəsulzadə)

Yeni Qafqasiya, 15 temmuz (iyul) 1927, 20

TÜRKİYƏ ƏLEYHİNDƏ NƏŞRİYYAT

Ruhulla Axundv qismi-məxsusumuzda mündəriç Bakı Svet Knqresindəki təhrikkar nitqində əz-cümlə Biz milli Türkiyə əleyhinə nəşriyyat və təbliğatda bulunmadığımız halda milli Türkiyə əleyhimizdə davam edən nəşriyyata meydan veriyr demiş. Bu tezisə istinadən Svetlər İttihadının diplmasi vəsaiti bizi susdurmağa dəvət etmişdir. Rusiya mətbuatı və Svet təbliğat və təşviqatını bilavasitə tədqiq və təqib etmək imkanında bulunmayan türkiyəlilər üzərində böylə bir manevranın icraiyə təsir etməsi möhtəməldir. İki məmləkət arasında mövcud hüsni-münasibət və siyasi dstluğa bər-mödat riayət edən Türkiyə mətbuatına müntəsib möhtərəm zəvat aktyrcasına söylənən bu tezisə inanır, dərmiyan lunan davanın həqiqətən dğru lduğunu təsəvvür edə bilirlər. Nitəkim Milliyyət rəfiqimizdə müntəşir bir məqalə bu əndişəmizi təyid etməkdədir.

İştə həm bakılı natiqin qurnazca qullandığı bu manevrayı çürütmək, həm də Türkiyə əfkari-ümumiyyəsini zati-məsələ haqqında tənvir etmək məqsədi ilə kmunistlərin Türkiyə, həm də yeni və milli türkiyə əleyhində, müəyyən bir sistem daxilində, nəşriyyat və təşviqatda bulunduqlarını, vəsiqələrə istinadən, isbat etmək istiyruz.

Bir kərə kmunistlər taktik etibarı ilə, Şərq milliyyətçiligini Qərb imperyalizminə qarşı müdafiə etməklə bərabər, bu cərəyana, məfkurəvi bir sistem lmaq üzrə düşməndirlər. Onu kəndilərinə çx müdhiş bir rəqib ədd edər, taktik etibarı ilə kəndisini təqviyə etdikləri təqdirdə belə, prğram etibarı ilə daima tənqid edərlər. Bu qəziyyənin dğruluğunu isbat üçün kmunist əzasının əsərlərindən bir degil, minlərcə dəlil göstərmək mümkündür. Fəqət buna lüzum belə yxdur. Çünki bu fikrəyi (düşüncəni) hər hankı bir kmunist inkar etmədigi kibi, bunun böylə lacağını siyasi məfkurə sistemlərinin mücadilə mexanizmasına vaqif lan hər kəs bilir. Fərzən blşeviklər halı-hazırda ən ziyadə təqviyə (qüvvətləndirmək) etdikləri Çin hərəkatını eyni zamanda Çin quvayi-milliyyəsi hökmünü daşıyan Kmendanın nüfuzundan çıxararaq, Çin Kmunist Firqəsinin idarə və nüfuzu altına keçirmək üçün bütün imkanlarını sərf etməkdən geri qalmıyrlar. Həm də bunu gizlətməyərək kəndi mətbuat və knqrelərində münaqişə belə ediyrlar. Nitəkim Rusiyada bilxassə Türk milliyyətçiliyi ilə mücadilə etmək üçün surəti-məxsusədə vücuda gətirilmiş mətbuat və nəşriyyat vardır. Mskvada Şərq millətlərini prpağandaya məxsus mübəlliğlər (təbliğatçılar) və müşəvviqlər (təşviqatçılar) yetişdirən Kmunist Şərq Darülfünunnun bu xüsusda ynadığı rlunu da hesab ediniz! İşbu mətbuat növündən lmaq üzrə Qızıl Şərq məcmuəsini zikr edə biliriz. Mskvada təsis lunan bu məcmuənin ilk nüsxələri, Şərq dünyasını ufaq burjuazi məfkurəsindən ibarət lan milliyyətçilik, türkçülük və demkratizm kibi əfkari-dəlaləyə (rəhbərlik məfkurəsinə) qarşı müdafiə məqsədi ilə çıxdığını bütün sərahət (açıqlıq) və bəlağəti ilə bəyan ediyrdu.

İş yalnız nəzəriyyətdə, fəlsəfi və məfkurəvi mücadilə sahəsində qalmıyr. Eyni Qızıl Şərqin eyni nüsxələrində mündəric material bizə göstəriyr ki, blşeviklər, Türkiyə milliyyətçilərinə və milli Türk hökumətinin möhtərəm rəislərinə qarşı əməli təşviqatdan da geri durmuyrlar. Bu məcmuənin ilk nüsxəsində, 39 və 40-cı səhifələrində, Türkiyədə kmunizm hərəkatı ünvanı altında bir məqalə nəşr edilmişdir. Snra da, Türkiyə Kmunist Firqəsinə mənsub məsul zəvatın imzası ilə Türkiyə Böyük Millət Məclisi hökumətinə Türkiyə İştirakiyun Firqəsinin bir prtestsu dərc edilmişdir. Bunlarda möhtərəm Qazı Paşa həzrətləri, Cümhuriyyət hökuməti ərkan və ricalı haqqında qullanılan lisan heç də dst bir hökumətin rəsmi nəşriyyatına yaxışar bir tərz və üslubda degildir. Bu məqalə ilə bu prtestda milli Türkiyə hökuməti rəisi ilə ərkanı riya, yalan, istibdad və iğfal kibi xəsaislərlə (xasiyyətlər) tərbiyəsizcə təvsif lunmuş, hökuməti milliyyə, köylü və əməleyi aldatmaqla ittiham və açıqdan-açığa təhdid edilmişdir.

Qızıl Şərq üçün rəsmi mətbuat sifətini qullandıq. Çünki bu məcmuə Rusiya Svetlər Hökuməti Xalq Millətlər Kmisarlığı tərəfindən nəşr lunuyr və üz qabığının içində kəndisinə müavinəti-təhririyyədə bulunan mühərrirlərin isimləri miyanında xalq kmisarlarından Trtski, Stalin, Buxarin, Zinvyev, Radek, Qrxmazv kibi isimlər görülüyr.

Salifuzzikr (yuxarıda göstərdiyimiz) prtest Türkiyə Kmunist Firqəsinin Anadluda məğduriyyəti (xainliyi) üzərinə yazılmışdır. Fəqət məğduriyyətindən bəhs lunan bu firqənin nərədə və nə surətdə təşkil edildiyini, hansı məqsədlərlə Anadluya keçirildiyini və buraya nə kibi vəsait və prjelərlə gəldiyini burada təfsilə hacət yxdur zənn edəriz. Türkiyə kmunistlərinin lideri Mustafa Sübhi ilə arqadaşlarının Trabznda düçar lduqları aqibəti kmunist mətbuatı hər sənə matəm tutar və bu matəm günlərində, Svet qəzetələri, bilxassə Qafqasiyada, ələlxüsus Bakıda intişar edən kmunist qəzetələri Türkiyə burjuaziyasına və bu burjuaziyayı təmsil edən hökumətə qarşı svurmadıq küfürlər buraxmazlar. Onlarca Türkiyə əmələ və köylüsü bir gün gələcək Mustafa Sübhi yldaşın intiqamını alacaqdır.

Türkiyə Kmunist Firqəsinin burada müxtəlif zamanlarda ibraz etdigi fəaliyyət, bu fəaliyyətin təmini üçün III İnternasynaldan aldığı təxsisat kimsəyə məchul deyildir. Əvvəla Mskva, snra Bakı, snra Ankara, daha snra Kırımda intişar edən Yeni Dünya qəzetəsi hansı təxsisatla çıxar və nə kibi fikirlər tərvic edərdi, xatırlanmalı!... Snra, münasibətli-münasibətsiz, Svet mətbuatının Türkiyədəki arqadaşlarını müdafiəyə qalxışdıqları və bu məqsədlə hətta Gəncədə, Bakıda mitinqlər təşkil etdikləri III İnternasynal naminə bəyannamələr dağıtdıqları, Məhbus Kmunistlərə Yardım Cəmiyyəti tərəfindən əmələ və köylüləri Türkiyə paşalar hökumətinin məzalimi altında inləyən Türk yldaşlara yardım üçün vüqu bulan müraciətnamələr birər əmri-vaqedir. İştə vəsiqələr:

1924 sənəsində Blqariyadan Türkiyəyə iltica edən kmunistlərin Türkiyə tərəfindən Çankv hökumətinə təslim edildigi ircəfasını (şayiəsini) uyhduran blşeviq prpağandaçıları epey gürultu yapmışlardı. Bu münasibətlə nəşr etdigi bəyannaməsində III İnternasynal, əz-cümlə, söylüyrdu ki: Kəndilərini cümhu-riyyətçi və inqilabçı adlandıran hökmran paşalar, qaniçən sultanların zamanını ehya ediyr və Blqariya xalqının qatilləri ilə xainanə surətdə etilaf etməkdən utanmıyrlar. Bu işləri ilə nlar fəqət həqiqi inqilab hərəkatına qarşı getdiklərini isbat etmək degil, eyni zamanda kəndi xalqlarının dəxi yarınki cəlladları lduğunu isbat etmiş luyrlar.

Türkiyə Cümhuriyyət hökumətinin möhtərəm zimamdarları (idarə edənləri) haqqında böylə ədəbsizcə bir lisan qullandıqdan snra, bəyannamə, bütün dünya işçilərini Blqariya hökuməti ilə bərabər Türkiyə əleyhinə prtest etməyə dəvət Türkiyə şiçi və köylülərilə sadiq və namuslu inqilabçılarını dəxi hökumət əleyhinə təhrik etdikdən snra, diyr ki: Dəf lsun Sfya qaniçənləri və nların Türkiyədəki yardımçıları!

Bu məsələyi təyidən Bakıda intişar edən Kmunist qəzetəsinin vüqu bulan nəşriyyatını vaxtilə Yeni Qafqasiya qeyd eyləmiş, Türkiyə dstluğundan bəhs edən bu adamların Türkiyəyə qarşı nə kibi düşmanca fikirlər bəslədiklərini göstərmişdi. Bu münasibətlə Türkiyə hökumətinə!... ünvanı ilə nəşr elədikgi baş məqaləsində məhud qəzetə Cümhuriyyətpərvər Mustafa Kamal hökuməti bu hərəkətilə kəndisini müstəbid Çar jandarma hökumətilə Gızvıt (başarıqsız) İspaniya, Almaniya və Avstriya cəllad hökumətləri dərəcəsinə endirdi təhqirini həyasızca fırlatıyr və ədavətini bütün Türkiyə sisteminə təşmil edərək, Bugünkü Türkiyə Cümhuriy-yət üsulu idarəsinin sabiq səltənət, mülkədar və hökümdar Türkiyəsinin müstəbid generallar və valiləri əlində bir pərdə və alət lduğu anlaşıldı diyrdu.

Mskva hesabına hərəkət edən Azərbaycan kmunistləri, bu məsələdə bununla da qalmıyrlardı. Türk milliyyətpərvərliginin əlamdarı bulunan Türkiyəyə qarşı ümumi bir Xalq hərəkatı ehdas ediyr, müstəbid paşalar əleyhinə prtest mitinqləri təşkil etdiriyrlardı. Türk əhalisi tərəfindən gələn böylə bir prtestyu zamanlarda intişar edən 4 nisan tarixli Kmunistdə buluyruz.

Türkiyə əleyhində icra lunan bu təşviqatı zaman Hərbiyə kmisarı Trtskinin nitqi təkmil ediyrdu. O, Türkiyəyi Fransaya alət lmaqda ittiham ediyrdu ( zamankı qəzetə klleksiynlarına müraciət luna).

Türkiyə əleyhindəki bu çıxış bir-iki dəfəyə məxsus və münfərid (tək) bir hadisə mahiyyətində degildir. Türkiyə həyati-siyasiyyəsindəki hər hansı bir dönüm nöqtəsi blşevik mətbuatının Türkiyə haqqındakı mə-bihiz-zəmirini (kin və nifrətin daxili mənasını) göstərməyə səbəb lmuşdur. Xalq firqəsi arasındakı hərb mücadilələri Bakıdakı kmunistlərə ki Mskvanın direktivi ilə hərəkət etdiklərində heç şübhə yxdur, gələcəkdəki ehtimallar haqqında ümidlər veriyr. Böyük Türk burjuasinin Xalq firqəsindən çıxdığını xəbər verdikdən snra, əlavə ediyrlardı ki, bəlkə Türkiyə əməkçi köylülərinin namuslu, düşünüşlü, inqilabçı müməssillərinin də Xalq firqəsini atacaqları zaman uzaq degildir. O zaman Türkiyənin işçi sinfi kəndi düşmənləri ilə davam etdirdigi açıq müxabirədə, əməkçi köylülərin inqilabçı nümayəndələri ilə birləşərək Türkiyədə deyil qüvvətli bir firqəni, bəlkə Türkiyədə hakim lmağa müstəid (bacarıqlı) lan yeganə bir qüvvəyi də təmsil edəcəkdir (Kmunist, 254).

Eyni mtiv Türkiyədə həbs lunan kmunistləri müdafiə üçün yazılan məqalələrdə də görünüyr. Məsələ 269 və 273 nömrəli Kmunist qəzetəsində Zəki Nəcib namında birisi Yeni Türk burjuazisinin hökuməti deyə tələqqi eylədigi Türkiyə Cümhuriyyətinin Türk əmələsinə qarşı amansız bir düşmən tövrü taqındığını izah eylədikdən snra, Türkiyə Kmunist Firqəsinə mənsub qəhrəmanların bu zülmə qarşı mücadilə etdiklərini anlatıyr, bu mücadiləçi blşeviklərə qarşı Türkiyə Cümhuriyyəti amansız davranmış, Mustafa Sübhi ilə 16 arqadaşını dənizə tökdürmüş imiş. Mustafa Sübhi və arqadaşları öldürüldügü sənələrdə Anadlu həbsxanələrində 26 min işçi və köylü məhbus imiş. Yalnız Anadluda 300 kmunist həbs edilmiş imiş. Mayıs nümayişi də hökumət tərəfindən mən edilmiş imiş. Nümayişçilərə qarşı hətta silah qullanmış və 24 əmələ məcruh (yaralı) düşmüş, fəqət məhbusların miqdarı 140-ı bulmuşdur. Qəzetəyə görə bu kibi vaqeələr münfərid (birinci dəfə) degil, bir sistemdir. Türkiyədə Şərq rəhbərlərinə qarşı tədhiş (dəhşətə salma) siyasəti tətbiq lunuyrmuş. İştə bu məzlum rəhbərlərə müavinət üçün Türkiyə kmunisti Qızıl yardım cəmiyyətini imdada çağırıyr.

Bugünlərdə intişar edən 7 qanuni-əvvəl (dekabr) tarixli nüsxəsində Bir xəyanət daha ünvanı altında nəşr etdigi baş məqaləsində, eyni qəzetə Türkiyə Cümhuriyyətini qara bir irticaya dğru sürükləməkdə ittiham eyləmişdir.

Kmunist qəzetələrinin bu nəşriyyatı, Türkiyə qəzetələrində kmunistlərin Bəhri-Siyah hövzəsinə məxsus laraq vücuda gətirdikləri təşkilata aid nəşr lunan havadisə təsadüf ediyrdu (Cümhuriyyət qəzetəsinin qanuni-sani nüsxəsinə müraciət).

Kürdüstan hadisatı münasibətilə vüqu bulan Bakı nəşriyyatı da şayani-diqqətdir. O zaman Bakıda bulunan Rakvski, kürd üsyanını yalnız silahla yatırmanın dğru lmadığını qəzetəçilərə söyləmiş, kürdlərə muxtariyyat vermənin daha müvafiq bir siyasət lacağını anlatmışdı (Kmunist, şubat nüsxəsi). Gənc hadisəsindən* bəhs edən Kmunist, 26 şubat tarixli nüsxəsində Msul Məsələsinin quru laflarla həll ediləcəginə qane və bu ylda siyasət yürüdən axmaq diplmatlardan bəhs ilə Msul Məsələsinin Cəmiyyəti-Əqvamda həll ediləcəyi saf dilliginə qapılan və yaxın bir keçmişi unudub da İngiltərə imperyalizmi ilə dstluq münasibətindən bəhs edən, Cəmiyyəti-Əqvam kibi fahişə yuvasından ümid bəkləyən Türkiyə başçıları, heç lmazsa bu sn macəradan haqqı ilə ibrət alıb dst ilə düşməni qəti surətdə tanıya bilmək cəsarətini göstərə bilirlərsə, İngiltərə imperyalizminə endiriləcək zərbəyə lazım gələn fürsətin qaçırılmayacağına qətiyyən etimad edilir. Əksi təqdirdə sn peşimanlığın fayda vermiyəcəgini təkrar edəlimmi? diyrdu.

Yenə sıralarda İstanbulda müntəşir Aydınlıq məcmuəsi ilə Oraq Çəkic qəzetəsinin səddi (maneə) münasibətilə yazdığı məqaləsində məzkur qəzetə diyrdu ki: Kürdüstandakı mürtəce üsyançılarla mübarizə edən İsmət Paşa hökuməti mürtəce Tövhidi-Əfkarları qapadırkən, inqilabçı Oraq Çəkiclərə də əl uzadarsa bu hərəkətə, burjuazi qarşısında diz çökməkdən başqa bir məna veriləməz.

6 həziran 1926 tarixli nüsxəsində, eyni Kmunist qəzetəsinin Msul məsələsinin həlli münasibətilə, şiddətli tənqidlərə məşbu laraq nəşr etdigi baş məqalə də şayani-diqqətdir.

Yuxarıdan bəri nəql və iqtibas etdigimiz məqalə və təşviqlərin dstanə lduğunu iddia etmək üçün ancaq blşevik lmalıdır. Fəqət bu dstanə nəşriyyat yalnız qəzetə səhifələrinə və Bakı qəzetələrinə məxsus degildir. Türkiyə haqqında müxtəlif məcmuələrdə və ayrı laraq intişar edən risalə və kitablarda eyni mövzuun eyni şəkil və eyni ruhda ifadə edildigi bir həqiqətdir. Bu həqiqətə nümunə lmaq üzrə, çx misallar göstərə bilərdik. Fəqət məsələyi fəzlə uzatmamaq üçün, yalnız əlimizin altında bulunan bir kitabı iqtibas etməklə iktifa edəlim. Mskvada Müasir Türkiyə ünvanına haiz laraq intişar edən bu kitabda (Müəllifi: Arslan, Mskva Qızıl Təcəddüd nəşriyyatı) Türkiyə hökumətinin kmunizmə və kmunist təşkilatına qarşı işlədigi haqsızlıqları tədad ilə Türkiyənin giriftar lduğu müşkülat təsvir lunduqdan snra, vəziyyətin halısı üçün düşünülən yeganə çarə Hakimiyyətin Türkiyə Kmunist Firqəsi əlinə keçməsində lduğu söylənmişdir (səh. 52) yxsa hini lüzumunda (vaxtı çatanda) Antanta Türkiyəyi əlinə alır da Svet Qafqasiya ilə Rusiyaya qarşı kəndisini qullanarmış (eyni səhifədə) Svet Rusya Qərb üçün lduğu kibi, Svet Türkiyə də Şərq üçün bir məşəl lmalı imiş (səh. 54) Türkiyə əmələ və köylülərinin burjuazinin xalqçılığın laxladığı ümidin tamamilə zail lması zamanını bəkləməlidir. Ancaq zamandır ki, Türk Kmunist Firqəsi, Türkiyə səy əhllərinin hakimiyyəti əllərinə keçirmək üçün başlayacaqları mücadiləyi müvəffəqiyyətlə idarə edər (səh. 55 və 56).

Bütün bunlardan sərfi-nəzər şu snuncu çıxışlarda belə Türkiyənin Türk dünyası və Şərq aləmi üçün haiz lduğu mənəvi qiymətə qarşı nümayiş etdirilən istehqar (saymamaq) hissinin mövcudiyyəti aşikardır. Türkiyədən nə alına bilir... ədasını fırladan müstəhzi (istehza edilən) züppələrdə, Türk harsı və ruhunu inkarla bütün ümid və ilhamlarını Azərbaycan məktəblərində qüvvətləndirəcəkləri ruscadan alanlarda milli Türk harsının inkişafını İsmayıl Hikmətlər, Xəlil Fikrətlər, hətta Hüseyhin Cavidlər degil, Mirzyanlardan Rus, Yəhudi və ermənilərdən bəkləyən adamlar da milli Türkiyəyə qarşı dstluq arana bilirmi? Bu sualın cavabını bizdən degil, yuxarıdan bəri sərdədə gəldigimiz iqtibaslardan alınız.

Şu iqtibasların verdikləri sərih cavablardan snra, zənn edəriz ki, Axundvların müğalitəsinə (həqiqətə əsaslanmayan mübahisəsinə) inanmaq üçün əldə heç bir səbəb yxdur. Blşeviklərin, Türkiyə kmunistlərini müdafiə məqsədilə yazdıqları məqalələr, nəşr etgdikləri bəyannamələr, tərtib etdikləri mitinqlər, təxsisat verdikləri təşkilatlara müqabil, Türk mətbuatının Rusiyadakı məğdur (aldadılmış) türk milliyyətpərvərləri lehində hankı nəşriyyatın, III İnternasynala müməssil laraq, məsəla Türk Ocaqlarının hansı bəyannaməsi, Sibirya tundralarında çürüyən milliyyətçi məhbuslara yardım üçün hansı cəmiyyətin müraciəti, nəhayət nim-rəsmi bir qəzetənin Rusiya ümuri daxiliyyəsinə və yaxud Azərbaycandakı türk harsına aid məsələlər haqqında hansı məqaləti vardır?!.

Halbuki, Rusiyada mətbuat rəsmi və müqəyyəd (nəzarətdə), Türkiyədə isə xüsusi və sərbəstdir. Vəziyyət bu qədər sərih, rllar bu qədər məqus ikən Bakı nümayişçilərinin bağırması həqiqətən də qəribədir.

Şayani-heyrət bir prpağanda manevrası!.. Saqın, bu manevraya diqqət.

Azəri (M.Ə.Rəsulzadə)

Yeni Qafqasiya, 1 şubat 1927, 8-9

(Ardı var)

 

Şirməmməd HÜSEYNOV

 

 

 

525-ci qəzet.- 2019.- 19 yanvar.- S.20-21.