Derrida, dil, Şaiq Vəli və digərləri

Esse

Metafizika insan düşüncəsinin ən qədim və ən mürəkkəb sahələrindən biridir. Bu sahə, varlığın mahiyyəti, səbəbləri və məqsədi barədə fundamental sualları araşdırır. "Metafizika" termini ilk dəfə Aristotel tərəfindən işlədilib və onun "Metafizika" əsərinə aid edilən nəzəriyyələrdə formalaşıb. Aristotel metafizikanı varlığın varlıq olaraq öyrənilməsi, yəni "ontologiya" kimi təqdim edib. O, varlığın həm ümumi qanunlarını, həm də fərdi təzahürlərini araşdıraraq fəlsəfi sistemin əsas sütunlarını qoyub. Bu yanaşma qərb fəlsəfəsi üçün klassik metafizikanın başlanğıc nöqtəsini təşkil edir.

Qərb metafizik ənənəsi ilə yanaşı, İslam fəlsəfəsi də metafizik düşüncənin inkişafında mühüm rol oynayıb. İbn Sina (980-1037) metafizikanı həm fəlsəfi, həm də teoloji kontekstdə işləyərək, varlıq anlayışını əsl mahiyyət və varlıq kimi iki qatlı strukturda təqdim etdi. Onun "Varlıq və Mahiyyət" anlayışı göstərir ki, varlıq hər zaman mahiyyətlə ayrılmaz bağlıdır; lakin mahiyyət özü varlığın tam izahını vermir. Onun bu yanaşması, həm klassik, həm də postmodern fəlsəfədə, xüsusilə də Derrida kimi dekonstruktiv fəlsəfənin təhlil etdiyi "ertələnmiş varlıq" anlayışının ilkin izlərini göstərir.

Suhrevərdi (1154-1191) isə işıq fəlsəfəsi kontekstində metafizikanın başqa bir aspektini təqdim edir. Onun nəzəriyyəsində varlıq, müxtəlif dərəcələrdə işıq olaraq təzahür edir; hər bir varlıq həm özü üçün, həm də digər varlıqlar üçün bir məna daşıyır. Suhrevərdi metafizikanı yalnız məntiqi və spekulyativ bir elm kimi deyil, həm də ruhani və simvolik təcrübə olaraq təqdim edir. Bu yanaşma göstərir ki, metafizika yalnız abstrakt kateqoriyalarla məhdudlaşmır; o, mətndə, simvolda və şifahi ənənələrdə də özünü göstərir.

XX əsr fəlsəfəsi, xüsusilə modern və postmodern dövr, metafizik düşüncənin yeni təhlil və interpretasiyalarla qarşılaşdığı bir mərhələ oldu. Klassik metafizikanın mərkəz axtarışları və varlığın sabit kateqoriyalarla izahı artıq sual altına alınır. Bu kontekstdə Martin Heydeger (1889-1976) qərb metafizikasını fundamental şəkildə təhlil edən ən önəmli filosoflardan biri kimi çıxış edir. Heydeger üçün metafizika, tarix boyunca varlığın "unudulması" problemi ilə bağlıdır; o göstərir ki, qərb fəlsəfəsi varlığı həmişə mövcudluğun təzahürü olaraq deyil, kateqoriyalar və səbəblər sistemi vasitəsilə izah etməyə çalışıb.

Modern metafizika və Heydeger düşüncəsi, həmçinin metafizikanın dil və mətndə təzahürü məsələsini gündəmə gətirir. O göstərir ki, varlıq yalnız fəlsəfi traktatlarda mövcud deyil; o, dil, mədəniyyət və gündəlik təcrübə vasitəsilə daim ortaya çıxır. Burada metafizika klassik anlamda "mərkəz" axtaran bir sistem deyil, insanın varlığı ilə bağlı açıq və dinamik bir təcrübə sahəsi kimi görünür.

XX əsr fəlsəfəsində metafizikanın ən radikal sorğulanması Jak Derrida tərəfindən aparılıb. Derrida yalnız qərb metafizikasının mərkəzini və sabit kateqoriyalarını sorğulamır, həm də dil və mətnin içində metafizikanın necə təzahür etdiyini göstərir. Onun dekonstruksiya anlayışı, metafizikanın hər zaman "ertələnmiş" və "mərkəzsiz" olduğunu ortaya qoyur, həm klassik, həm də modern fəlsəfənin sabitlik iddialarını sorğulayır.

Derrida dekonstruksiyanı yalnız metod kimi təqdim etmir; o, bu yanaşmanı fərdi mətnin oxunması və təhlili üçün fəlsəfi bir praktika olaraq görür. Onun fikrincə, hər mətn əvvəlcədən müəyyən edilmiş metafizik fərziyyələri əks etdirir və həmin fərziyyələr dilin strukturunda gizlənmiş şəkildə fəaliyyət göstərir. Beləliklə, metafizika yalnız fəlsəfi traktatlarda deyil, ədəbiyyat, poeziya və gündəlik dil təcrübəsində də mövcuddur.

Derrida üçün metafizika yalnız nəzəri anlayış deyil, həm də mətnin strukturunda gizlənmiş bir fenomendir. Hər bir yazılı və şifahi mətn müəyyən metafizik fərziyyələri daşıyır. Bu həm filosoflar, həm də şairlər üçün vacibdir: mətn həm ifadə edir, həm də metafizikanın dekonstruksiyasına vasitə olur.

Məsələn, klassik Avropa poeziyasında "həqiqət" və "varlıq" anlayışları tez-tez sabit və universal qəbul edilir. Derrida isə göstərir ki, dilin özü bu sabitliyi dağıdır. Şair bir kəlməni istifadə etdikdə həm onun ənənəvi metafizik yükünü daşıyır, həm də fərdi təcrübə və kontekstdən qaynaqlanan yeni mənalar yaradır. Beləliklə, mətn metafizikanın həm daşıyıcısı, həm də dekonstruksiyasının vasitəsi olur.

Dekonstruksiya prosesində oxucu fəal iştirakçıdır. Məna yalnız müəllifin niyyəti ilə yaranmır; oxucu mətnin boşluqlarını, qırılmalarını və fərqli kontekstləri öz təcrübəsi ilə doldurur. Beləliklə, metafizika yalnız nəzəri sahə deyil, həm də praktik bir təcrübə olur. Məna mətndə, oxucunun şüurunda və mədəni kontekstdə daimi şəkildə ertələnir.

Azərbaycan poeziyası uzun zamandan bəri metafizik düşüncənin zəngin xəzinəsi olub. Şairlər varlığı, insan taleyini, eşqi və həqiqəti daim fəlsəfi və metafizik çalarlarla ifadə etmişlər. Bu poeziya yalnız estetik zövq yaratmaqla kifayətlənmir, həm də oxucunu varlıq, zaman və mənanın təbiəti haqqında düşünməyə sövq edir. Burada Şaiq Vəli xüsusi bir yer tutur. Onun əsərlərində metafizika yalnız söz və simvolların vasitəsilə ifadə olunmur; o, metafizikanı təcrübəyə, dialoqa və mədəni kontekstə inteqrasiya edir.

Şaiq Vəlinin poeziyasında varlıq və zaman anlayışları daim qarşılıqlı təsirdədir. Məsələn, şair insanın mövcudluğunu yalnız zamanın və məkanın içində yox, həm də ruhi və simvolik təcrübələr vasitəsilə təsvir edir. Bu yanaşma Derridanın dekonstruksiya prinsiplərinə yaxınlaşır: metafizika burada mərkəzsiz, dinamiki və daim təxirə salınmış bir fenomen kimi təzahür edir.

Azərbaycan poeziyasında metafizik yanaşmalar nadir deyil. Klassik şairlər də, məsələn, Füzuli və Nəsimi, varlığı yalnız fiziki və gündəlik təcrübə ilə deyil, həm də mənəvi və fəlsəfi səviyyədə təhlil edirlər. Lakin Şaiq Vəli, müasir kontekstdə, bu yanaşmanı daha da dil və simvol zənginliyi ilə genişləndirir.

Müasir Azərbaycan poeziyasında metafizika artıq yalnız klassik fəlsəfi kateqoriyalarla məhdudlaşmır. Şairlər varlığı parçalayır, dil və obrazlarla onu daim yenidən yaradırlar. Bu isə Derridanın dekonstruktiv yanaşmasını təsdiqləyir: metafizika mərkəzsiz, dinamik və daim təxirə salınmış bir fenomen kimi oxucu qarşısında açılır.

Şaiq Vəli isə həm klassik, həm də müasir ənənələri birləşdirərək, metafizikanın mədəni və ədəbi müstəvidə necə yaşadığını göstərir. Onun əsərləri yalnız fəlsəfi düşüncə üçün deyil, həm də dil, estetik təcrübə və oxucu dialoqu üçün zəngin imkanlar təqdim edir.

Derridanın dekonstruktiv yanaşması yalnız klassik fəlsəfi mətnlərə deyil, eyni zamanda müasir ədəbiyyatın simvol və obrazlarına da tətbiq oluna bilər. Metafizika, burada artıq sadə fəlsəfi kateqoriyalardan çıxaraq, mətndəki simvol, obraz və dil elementləri vasitəsilə ortaya çıxır.

Müasir ədəbiyyatda metafizika tez-tez varlıq, zaman, mənəviyyat və insan taleyi mövzularında simvolik təzahür edir. Şair və yazıçılar dilin imkanlarından istifadə edərək varlığı həm ifadə edir, həm də parçalayır. Derrida üçün bu, metafizikanın mərkəzsiz və dinamik təbiətini nümayiş etdirir: hər oxucu, hər kontekst və hər interpretasiya mətndə yeni bir "varlıq" yaradır

Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında metafizika artıq yalnız fəlsəfi kateqoriya deyil, həm də dil, estetik təcrübə və oxucu dialoqu üçün zəngin imkanlar təqdim edir. Şairlər varlığı parçalayır, dil və obrazlarla onu daim yenidən yaradırlar. Metafizika burada canlı bir fenomen kimi yaşanır: Mərkəzsizdir - heç bir varlıq və məna tam sabit deyil. Dinamikdir - hər oxucu, hər interpretasiya ilə yeni mənalar ortaya çıxır. Simvolikdir - metafizika yalnız söz və ideya deyil, həm də simvol, obraz və dil vasitəsilə təzahür edir.

Metafizika insan düşüncəsinin ən fundamental sahələrindən biri olaraq həm klassik, həm də müasir fəlsəfədə mərkəzi rol oynayır. Aristotel və Platon kimi klassik filosoflar varlığı sabit kateqoriyalar vasitəsilə izah etməyə çalışmış, İbn Sina və Suhrevərdi kimi İslam filosofları isə onu həm məntiqi, həm də ruhani təcrübə ilə birləşdirmişlər. Heydegerin ontoloji təhlili və Levinasın etik metafizikası isə göstərir ki, varlıq və mənanın təhlili artıq yalnız abstrakt kateqoriyalarla məhdudlaşmır; onlar insanın varlığı, zaman və etik məsuliyyət çərçivəsində daim yenidən formalaşır.

Derrida metafizikanın mərkəzsiz, dinamik və dil daxilində ertələnmiş təbiətini ön plana çıxarır. Onun dekonstruksiya anlayışı göstərir ki, metafizika yalnız nəzəri bir kateqoriya deyil, həm də mətndə, dilin və oxucunun təcrübəsində aktiv şəkildə var olur. Məna heç vaxt tamamlanmır, daim fərqlilik və təxirə salınma vasitəsilə formalaşır. Bu yanaşma həm fəlsəfi, həm də ədəbi düşüncə üçün yeni perspektivlər açır.

Rəvan

525-ci qəzet .- 2025.- 13 dekabr (№228).- S.19.