Ana Kür

BİR SƏNƏDLİ FİLMƏ SÖZARDI

- Filmin xronometrajı 70 dəqiqədir dedilər. Janrı da bilinmir.

- İnsan hekayələridir, ayrı-ayrı insanların həyat hekayələri.

- Adı - metaforikdir yəni?

- Baxaq görək..

lll

20 il əvvəl "Space"də bərabər çalışdığımız və illər ötsə də, əvvəlki dost münasibəti qoruyub saxladığımız Zulyayla - Üzlifət Qasımova ilə ön cərgələrdə yerimiz yanaşı düşür. Tamaşaçılar kinosalona yerləşənə qədər hər şeydən danışırıq, film barədə dialoqumuz isə elə bu qədər olur. Sonra? Sonra sükut. Sonra iri planda Kür. Sonra arxa planda Kür. Planlar dəyişsə də, Kür dəyişmir. Kür hər planda var. Çünki bu məqamda Kür (haqqında film) həm də Mədəniyyət Nazirliyinin iş planının nəticəsi kimi təqdim olunur. Bu, həmin nazirlikdir ki, birinci şəxsi ikicə gün əvvəl millətə səslənmişdi - "Mədəniyyəti inkişaf etdirmək - yalnız nazirliyin öhdəliyi deyil, mədəniyyət ortaq dəyərimizdir, onu hamınız qorumalısınız". Xub, qoruyaq, elliklə qoruyaq.

lll

"Baku Cinema Breeze" Nümayişləri çərçivəsində təqdim olunan filmin qəhrəmanı bizim Kürdür, Azərbaycanın şərqindən qərbinə qədər yol gələn Kür çayı. Ədəbiyyatımızdakı və kinomuzdakı Dəli Kürdən tam fərqli. Ölməz İsmayıl Şıxlının gözəl qələmindən çıxan "Dəli Kür" bir dövrün və bir coğrafiyanın epopeyası idi. Cahandar ağa bütöv obraz idi, Kürün sahilində Qazax mahalında yaşayan bəylərdən biri - ötkəm, özünə inamlı, sayılan-seçilən bir bəy. Və Cahandar ağa xarakterinə tam bənzəyən başqa bir varlıq da vardı romanda - Kür, dəli Kür, həm coşqun və qəzəbli, həm lal və sakit, həm sevimli, həm də vahiməli Kür. Kürün kinomuzdakı ilk obrazı da ədəbiyyatdan ekrana adlayıb. Hüseyn Seyidzadənin "Dəli Kür" filmindəki Kür alleqorik obraz kimi romandakından çox da fərqlənmir. Amma stop. Filmdəki Kürün həm də səsi var. Cahangir Cahangirovun ölməz bəstəsi və Gülağa Məmmədovun həzin ifası. Dünənəcən Kürün ekran assosiasiyası məhz belə idi. Yeni film artıq daşlaşmış bu stereotipi tamamən dəyişdi.

lll

Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi və Kino Agentliyinin maliyyə dəstəyi, İctimai Televiziyanın təşkilatçılığı ilə "OD Media-Production" şirkətində istehsal olunan filmin rejissoru Seyran Mahmudoğlu, ssenari müəllifləri Əkbər Nəcəf və Seyran Mahmudoğlu, operatoru Ziya Babayev, redaktoru Esmira Əyyub, prodüserləri Seyran Mahmudoğlu, Fariz Əhmədov və Yalçın Verdiyevdir. Kürün hekayəsini səsləndirən Elxan Cəfərovdur.

lll

"Park Cinema Plame Towers"ə dəvət olunan publika 70 dəqiqəlik sənədli filmi bir göz qırpımında seyr etdi. İşıqlar sönəndə güman edirdik ki, ayrı-ayrı insanların həyat hekayələrinə tamaşa edəcəyik. O isə bir varlığın, canlı bir varlığın, coğrafiyamız və insanımız üçün çox vacib olan bir varlığın həyat hekayəsi oldu. Bu hekayənin qəhrəmanı odur - "Kür - çaylar anası".

Azərbaycanın və Qafqazın ən böyük təbii axar su mənbəyi olan Kür çayının başlanğıc nöqtəsini axtaran yaradıcı qrup "Allahu əkbər" deyib də Türkiyədəki Allahuəkbər dağ silsiləsinə yollanır. Kürün Türkiyədəki ilk damladan süzülüb Xəzərdə tamamlanan 1515 kilometrlik nəğməli nağılı belə başlayır. Və tamaşaçı suyun hərəkətini addım-addım izlədikcə Kürün keçdiyi yaşayış məskənlərini də görür, Kür sahilinin insanlarını da - fərqli dillərdə danışıb fərqli dinlərə sitayiş etsələr də, onları eyni bir sevda birləşdirir - Kür sevdası.

Mən burada Seyran Mahmudoğlunun rejissorluq məharətindən danışmaq istəyirəm.

Rejissorun nəzərində Kürün mənbəyindən mənsəbinə qədər keçdiyi yol adi yol deyil, həm əhali üçün ömür yoludur, həm də bu coğrafiyanın dünənilə sabahı arasındakı yaddaş, tarixi tale yoludur, zamanlar arası körpü, bağ, əlaqə. Təbii sərvətlərə etinasız münasibət üzündən çay bəzən sakit, rəvan axır, bəzən enişli-yoxuşlu yollardan keçir, bəzən coşqun selə dönür, bəzən lal kanala. İnsanla təmasını qırmır amma, qoruyur, münasibətini diri saxlayır, çaya baş vuran yeniyetmələrə də, çayı nəsillərin çörək ağacı sayan balıqçılara da, qayığı suyun dibinə dirənən səyyahlara da, çayın böhranlı durumunu şəxsi fəlakəti hesab edən mütəxəssislərə də, çayın lap mənbəyində, göz yaşı kimi təmiz suyu ovuclayıb içən Seyranın özünə də sevgilə yanaşır Kür. Və o sevgini tamaşaçı da duyur - zövqlü operator işindən, dronun quş baxışı mənzərəsindən, iri plandakı çöhrələrdən, səliqəli montajdan, ləzzətli interşumdan, məlumatlarla zəngin kadrarxası mətndən, Elxan Cəfərovun ruha qida olan səsindən, rejissorun qurduğu və qoruduğu, sonadək eyni nisbətdə saxladığı insan-Kür paralelindən. Kür bu coğrafiyada həm dostdur, həm yoldaş, həm gəlir mənbəyidir, həm həyat eşqi.

"Kür - çaylar anası" Kür qırağının sakinləri üçün həm də bir dərs vəsaiti. Çayın, həm də bütün bölgənin ekoloji problemləri, sənayedəki və kənd təsərrüfatındakı balanssız bölgü, iqtisadi rıçaqların işləməməsi və təbii ki, qlobal istiləşmə problemi üzündən Kür ciddi bəlalarla üz-üzə. Vəziyət o qədər ciddi ki, elə olub Xəzərin suyu da axıb Kürə dolub, o Xəzər ki öz suyu əməlli-başlı çəkilməkdə, azalmaqdadır, yəni dünyanın gərdişi bu ki, çərxi fələk tərsinə dövran edir.. Klassiklərin deyimidir və hələ də aktualdır. Heyhat.

lll

90-cı illərin ortalarıdı. Ölkənin dörddə biri işğalda, əhalinin bir qismi qaçqın-köçkün, didərgin... Kino İttifaqında nəsə mühüm tədbirdi, dəqiq xatırlamıram. Gərginlik. Qanqaraçılıq. Tədbir bitdi və Rüstəm İbrahimbəyov camaatla dilucu sağollaşıb başının dəstəsini də götürüb nahara getdi. Rasim Ocaqovsa dilxor, qapqara qaralıb - bıçaq vursan, qanı çıxmaz. Gördüm dolub, saqqızını oğurlayıb müsahibə aldım. Dedi: "Madaqaskarda kino var? Yoxdur. Bizdə də olmasın da. Nədi? Dünya dağılacaq?"

Dili belə deyirdi, təbii ki, kinayəylə deyirdi. Ürəyi isə - partlamaq dərəcəsində. O görüşümüzdən sonra maestro "Hotel otağı"nı çəkdi, son filmini.

Ay ötdü, il dolandı, o söhbətdən xeyli vaxt keçdi. Azərbaycan kinosu elə ekosferamız kimi təlatümlü günlər yaşasa da, məhv olmadı, nümunələr az olsa da, yox deyil. Seyranın filmi bir daha göstərdi ki, bizdə hələ kino var, köhnə ənənəsini bu gün yaşada bilirik, elə çox güman, sabah da kino var olacaq - Madaqaskardan fərqli olaraq bizdə var olacaq.

lll

Filmin premyerasında mədəniyyət sferasının rəsmiləri də iştirak edirdilər. Mədəniyyət nazirinin müavini Səadət Yusifova, ARKA-nın baş direktoru Rəşad Əzizov, "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının direktoru Qurban Pirimov, Türkiyənin Ardahan bölgəsindən Turizm və Kültür müdiri Uğur Dədə, daha kimlər, kimlər. Üz ağardan işləri ictimaiyyətə təqdim eləmək gözəl hissdir, eləmi?

lll

Gözəl olan filmin estetik yükündən başqa, həm də tamaşaçıya ötürdüyü mesajlar idi. Kürə sevdalı olanlar bir də əmin oldular ki, tarixin bu qiymətli mirasını qorumaq lazımdır. Ki axar suyumuz gerçəkdən qurumasın. Dünyada baş alıb gedən ekoloji fəlakətdən torpağımız da xilas olsun, çayımız da, dağımız-dərəmiz də, dənizimiz də. Adına Təbiət dediyimiz bir bütövün parçasıdır insan. Dünyanı xətt-xətt, sərhəd-sərhəd bölsə də, fərqli məkanlarda fərqli bayraqlar ucaldıb fərqli kimliklər daşısa da, sonucda tək bir məkanı var Adəm oğlunun - Yer kürəsi. "Kür çaylar anası" planetin minlərlə qan damarlarından biri - Kür çayı haqqında araşdırmadır - peşəkar, səviyyəli, əhatəli, həm də gözəl, baxımlı, zövq oxşayan araşdırma. Zəhməti keçənlərə - əhsən! Lap əvvəldə xatırlatmışdım, mədəniyyət naziri Adil Kərimli deyib ki, mədəniyyəti inkişaf etdirmək - yalnız nazirliyin öhdəliyi deyil, mədəniyyət ortaq dəyərimizdir, onu hamınız qorumalısınız. Seyran Mahmudoğlu və onun komandası uğurlu işlə mədəniyyət kisəsinə öz payını verdi. Sırada daha nələr var? Zaman göstərəcək.

Afaq VASİFQIZI

525-ci qəzet .- 2025.- 16 dekabr (№229).- S.11.