Müasir təhsildə Süni İntellekt amili

Professor Ədalət Muradov: "Texnologiya inkişaf etdikcə, təhsildə süni intellektin rolu daha da genişlənəcək"

Süni İntellekt düzgün və məsuliyyətli şəkildə istifadə edildikdə tələbələrin daha səmərəli, maraqlı və məqsədyönlü öyrənməsinə şərait yaradır. O, əsaslı platformalar tələbənin səviyyəsini, güclü və zəif tərəflərini analiz edərək ona uyğun tapşırıqlar və izahlar təqdim edir. Bu da hər kəsin öz tempində öyrənməsinə imkanyaradır.

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin (UNEC) rektoru, professor Ədalət Muradov deyir ki, sürətlə dəyişən dünyada tələbələr daim öyrənmə təcrübələrini daha da təkmilləşdirməyin yollarını axtarırlar. Süni İntellektin (Aİ) inkişafı ilə təhsil alətləri və resursları tələbələrin dərs oxuma və öyrənmə üsulunu dəyişir, onu daha səmərəli və maraqlı edir. Tələbələr Aİ-dən istifadə edərək daha "ağıllı" oxuya və akademik uğur qazana bilərlər:

"Təhsildə Aİ alətləri tələbənin öyrənmə vərdişlərini analiz edir və ehtiyaclarına uyğun fərdiləşdirilmiş resurslar təqdim edir. Aİ artıq onlayn öyrənmə platformalarına, virtual repetitorluq xidmətlərinə və təhsil tətbiqlərinə inteqrasiya olunub. Bu alətlər tələbələrə çətin anlayışları qavramaqda, problem həll etmə bacarıqlarını inkişaf etdirməkdə və hətta yeni dillər öyrənməkdə kömək edir. İmkanlar həqiqətən sonsuzdur. Aİ tələbənin dərs oxuma vərdişlərini analiz edərək, diqqətinin ən yüksək olduğu vaxtlara əsasən ən uyğun oxu saatlarını tövsiyə edə bilir. Aİ hər bir tələbəni güclü və zəif tərəfləri müəyyənləşdirməyə kömək edə, dərsləri tələbənin nəticələrinə uyğunlaşdıra bilir. Tələbələr öyrənməni gücləndirmək üçün Süni İntellekt əsaslı oxu alətlərindən də istifadə edə bilirlər. Aİ alətləri oxunan materiallara uyğun testlər və sınaq imtahanları yarada bilir. Bu isə biliklərin möhkəmlənməsinə və imtahanlardan əvvəl özünəinamın artmasına kömək edir. Tələbələr üçün 24/7 əlçatan olan və onların suallarını cavablandıran repetitor kimi alətlər ev tapşırıqlarını anlamağa, mürəkkəb mövzuları izah etməyə və nümunələr təqdim etməyə kömək edir. Bu virtual köməkçilər geniş mövzuları əhatə edir. Bu əlçatanlıq tələbələrin ehtiyac duyduqları anda dəstək almasını təmin edir və təhsili daha inklüziv edir. Aİ etibarlı mənbələr tapmaqda və tədqiqat layihələri üçün uyğun məlumatları toplamaqda da kömək edir. Axtarış prosesini avtomatlaşdırmaqla tələbələr vaxtlarını məqalələr arasında itirmək əvəzinə, məlumatların təhlilinə və arqumentlərin qurulmasına sərf edə bilirlər. Aİ alətləri disleksiyası olan tələbələr üçün mətni səsə çevirərək məlumatı daha asan qavramağa kömək edir".

Rektorun sözlərinə görə, Süni İntellektin təhsili köklü şəkildə dəyişdirmək potensialı böyükdür və texnologiya inkişaf etdikcə, təhsildə Aİ-nin rolu daha da genişlənəcək. Lakin birmənalı qəbul olunmalı və hətta qanunvericiliklə təsbit edilməlidir ki, Aİ ənənəvi tədrisi əvəz etməməli, onu tamamlamalıdır. Hər kəs Aİ-nin gücündən faydalanaraq akademik hədəflərinə çata bilər. Bugün görünən odur ki, daha "ağıllı" oxumağın açarı məhz Süni İntellektdədir: "Süni intellekt gündəlik həyatımızın bir hissəsinə çevrilir, əmək bazarını da dəyişir, yeni imkanlar, yeni peşələr və iş yerləri yaradır. Təhsildə Aİ-nin ön plana bir sıra peşələri çıxaracağı gözlənilir. Məsələn, Süni İntellekt etika mütəxəssisləri istifadəçiləri qoruyan və ədaləti təmin edən qaydalar və siyasətlər hazırlayacaqlar. Maşın Öyrənməsi Mühəndisləri. Maşın öyrənməsi mühəndisləri maşınların məlumatlardan öyrənməsini təmin edən alqoritmlər hazırlayacaqlar. Aİ sistemlərinin düzgün işləməsi üçün onların öyrədilməsi lazımdır. Aİ təlimçiləri maşınlara tapşırıqları yerinə yetirməyi öyrədəcək, məlumat təqdim edəcək və öyrənmə prosesinə nəzarət edəcəklər. Onlayn məlumat bolluğunda ən dəyərli və maraqlı məzmunu seçmək üçün kontent kuratorlarına ehtiyac yaranacaq. Onlar Aİ alətlərindən istifadə edərək trendləri müəyyənləşdirəcəklər. Süni İntellkt və virtual reallıq (VR) birləşdikcə, təhsil və təlim üçün immersiv mühitlər yaradan VR dizaynerlərinə tələbat artacaq. Bu mütəxəssislər Aİ alətlərinin məktəblərdə və universitetlərdə effektiv tətbiqinə kömək edəcəklər. Fərdiləşdirilmiş Təhsil Koordinatorları. Aİ təhsilalanların ehtiyaclarına uyğun dərs proqramları yaradır. Bu koordinatorlar təhsilalanların güclü və zəif tərəflərini müəyyənləşdirərək onlara dəstək verəcəklər. 24/7 əlçatan olan Aİ repetitorlar təhsilalanların inkişafını izləyir və ehtiyac olduqda kömək göstərir. Beləliklə, Süni İntellekt təhsildə dəyişiklik və innovasiya üçün böyük fürsətdir. Təhsildə də bəzi peşələr avtomatlaşdırılsa da, çoxlu yeni və maraqlı iş imkanları yaranacaq. Əsas məsələ uyğunlaşmaq, öyrənmək və inkişaf etməkdir. İstər tələbə, istər peşəkar, istərsə də sadəcə maraqlanan olun - Aİ-ni anlamaq yeni qapılar aça bilər. Süni intellektlə gələcək imkanların həddi yoxdur".

Ədalət Muradov qeyd edib ki, sürətlə dəyişən dünyada öyrənmə artıq "hamı üçün eyni" yanaşma ilə məhdudlaşmır. Bəllidir ki, hər bir insanın özünəməxsus güclü və zəif tərəfləri, fərqli öyrənmə maraqları və məqsədləri var. Bu isə təhsildə hər bir təhsilalana fərdi və fərqli yanaşmanı vacib edir. Fərdi öyrənmədə bu gün Süni İntellektin (Aİ) alternativi yoxdur. İlk növbədə Aİ-nin fərdi ehtiyaclara uyğunlaşdırılmış öyrənmə planları yaratmaqla öyrənməni daha cəlbedici və effektiv edir. Aİ əsasən, insan zəkası tələb edən tapşırıqları yerinə yetirə bilən sistem kimi böyük miqdarda məlumatı təhlil edir, ondan öyrənir və həmin bilikləri yeni şəraitlərə tətbiq edir. Müxtəlif mənbələrdən məlumat toplayaraq, təhsilalanın təhsildə irəliləyişinə uyğun dəyişən fərdi öyrənmə təcrübələri yaradır. Aİ həm də, öyrənmə materialı ilə təhsilalanın qarşılıqlı əlaqəsini təhlil edərək potensial öyrənmə çətinliklərini müəyyən edə, uyğun müdaxilələr edə bilər. Çox önəmlidir ki, bir çox Aİ platformaları şəxsi məqsədlər qoymağa imkan verir ki, bu da təhsilalanın öyrənmə planını həm də onların arzularına uyğunlaşdırır: "Beləliklə, Fərdi Öyrənmə hər bir insanın öyrənmə unikallığına uyğun prosesdir və bir çox üstünlüklərə malikdir. 1. Fərdiləşdirilmiş Məzmun: Aİ öyrənənin güclü və zəif tərəflərini təhlil edib xüsusi resurslar tövsiyə edir. 2. Fərdi Sürət: Hər kəs öz öyrənmə bacarığına və sürətinə uyğun öyrənir. 3. Adaptivlik: Aİ əvvəlki mövzunu tam başa düşmədən növbəti mərhələyə keçməyə imkan vermir. 4. Artan Motivasiya: Fərdi və maraqlı məzmun öyrənmə motivasiyasını artırır. 5. Dərhal Əlaqə: Aİ testlər və tapşırıqlar üzrə anında rəy bildirir, geri bildirim verir və öyrənənin hansı mərhələdə olduğunu göstərir. 6. Əlçatanlıq: Aİ alətləri istənilən vaxt, istənilən yerdə istifadə oluna bilər və bununla da təhsili daha elastik edir".

Rektor qeyd edib ki, Süni İntellekt - insan zəkası proseslərinin maşınlar (xüsusilə kompüter sistemləri) tərəfindən təqlid edilməsidir. Bu geniş sahə maşınlara normalda insan zəkası tələb edən tapşırıqları yerinə yetirməyə imkan verən müxtəlif texnika və texnologiyaları əhatə edir: "Maşın Öyrənməsi - Süni İntellektin bir alt sahəsidir. Maşın Öyrənməsi kompüterlərin verilənlərdən öyrənməsini və hər dəfə ayrıca proqramlaşdırılmadan öz performansını təkmilləşdirməsini təmin edən alqoritmlər yaradır. Dərin Öyrənmə Maşın Öyrənməsinin bir alt sahəsidir və neyron şəbəkələrdən istifadə edərək mürəkkəb məlumatları təhlil edir. Neyron şəbəkə - insan beyninin quruluşundan ilhamlanmış hesablama modelidir. Bu model qatlarla (laylarla) bir-birinə bağlı "neyronlar"dan ibarətdir və hər qat məlumatı daha dərin səviyyədə emal edir. "Dərin" termini şəbəkədə çoxsaylı qatların olmasını göstərir. AI, Maşın Öyrənməsi və Dərin Öyrənmənin potensialı demək olar ki, sərhədsizdir. Prezident İlham Əliyev müasir dövrün çağırışlarını nəzərə alaraq təhsilin modernləşdirilməsi, rəqəmsal transformasiya, beynəlmiləlləşmə, innovasiya siyasətini formalaşdırmışdır. Bu siyasətin mərkəzində aşağıdakı dəyərlər dayanır. Milli maraqlar və dövlətçilik ideyası, elmi-texnoloji inkişaf, tolerantlıq, multikulturalizm, humanism, gənclərin mütərəqqi düşüncə tərzinin formalaşması. Başqa sözlə, təhsilin qarşısında duran əsas vəzifə müasir Azərbaycan gəncini həm milli dəyərlərə bağlı, həm də qlobal rəqabətə hazır bir şəxsiyyət kimi formalaşdırmaqdır".

UNEC rektorunun dediyinə görə, dəyərlər hər bir xalqın mədəniyyətinin, tarixi yaddaşının və milli kimliyinin əsas dayağıdır. Təhsil isə bu dəyərlərin cəmiyyətə ötürülməsi, qorunması və inkişaf etdirilməsi üçün mühüm sosial institutdur. Müasir qlobal dəyişikliklər, rəqəmsallaşma, informasiya məkanının genişlənməsi, texnologiyaların həyatın bütün sahələrinə nüfuz etməsi dəyərlərin transformasiyasını sürətləndirir və bu proses ali təhsil sistemindən yeni adaptasiya mexanizmləri tələb edir. Azərbaycan kimi həm qədim mədəniyyətə malik, həm də sürətli modernləşmə həyata keçirən dövlətlər üçün dəyərlərin təhsildə rolu daha da əhəmiyyətlənir: "Təhsil tarix boyu cəmiyyətin mədəni yaddaşını saxlayan və gələcək nəsillərə ötürən ən mühüm institutlardan biri olmuşdur. Başqa sözlə, təhsil - yalnız bilik deyil, dəyər daşıyıcısıdır. Təhsil cəmiyyətin dəyərlər sisteminin formalaşmasında sosial funksiya (fərdin cəmiyyətə sosial inteqrasiyasını təmin edir), mədəni funksiya (milli-mədəni dəyərlərin ötürülməsi və qorunmasını reallaşdırır), həm də etik-fəlsəfi funksiya (insanın mənəvi dünyasının formalaşmasına təsir edir) kimi üç əsas funksiyanı yerinə yetirir. Bu, xüsusilə ali təhsil üçün aktualdır.Həm də qeyd edilməlidir ki, təhsil yalnız bilik ötürmə vasitəsi deyil. O, eyni zamanda cəmiyyətin sosiallaşması, mədəniyyətin qorunması, etik-mənəvi normaların, vətənpərvərlik və milli kimliyin formalaşması üçün mühüm mexanizmdir. Xüsusən ali təhsildə dərin elmi biliklə yanaşı, cəmiyyətin gələcək intellektual və vətənpərvər mütəxəssisləri formalaşır. Başqa sözlə, universitet həm də şəxsiyyətin, dünyagörüşünün, dəyərlərin yetişdirildiyi məkandır. Dəyərlərin təhsilə inteqrasiyası cəmiyyətdə sosial həmrəyliyi və milli-mənəvi dayanıqlılığı təmin edir və bütün təhsil prosesini - kurikulumdan tutmuş müəllim-tələbə münasibətlərinə, akademik etikadan tutmuş mədəni-sosial mühitə qədər əhatə edir".

Sevinc QARAYEVA

525-ci qəzet .- 2025.- 30 dekabr(№239).-S.15.