2025-ci il: gətirdikləri və apardıqları

İlin son günləri həmişə insanı əl-ayaq saxlamağa, durub düşünməyə, bəlli bir hesab-kitab aparmağa sövq edir. Təqvim hələ dəyişməyib, amma şüur artıq yeni ilin astanasındadır. Küçələrdə bayram işıqları yanır, sosial şəbəkələrdə ilin yekunlarına aid paylaşımlar çoxalır, hər kəs geriyə baxmağa çalışır. Bu baxış bəzən səthi olur, bəzən isə ağrılı. Çünki illər sadəcə keçmir, o həm də ömrümüzdə, ruhumuzda, düşüncəmizdə iz buraxır. 2025-ci il də ömrümüzdən izsiz keçən il olmadı. O, nəinki hadisələrlə, həm də daxili dəyişikliklərlə yadda qaldı.

“2025-ci ilin apardıqları və gətirdikləri” adi illik hesabat məsələsi deyil. Bu həm də cəmiyyətin özünü, öz varlığını, axıb gedən zamanı sorğuladığı bir sualdır. Çünki zaman yalnız günləri yox, düşüncələri, münasibətləri, gələcəyə baxışı da dəyişir.

Zamanın görünməyən itkisi

2025-ci il bizdən ilk növbədə vaxtın içində yaşamaq vərdişini aldı. Günlər keçdi, amma çox az gün xatırlandı. Həyat sanki sürətlə axdı, biz isə bu axının içində dayanıb baxmağa vaxt tapmadıq. Planlar ard-arda gəldi, amma onların çoxu yarımçıq qaldı. İnsanlar getdikcə daha çox “çatdırmalıyam” deyə yaşadı, “yaşamalıyam” deyə yox.

Bir çox an “sonra baxaram”, “sonra düşünərəm”, “sonra edərəm” deyə kənara qoyuldu və “sonra” heç vaxt gəlmədi. Zaman bolluq kimi göründükcə, qiyməti də azaldı. Bu il bizə göstərdi ki, vaxt çox olanda yox, vaxtın fərqində olanda yaşayırıq.

Bu il bizdən dərinlik hissini də aldı. Hər şey sürətlə istehlak olundu: xəbərlər, fikirlər, emosiyalar. Oxunan yazılar bitməmiş unuduldu, baxılan videolar təsir yaratmadan dəyişdirildi. Dərin düşünmək lüksə çevrildi. Halbuki düşünməyən insan başqasının düşüncəsi ilə yaşamağa məhkumdur.

2025 bunu açıq şəkildə göstərdi.

Bu il diqqətimiz bir az da parçalandı. Eyni anda hər yerdə olmaq istəyi heç yerdə olmamağa gətirib çıxardı. İnsanlar bir xəbəri oxuyarkən digərinə keçdi, bir fikri düşünərkən başqa səsə yönəldi. Bu, təkcə texnologiyanın təsiri deyil, psixoloji yorğunluğun nəticəsi idi.

Diqqət dağılınca, məna da itir. Məna itəndə isə insan nəyi niyə etdiyini unudur. 2025-də çox şey etdik, amma az şeyin səbəbi haqqında durub düşünmək ehtiyacı hiss etdik.

Bu il bizdən sözə olan hörmətin bir hissəsini də aldı. Söz çoxaldı, amma məsuliyyəti azaldı. Hər kəs danışdı, amma az adam dediyinin arxasında durdu. Dünən yazılan fikirlər bu gün silindi, mövqelər tez-tez dəyişdi. Söz fikir olmaqdan çıxıb reaksiyaya döndü ki, bu da cəmiyyət üçün çox təhlükəli tendensiyadır. Çünki söz çəkisini itirəndə etibar da zəifləyir. Geridə qoymağa hazırlaşdığımız 2025-ci il bizə bunu acı şəkildə hiss etdirdi.

Bu ildə qalan məşhurlar...

2025-ci il özünün qəfil, zamansız itkiləri ilə də ağır bir il oldu. Xüsusən, mədəniyyət sahəsində öz sözünü demiş məşhurlarımızın bir-birinin ardınca qəfil gedişləri hər birimizə dünyanın faniliyini bir daha xatırlatdı, kimliyimizin mahiyyətini sorğulatdı.

İl başlar-başlamaz məşhur aktyor Azər Baxşəliyevin vəfat xəbəri sənət aləmini dərin yasa qərq etdi. Aktyor uzun sürən xəstəlikdən sonra 2 yanvar 2025-ci ildə dünyasını dəyişdi.

Onun ardınca elə həmin ayın 15-də məşhur aktrisa və müğənni Çimnaz Sultanovanın vəfat xəbəri yayıldı. Sən demə, aktrisa uzun müddət imiş ağır xəstəlikdən əziyyət çəkirmiş. Ən yaxınları daxil, heç kimə bu haqda heç nə deməyən, öz ağrılarını təkbaşına çəkən sənətçi təkbaşına da bu dünyadan köçdü.

Azərbaycan nəsrinin görkəmli nümayəndələrindən biri, yazıçı, tərcüməçi, “Şərəf” ordenli ədəbiyyat xadimi Vidadi Babanlı avqust ayında 98 yaşında bu dünyaya gözlərini əbədi yumdu. Onun bu gedişi ədəbiyyatımız üçün nə ilk oldu, nə də son.

2025-ci ildə Vidadi Babanlı başda olmaqla, çox görkəmli qələm sahiblərimizi bir-birinin ardınca itirdik. Bu köç karvanına avqustun 3-də Xalq yazıçısı, tanınmış ictimai-siyasi xadim Elçin Əfəndiyev də qoşuldu.

Xalq artisti, bədii qiraət ustası Əminə Yusifqızı, şair Əlisəmid Kür, bədii qiraət ustası, professor, Əməkdar müəllim Nadir Hüseynov, gənc şair, Vətən müharibəsi iştirakçısı Həsən Kür də ədəbiyyatımızın bu il itirdiyi və sənət dünyasını dərin hüznə qərq edən adlar oldular.

Bu ilin sentyabr ayında əfsanəvi kəşfiyyatçı, "Gizir Xanı" ləqəbi ilə tanınan Səyyaf Əhmədov Ağdamın Mirəşelli kəndində minaya düşərək həlak oldu. Həmçinin, elə həmin ayın 29-da Əməkdar artist Cabir İmanov qəfil ürək tutmasından vəfat etdi. O, “Parni iz Baku” KVN komandasının üzvü, televiziya tamaşaçılarının sevimlisi idi.

Eləcə də 2025-ci ildə tanınmış aktyorlar – Əməkdar artistlər Mövsüm Hüseynov, Vahid Əliyev, Yadigar Muradov, Rəşad Bəxtiyarov, Xalq artistləri Tamilla Şirəliyeva, Ənvər Həsənov, Hacı Murad Yagizarov, Roza Cəlilova, aktyor Möylə Mirzəliyev, musiqiçilər – Xalq artistləri Ramiz Quliyev, Arif Babayev, şair, qəzəlxan Arif Buzovnalı, şair Məmməd İsmayıl, şair, jurnalist Kəramət Şükürov, ədəbiyyatşünas-alim, filologiya elmləri doktoru, Əməkdar elm xadimi Nizami Şəmsizadə, yazıçı, jurnalist, tarixçi alim Sabir Gəncəli, meyxana ustası Ağakərim də itirdiyimiz məşhurlardan oldular.

2025-ci ilin həm sənət dünyamıza, həm milli-mənəvi dəyərlərimizə, həm də elə bu yazının müəllifinə olan ən böyük itkilərindən biri isə heç şübhəsiz, tanınmış modelyer, Bakı Milli Geyim Evinin rəhbəri Könül Vəlibəyli oldu. Bir noyabr gecəsi, çoxmərtəbəli binada çıxan yanğın nəticəsində işgüzar xanım, pozitiv insan, peşəkar modelyer Könül Vəlibəyli bir göz qırpımında yoxluğa qarışdı. Milli geyimlərimizin yorulmaz himayəçisi, təbliğatçısı olan Könül dostları üçün də əvəzedilməz insan, sadiq sirdaş idi. Onun 25 yaşlı qızı Ləman isə həmin yanğında zəhərlənərək ağır şəkildə xəstəxanaya yerləşdirilmişdi. Uzun müddət yaşam savaşı verən gənc qız nəhayət ki, bu mübarizədən qalib çıxdı, Könülün qəfil gedişinin ürəyimizdə açdığı yaraya az da olsa təsəlli oldu.

Həssaslığın yorulması

Bu itkiləri və cəmiyyətin onlara olan reaksiyalarını gördükcə, anladım ki, 2025 bizdən emosional həssaslığı da aldı. Ağrılar çoxaldıqca, hisslər keyləşdi. Faciələr adiləşdi, itkilər statistikaya çevrildi. İnsan qorunmaq üçün hisslərini bağladı. Bu, qəddarlıq deyil, özünü müdafiə instinktidir. Amma uzun müddət davam edəndə insanı insanlıqdan uzaqlaşdırır.

Bu il bir çoxumuz başqasının dərdinə baxıb “yenəmi?” dedik. Bu sualın özü 2025-in bizdən nə apardığını açıq-aydın göstərir.

2025-ci il səmimi ünsiyyətimizi də azaltdı. İnsanlar daha çox yazışdı, amma daha az danışdı. Əlaqələr say artımı yaşadı, keyfiyyət isə itdi. İnsanlar mənəvi mənada bir-birinə toxunmağa gecikdi, bəzən lazım bilmədi, bəzən xatırlamadı.

Bu il də son dövrlərdə olduğu kimi, insan insanlar içində tək qaldı, bir az da təkləşdi.

Bu il biz diqqətimizi, məsuliyyətimizi, səbrimizi, həssaslığımızı, empatiya duyğumuzu bir az da itirdik. Bəli, bu itkilər gözlə görünmür, amma cəmiyyəti içdən, özü də köklü şəkildə dəyişir.

2025-ci ilin bizə qazandırdıqları...

Gedir deyə 2025-ci ili bu qədər yamanlamaq, haqqını yemək də olmaz. Bütün illərdə olduğu kimi, bu ilin də bizdən aldıqları ilə yanaşı, bizə verdikləri də oldu. Bu ilin bizə qazandırdığı ən önəmli məsələlərdən biri çətin, amma dəyərli dərslər oldu.

2025 bizə kor-koranə inanmağın təhlükəsini öyrətdi. İnsanlar daha çox soruşmağa, sorğulamağa başladılar. Hər deyilənə inanmadı, hər çağırışa qoşulmadı. Bu, bəzən soyuqluq kimi göründü, amma əslində təcrübənin nəticəsi idi. Ayıqlıq romantikanı azaldır, amma reallığı gücləndirir və təhlükəni minimuma endirir.

Bu il bizə göstərdi ki, hər şeyə çatmaq mümkün deyil. İnsanlar nəyə vaxt ayırmaq lazım olduğunu, nədən uzaq durulmağı olduğunu seçməyə başladılar.

2025 bizə səssizliyin gücünü xatırlatdı. Anladıq ki, danışmamaq bəzən qorxaqlıq yox, düşünməkdir. Reaksiya verməmək bəzən biganəlik yox, mövqedir. Məncə, ötən illərə nisbətən, bu il səssiz qalanların sayı artdı.

2025 bizə özümüzlə qalmağı öyrətdi. Pandemiya dövründən yavaş-yavaş öyrənməyə başladığımız bu vərdişimizə bu il ən yaxşı şəkildə yiyələndik, məncə. Tək qalmaq qorxulu olmadı. Əksinə, bərpa vasitəsinə çevrildi.

2025 bizə göstərdi ki, cəmiyyət vahid səsdən ibarət deyil. Fərqli baxışlar təhlükə yox, reallıqdır. Bu reallığı qəbul etmədən birlik mümkün deyil.

Ümumi şəkildə bu ilə bütöv bir halda nəzər salmalı olsaq, deyə bilərik ki, 2025-ci il nə uğur ili oldu, nə də məğlubiyyət. Nə ciddi fəlakətlər yaşadıq, nə də sonsuz sevinclər. Günlərimiz monoton ritmlə davam etdi. Bu monotonluğu pozan irili-xırdalı səs-küylər, gedişlər isə mənəvi cəhətdən güclənməyimizə, özümüzü, ətrafımızı, dünyamızı və yaşam səbəbimizi sorğulamağa xidmət etdi. Bacardımı? Məncə, bacardı. Bu il biz bir az da böyüdük. Anladıq ki, bəzən qələbə nəyisə əldə etmək deyil, sadəcə sağ qala bilməkdir. Bu həm fiziki, həm də mənəvi sağlığa aiddir. Ən önəmlisi isə, 2025-ci il bizə özümüzə kənardan baxmaq imkanı verən unikal illərdən biri oldu.

Şahanə MÜŞFİQ

525-ci qəzet .- 2025.- 31 dekabr(№240).-S.10.