Rəqəmsal cəmiyyət üçün yeni elmi yol xəritəsi

"KORPORATİV ELEKTRON KİTABXANA SİSTEMLƏRİNİN NƏZƏRİ ƏSASLARI" MONOQRAFİYASI HAQQINDA QEYDLƏR

Rəqəmsal transformasiyanın cəmiyyətin bütün səviyyələrinə nüfuz etdiyi bir dövrdə biliklərin toplanması, idarə olunması və istifadəsi artıq texniki məsələ olmaqdan çıxaraq strateji əhəmiyyət kəsb edir. Müasir institutların, iri təşkilatların, elmi və istehsal strukturlarının dayanıqlığı və rəqabət qabiliyyəti getdikcə daha çox onların informasiya resurslarını necə idarə etməsindən asılı olur. Məhz bu kontekstdə yeni nəşr olunmuş, texnika elmləri doktoru Hüseyn Hüseynovun, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Oruc Quliyev və fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Azad Qurbanovun həmmüəllifi olduğu, Korporativ elektron kitabxana sistemlərinin nəzəri əsasları adlı fundamental monoqrafiya təsadüfi bir akademik hadisə deyil, dövrün real ehtiyaclarından doğan ciddi elmi cavab kimi qiymətləndirilməlidir.

Bu monoqrafiya kitabxana-informasiya elmi, biliklərin idarə olunması, rəqəmsal humanitar elm və korporativ informasiya sistemləri arasında uzun müddətdir mövcud olan nəzəri boşluğu doldurmağa iddialı və bunu uğurla reallaşdıran bir tədqiqat əsəridir. Əsərin əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, müəlliflər korporativ elektron kitabxana sistemlərinə dar texniki platforma kimi deyil, mürəkkəb sosiotexniki, institusional və intellektual ekosistem kimi yanaşmışlar.

Monoqrafiyanın xüsusi dəyər daşıyan cəhətlərindən biri korporativ elektron kitabxana sistemlərini statik məlumat anbarı deyil, dinamik, özünü yeniləyən və inkişaf edən bir sistem kimi təqdim edilməsidir. Müəlliflər bu sistemin yalnız sənədləri saxlamaqla kifayətlənmədiyini, eyni zamanda biliklərin təhlili, əlaqələndirilməsi və yenidən istehsalında aktiv rol oynadığını əsaslandırır. Bu yanaşma xüsusilə müasir idarəetmə mühitində böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki istər elmi müəssisə, istər dövlət qurumu, istərsə də, böyük korporasiya üçün əsas sərvət artıq bina və avadanlıq deyil, yığılıb qalan, lakin çox vaxt sistemsiz istifadə olunan bilikdir. Monoqrafiya bu dağınıq biliklərin korporativ elektron kitabxana sistemlərində necə strukturlaşdırıla biləcəyini nəzəri əsaslarla izah edir.

Monoqrafiyanın birinci fəsli korporativ elektron kitabxana sistemlərini elmi-tədqiqat obyekti kimi təqdim etməklə başlayır və bu, əsərin konseptual dayaq nöqtəsidir. Burada kitabxana-informasiya sistemlərinin rəqəmsal transformasiya şəraitində keçdiyi təkamül mərhələləri ardıcıl və analitik şəkildə izlənir. Müəlliflər göstərir ki, elektron kitabxanaların yaranması sadəcə kağız resurslarının rəqəmsallaşdırılması ilə məhdudlaşmır; bu proses biliklə münasibətin mahiyyətini dəyişir, institutların rəqəmsal yaddaşını yeni formaya salır.

Elektron kitabxana anlayışının institusionallaşması mövzusu xüsusi diqqətə layiqdir. Burada terminoloji xaosdan qaçaraq, anlayışın tarixi inkişaf xətti, funksional genişlənməsi və təşkilati strukturlara inteqrasiyası ardıcıl izah olunur. Xüsusilə kitabxana-informasiya fəaliyyətində korporativ yanaşmanın genezisi ayrıca bir intellektual xətt kimi təqdim edilir ki, bu da mövzunu klassik kitabxanaşünaslıq çərçivəsindən çıxararaq idarəetmə və təşkilat nəzəriyyələri ilə birləşdirir.

Korporativ elektron kitabxana sistemi anlayışının mahiyyət xarakteristikalarının təhlili monoqrafiyanın ən dəyərli hissələrindən biridir. Müəllif burada anlayışı abstrakt səviyyədə saxlamır, onun struktur elementlərini, funksional rollarını və təşkilati dəyərini konkretləşdirir. Sistemlərin həyat dövrünün mərhələli şəkildə təqdim edilməsi isə bu cür platformaların "canlı" orqanizm kimi inkişaf etdiyini göstərir.

İkinci fəsil monoqrafiyanın metodoloji sütununu təşkil edir. Burada sistemli, struktur-funksional, informasiya, koqnitiv və sosiotexniki yanaşmaların sintezi aparılır. Bu yanaşmaların hər biri ayrıca təqdim olunsa da, əsas üstünlük onların bir-birini tamamlamasında və inteqrativ istifadəsindədir.

Biliklərin idarə olunması nəzəriyyəsinin korporativ elektron kitabxana sistemləri üçün konseptual əsas kimi təqdim edilməsi xüsusilə aktuallıq kəsb edir. Müəlliflər inandırıcı şəkildə sübut edir ki, bu sistemlər yalnız resurs saxlayan platformalar deyil, bilik axınlarını tənzimləyən intellektual mexanizmlərdir. Korporativizm və institusional nəzəriyyənin tətbiqi isə kitabxananı sosial institut kimi yenidən dərk edilməsinə imkan yaradır.

Fənlərarası aspektlərin ayrıca bölmədə təhlil edilməsi monoqrafiyanın elmi dəyərini xeyli artırır. Burada kitabxanaşünaslıq informatika, sosiologiya, idarəetmə elmləri və koqnitiv elmlərlə əlaqələr təhlil olunur.

Üçüncü fəsil korporativ elektron kitabxana sistemlərinin funksional-arxitektur modellərinə həsr olunub və bu hissə praktik baxımdan xüsusilə dəyərlidir. Funksional strukturun təhlili, kontent-servis-idarəetmə səviyyələrinin ayrılması oxucuya sistemin daxili məntiqini anlamağa kömək edir. "Bilik anbarı" və "bilik axını" modellərinin müqayisəli təhlili müasir bilik idarəçiliyi diskursunun mərkəzi problemlərindən birinə toxunur. Müəlliflər statik və dinamik bilik yanaşmalarını qarşılaşdıraraq onların üstün və zəif tərəflərini obyektiv şəkildə göstərir. Korporativ informasiya sistemləri ilə inteqrasiya mövzusu isə kitabxananın təşkilati proseslərdə passiv deyil, aktiv iştirakçı olduğunu sübut edir.

Metaməlumatlar, semantik təşkil, təhlükəsizlik və dayanıqlılıq məsələlərinin bir arada təqdim olunması monoqrafiyanın struktur bütövlüyünü qoruyur və texniki detalları konseptual çərçivəyə bağlayır.

Dördüncü fəsil oxucunu sistemin "görünməyən", lakin həlledici səviyyəsi ilə tanış edir. Proqram-texniki infrastrukturun təsviri konkret, lakin həddindən artıq texniki detala varmadan verilir. Proqram təminatının sinif və tiplərinin təsnifatı isə həm mütəxəssislər, həm də qərarvericilər üçün faydalı referens yaradır.

Linqvistik təminat və terminoloji modellər bölməsi xüsusilə Azərbaycan elmi mühiti üçün əhəmiyyətlidir. Burada milli terminoloji bazanın formalaşdırılması ilə qlobal standartların uzlaşdırılması problemi incəliklə işlənir.

Beşinci fəsil korporativ elektron kitabxana sistemlərinin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsinə həsr olunub. Müəllif səmərəliliyi çoxölçülü elmi kateqoriya kimi təqdim edərək, sadə statistik göstəricilərlə kifayətlənməyin qeyri-kafi olduğunu göstərir. Göstəricilər və metrikalar sistemi, eləcə də praktiki keyslərin təhlili bu bölməni nəzəri və praktik baxımdan balanslı edir.

Altıncı fəsil monoqrafiyanın ən müasir və cəlbedici hissəsidir. Süni intellekt şəraitində korporativ elektron kitabxanaların inkişaf perspektivləri etik, təşkilati və institusional müstəvilərdə müzakirə olunur. OCR, NLP, böyük verilənlərin analizi, ontologiyalar, tövsiyə sistemləri və inklüziv xidmətlər mövzuları gələcəyin kitabxanasının konturlarını cızır.

Bu fəsildə müəlliflər texnoloji optimizmlə tənqidi məsuliyyət arasında düzgün balans saxlayır, süni intellektin imkanlarını ideallaşdırmadan, riskləri də nəzərə alır.

Sonuncu fəsil beynəlxalq təcrübəyə həsr olunmaqla monoqrafiyanı qlobal kontekstə bağlayır. ABŞ, Kanada, Avropa İttifaqı, Asiya və Latın Amerikası nümunələri sadəcə təsviri xarakter daşımır, analitik süzgəcdən keçirilir. Azərbaycan və Mərkəzi Asiyanın türk dövlətləri üçün adaptasiya edilə bilən təcrübələrin ayrıca bölmədə verilməsi əsərin praktik dəyərini daha da artırır.

Monoqrafiyanın mühüm üstünlüklərindən biri onun dili və üslubudur. Monoqrafiya elmi terminologiyaya sadiq qalmaqla yanaşı, oxucunu yormayan, düşünməyə sövq edən publisistik axıcılıqla qələmə alınıb. Bu xüsusiyyət kitabı yalnız dar mütəxəssis auditoriyası üçün deyil, geniş intellektual oxucu kütləsi üçün də cəlbedici edir.

"Korporativ elektron kitabxana sistemlərinin nəzəri əsasları" monoqrafiyasını sadəcə elmi əsər adlandırmaq azdır. Bu monoqrafiya eyni zamanda strateji düşüncə sənədi kimi çıxış edir. Bu kitab kitabxanaşünaslar, informasiya mütəxəssisləri, İT menecerləri, elmi idarəçilər və qərarvericilər üçün dəyərli intellektual bələdçidir və onları təkcə məlumatlandırmır, onları düşünməyə, mövcud modelləri yenidən nəzərdən keçirməyə vadar edir. Həmçinin, rəqəmsal dövrdə biliklə işləməyin məsuliyyəti və imkanları bu kitabda elmi ciddiyyətlə, lakin aydın və sistemli dildə təqdim olunur.

Nəticə etibarilə, "Korporativ elektron kitabxana sistemlərinin nəzəri əsasları" müasir Azərbaycan elmi və mədəni düşüncəsində xüsusi yer tutmağa namizəd olan bir nəşrdir. O, İKT və kitabxana anlayışlarıını dar peşə çərçivəsindən çıxararaq, milli irsin qorunması, bilik suverenliyi və rəqəmsal gələcək kontekstinə daşıyır.

Bu monoqrafiya oxucuya bir həqiqəti açıq şəkildə xatırladır: texnologiya dəyişə bilər, platformalar köhnələ bilər, amma qorunmayan yaddaş itir. Məhz buna görə də bu kitab yalnız bu gün üçün deyil, sabah üçün də yazılıb. Onu oxumaq - gələcəyin bilik cəmiyyətini anlamağa atılan şüurlu addımdır.

Fazil MUSTAFA

Böyük Quruluş Partiyasının başqanı, millət vəkili

525-ci qəzet .- 2026.- 6 fevral(№5).-S.24.