"İrəvan qalasının təslim edilməsi"

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı sənətşünas Fatimə Ağayevadır. Müsahibimizlə Frans Alekseyeviç Rubonun müəllifi olduğu "İrəvan qalasının təslim edilməsi" əsərindən danışmışıq.

Frans Alekseyeviç Rubo (Franz Roubaud) 17 iyun 1856-cı ildə Odessa şəhərində anadan olub. Atası fransız əsilli kitab satıcısı idi, bu da Rubonun erkən yaşlarından Avropa mədəniyyəti və incəsənəti ilə təmasda olmasına şərait yaratmışdı. O, ilk peşəkar rəssamlıq təhsilini Odessa Rəsm Məktəbində almış, burada akademik rəsmin əsaslarını və realist təsvir prinsiplərini mənimsəmişdi. Daha sonra Rubo təhsilini Almaniyanın aparıcı sənət mərkəzlərindən biri olan Münhen Rəssamlıq Akademiyasında davam etdirib. Münhen məktəbi onun yaradıcılığında klassik kompozisiya quruluşu, dəqiq perspektiv və plastik forma anlayışının formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Rubo yaradıcılığının əsas istiqamətini hərbi-tarixi mövzular təşkil edir. O, batalist janrın ən görkəmli nümayəndələrindən biri kimi tanınıb və xüsusilə panoram əsərləri ilə dünya şöhrəti qazanıb. Rəssam XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasının iştirak etdiyi müharibələrə, tarixi döyüşlərə və hərbi yürüşlərə həsr olunmuş çoxsaylı əsərlər yaradıb. Onun ən məşhur əsərləri sırasında "Borodino döyüşü panoraması", "Sevastopolun müdafiəsi panoraması", "Axulqo aulu uğrunda döyüş" və "Şipka keçidi" kimi monumental işlər yer alır. Rəssam yaradıcılığı boyunca realizm və akademik dəqiqliyə sadiq qalıb. Onun əsərlərində hərbi hadisələr romantik qəhrəmanlıqdan daha çox tarixi faktlara əsaslanan sənədli xarakter daşıyır.

O, bir çox tarixi döyüşləri və siyasi hadisələri vizual yaddaşa çevirən rəssam kimi sənət tarixində mühüm yer tutur. Rubo təkcə hadisələrin miqyasını deyil, həm də hərbi nizam-intizamı, ordunun təşkilatlanmasını və döyüşün psixoloji atmosferini təsvir etməyə xüsusi önəm verirdi. O, uzun illər Sankt-Peterburq İncəsənət Akademiyasında pedaqoji fəaliyyət göstərmiş, batalist janrın formalaşmasına ciddi təsir etmişdi. Ömrünün son illərində Almaniyada yaşayan rəssam 1928-ci ildə Münhendə vəfat edib.

- Əsərin yaranma tarixçəsi haqqında nə bilirik?

- "İrəvan qalasının təslim edilməsi" əsəri 1893-cü ildə çəkilib. Tarixi mənbələrə görə, İrəvan qalasının tutulması general İvan Paskeviçin komandanlığı altında həyata keçirilmiş və bu hadisə müharibənin gedişinə həlledici təsir göstərmişdi. Qalanın təslim edilməsi nəticəsində Cənubi Qafqazda siyasi qüvvələr nisbəti dəyişmiş, region Rusiya imperiyasının nəzarəti altına keçmişdi. Rubo bu hadisəni təsvir edərkən onu təkcə hərbi qələbə kimi deyil, həm də böyük geosiyasi dəyişikliklərin başlanğıcı kimi təqdim edir. Tabloda 1827-ci ildə Rusiya-İran müharibəsi zamanı İrəvan qalasının rus qoşunlarına təslim edilməsi təsvir olunub. Bu hadisə general İvan Paskeviçin rəhbərliyi altında baş verib və Cənubi Qafqaz tarixində mühüm siyasi-hərbi dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilib. Rubo bu mövzunu seçərkən imperiya tarixində mühüm sayılan hadisəni sənət vasitəsilə sənədləşdirməyi qarşısına məqsəd qoyub. Əsərin kiçikölçülü olmasına baxmayaraq, mövzu monumental düşüncə ilə təqdim edilib. Bu tablo Rubonun Qafqaz mövzusuna olan marağının və batalist janrda peşəkarlığının bariz nümunəsidir. Əsərin yaradılması zamanı rəssam arxiv sənədlərinə, hərbi hesabatlara, dövrün xronikalarına və kartoqrafik materiallara müraciət edib. Rubo hadisənin baş verdiyi ərazinin coğrafi xüsusiyyətlərini, İrəvan qalasının memarlıq quruluşunu və şəhər mühitini tarixi dəqiqliklə canlandırmağa çalışıb. Bu səbəbdən tabloda qala divarları, şəhərin dini memarlıq nümunələri və ətraf landşaft real təsvir prinsiplərinə əsaslanır. Maraqlıdır ki, Rubo bu əsərdə döyüş anını deyil, onun nəticə mərhələsini - təslim aktını seçib. Bu seçim rəssamın müharibəyə baxışını aydın göstərir: onun üçün əsas olan silahların toqquşması deyil, müharibənin doğurduğu tarixi nəticədir. Əsərin 1890-cı illərdə işlənməsi isə Rusiyada imperiya tarixinin vizual təbliğinə marağın artdığı dövrə təsadüf edir. Bu baxımdan "İrəvan qalasının təslim edilməsi" həm tarixi sənəd, həm də dövrün ideoloji-estetik düşüncəsinin məhsulu kimi qiymətləndirilə bilər.

- Əsərin rəng həlli necədir?

- Rəng həlli əsasən torpaq, qum, açıq qəhvəyi və boz çalarlar üzərində qurulub. Bu palitra həm İrəvan ətrafının coğrafi-iqlim xüsusiyyətlərini, həm də müharibədən sonrakı ağır atmosferi əks etdirir. Göy üzündə istifadə olunan solğun mavi və boz tonlar sakitliklə gərginlik arasında qərarsız bir ovqat yaradır. Əsgər geyimlərindəki tünd yaşıl, qəhvəyi və qara rənglər hərbi nizam-intizamı vurğulayır. Rəssam parlaq rənglərdən məqsədli şəkildə az istifadə edərək diqqəti emosional dramatizmə deyil, tarixi faktın soyuq reallığına yönəldir. İşıq-kölgə münasibətləri təbii şəkildə həll olunub, günəş işığı məkanı genişləndirən vasitə kimi çıxış edir. Ümumilikdə rəng palitrası əsərin ciddi və rəsmi xarakterini gücləndirir.

- Bəs kompozisiya haqqında nə deyə bilərsiniz?

- Kompozisiya panoramik xarakter daşıyır və tamaşaçını hadisənin birbaşa şahidi mövqeyinə gətirir. Rəssam üfüqi formatdan istifadə edərək səhnəni mərasim xarakterli, sakit, lakin daxili gərginlik daşıyan bir an kimi təqdim edir. Kompozisiyanın əsas quruluş prinsipi çoxplanlılıqdır: ön plan, orta plan və arxa plan bir-biri ilə üzvi şəkildə əlaqələndirilib. Ön planda əsas diqqət hərbi qüvvələrin qarşı-qarşıya dayanmasına yönəlir. Burada əsgərlərin düzülüşü və atlı fiqurlar kompozisiyanın giriş nöqtəsini təşkil edir. Əsgərlərin nizami sıralar şəklində yerləşdirilməsi təkcə real tarixi vəziyyəti deyil, həm də hərbi intizamı və güc balansını vizual şəkildə ifadə edir. Ön plandakı fiqurların ölçü baxımından daha iri şəkildə təsvir olunması tamaşaçını hadisənin mərkəzinə cəlb edir və iştirak hissini gücləndirir. Orta planda qala divarları, şəhər tikililəri və insan kütləsi yerləşdirilib. Qala divarları kompozisiyada sərt, demək olar ki, geometrik xətt rolunu oynayaraq iki tərəf arasındakı sərhədi simvolizə edir. Bu xətt eyni zamanda baxışı sağdan sola istiqamətləndirir və hadisənin dramatik mahiyyətini dərinləşdirir. Şəhər memarlığının sakit və statik təsviri hərbi qüvvələrin dinamik düzülüşü ilə kontrast yaradır. Arxa planda isə dağ silsiləsi və geniş səma təsvir edilib. Xüsusilə Ararat dağının silueti kompozisiyada həm məkan dərinliyi yaradır, həm də hadisəyə simvolik məna qatır. Dağın sakit və dəyişməz obrazı ön planda baş verən siyasi-hərbi hadisələrin müvəqqəti xarakterini xatırladır. Üfüq xəttinin nisbətən yuxarıda yerləşdirilməsi fiqurların və qaladakı hərəkətlərin daha aydın görünməsinə imkan verir. Ümumilikdə, kompozisiya tarazlı və ölçülüb-biçilmiş şəkildə qurulub. Heç bir detal təsadüfi deyil: hər bir fiqur, memarlıq elementi və məkan bölgüsü tarixi səhnənin həm sənədli, həm də bədii bütövlüyünü təmin edir. Rubonun bu əsərdə tətbiq etdiyi kompozisiya həlli onun monumentallığa və tarixi dəqiqliyə verdiyi önəmi bir daha nümayiş etdirir. Kompozisiyada diaqonal xətlər - divarlar, əsgər sıraları və yol istiqaməti - hərəkət dinamikasını təmin edir. İnsan fiqurları fərdi psixoloji portretdən çox, kollektiv hadisənin iştirakçıları kimi təqdim olunub. Bu yanaşma Rubonun batalist üslubunun əsas xüsusiyyətlərindən biridir.

- Tablo hazırda harada saxlanılır?

- Əsər İrəvan Tarix Muzeyində saxlanılır. Rəsm kətan üzərində yağlı boya texnikasında işlənib və ölçüsü 62?87 sm-dir. Muzey ekspozisiyasında əsər XIX əsr Qafqaz tarixini əks etdirən vizual mənbələr sırasında nümayiş olunur. Tablo həm sənət əsəri, həm də tarixi sənəd kimi qiymətləndirilir.

- "İrəvan qalasının təslim edilməsi" rəssamın digər işləri ilə hansı ortaq və fərqli cəhətlərə malikdir?

- Əsər Rubonun digər batalist tabloları ilə bir sıra ortaq cəhətlərə malikdir. Əvvəla, tarixi hadisənin dəqiq və detallı təsviri əsas prinsip kimi çıxış edir. Hərbi geyimlər, silahlar və düzülüşlər sənədli dəqiqliklə işlənib. Digər tərəfdən, Rubonun məşhur panoramaları ilə müqayisədə bu əsər ölçü baxımından daha kiçikdir və intim xarakter daşıyır. Panoramalarda dramatik təsir kütləvi miqyasla verildiyi halda, burada sakit, rəsmi bir təslim aktı ön plana çəkilir. Lakin realist yanaşma və tarixi məsuliyyət hissi Rubonun bütün yaradıcılığı üçün səciyyəvidir.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- "İrəvan qalasının təslim edilməsi" əsəri bizə müharibənin nəticə anını - döyüşdən sonrakı səssizliyi göstərir. Burada qəhrəmanlıq pafosu yox, tarixi faktın qaçılmazlığı hiss olunur. Əsər imperiya siyasətinin regionların taleyinə təsiri barədə düşünməyə vadar edir. Rubo tamaşaçını hadisəyə emosional deyil, analitik baxışla yanaşmağa çağırır və incəsənətin tarixi yaddaşı formalaşdırmaq gücünü nümayiş etdirir. "İrəvan qalasının təslim edilməsi" əsəri təkcə konkret bir hərbi hadisənin təsviri deyil, bütövlükdə XIX əsr imperiya siyasətinin, müharibə anlayışının və tarix yazımının bədii modelidir. Rubo burada döyüşün ən dramatik anını deyil, onun sonluğunu - siyasi və hərbi hökmün verildiyi sakit, lakin taleyüklü məqamı göstərir. Bu seçim rəssamın müharibəyə romantik yox, rasional və analitik münasibətini üzə çıxarır. Əsərdə fərdi qəhrəman obrazı yoxdur. İnsan fiqurları əsasən kütlə halında təqdim olunur ki, bu da tarixdə fərdi talelərin böyük siyasi proseslər fonunda necə arxa plana keçdiyini simvolizə edir. Qala divarları, düzülmüş qoşun sıraları və sakit peyzaj müharibənin artıq fakt kimi qəbul edildiyini, hadisənin geri dönüşü olmayan mərhələyə çatdığını bildirir. Tablonun fonunda Ağrı dağının təsviri xüsusi rəmzi məna daşıyır. Dağ burada təkcə coğrafi obyekt deyil, zamanın və tarixin dəyişməz şahidi kimi çıxış edir. İnsanlar, ordular, imperiyalar dəyişir, lakin təbiət sabit qalır. Bu qarşıdurma Rubonun fəlsəfi baxışını gücləndirir və əsəri sadə tarixi illüstrasiyadan çıxararaq düşüncə predmetinə çevirir. Eyni zamanda əsər Qafqazın XIX əsrdə böyük dövlətlərin maraq toqquşması meydanı olduğunu göstərir. İrəvan qalasının təslimi tək bir şəhərin taleyi deyil, regionun siyasi xəritəsinin dəyişməsi demək idi. Rubo bu məqamı şüar və pafos olmadan, soyuq və ölçülü bədii dillə təqdim edir. "İrəvan qalasının təslim edilməsi" əsəri bizə müharibənin səssiz nəticələrinin, tarixin rəsmi versiyasının necə formalaşdığından və incəsənətin bu prosesdə oynadığı mühüm roldan danışır. Əsər tamaşaçını yalnız baxmağa deyil, həm də tarix üzərində düşünməyə vadar edir. Bu tablo Frans Alekseyeviç Rubonun panoramik düşüncə tərzinin kiçik formatda təzahürüdür. Rəssam iri ölçülü panoramalarda istifadə etdiyi kompozisiya prinsiplərini burada da qoruyaraq məkanı dərin, hadisəni çoxplanlı şəkildə qurub. Əsər həm sənət tarixi, həm də Qafqaz tarixinin vizual mənbəsi kimi mühüm əhəmiyyət daşıyır və dövrün ideoloji-estetik baxışlarını aydın şəkildə əks etdirir.

Aytac SAHƏD

525-ci qəzet .- 2026.- 6 fevral(№5).-S.17.