Birinci qurultayın ilk tarixçisi - Birinci Türkoloji qurultay iştirakçılarının izi ilə

ƏLİ BƏY HÜSEYNZADƏ BİRİNCİ TÜRKOLOJİ QURULTAYDA

(Əvvəli ötən sayımızda)

Başqırd Əbilov (əslində M.Bilalov olmalıdır. Başqırdıstan Xalq təhsili komissarlığının təmsilçisi idi. Görünür, qonağın soyadı Əli bəyin qeydlərində qeyri-dəqiq yazılmışdır) nitqini başqırdca etdi. Eston əsilli Zifeld eston dilinin özəlliklərindən söz açdı. Filoloji baxımdan eston dili ilə türk dilləri arasında qarşılaşdırma apardı. Çeşidli türk ləhcələrində mən, min, men, ben kəlmələrinin olduğunu və onlara eston dilində də təsadüf edildiyini dedi. On dəqiqəlik tənəffüsdən sonra Sereye (soyad yanlış transkripsiya edilmişdir. Söhbət Leninqraddan qurultaya dəvət olunmuş professor L.V.Şerbadan gedir. O, qurultayın on beşinci iclasında "Ana dilinin tədris metodikasında ən yeni təmayüllər" mövzusunda məruzə etmişdi) Samoyloviçin (A.N.Samoyloviç, tanınmış türkoloq, həmin dövrdə SSRİ EA-nın müxbir üzvü. Qurultayın beşinci iclasındakı məruzəsinin mövzusu: "Türk dilləri tədqiqinin müasir vəziyyəti və ən yaxın vəzifələri) mövzusu ilə bağlı danışdı. Özbək Halit Sait (Xalid Səid Xocayev -Bakı universitetində çalışan özbək əsilli türkoloq, Mahmud Kaşğarinin "Divani-lüğət-it Türk" əsərinin Azərbaycan dilinə ilk tərcüməçisi) mükəmməl bir türkcədə öz nitqini oxudu. Onun fikrincə, danışıq fərqlərinin sərhədini müəyyən etmək çətindir. Çünki ləhcələr coğrafi baxımdan bir-birinə qarışmaqdadır. Türklərin bir-birlərini anlamaları üçün ümumi bir ədəbi dilin mövcudluğu zəruridir. Əbilov başqırd ləhcəsi ilə danışdı. Başqırdcada iki şivə var ki, biri tatar başqırdcasıdır. Özəl səsli hərfləri olan başqırd ədəbiyyatı proletar ədəbiyyatı olmaqla həm də yenidir.

Həsən Musayev (sənədlərdə Azərbaycan türkü və tələbə olduğu, qurultayın işinə xüsusi dəvətə əsasən qatıldığı göstərilir) uyğur mədəniyyətindən bəhs etdi. Türkcəsi yaxşı başa düşülürdü. İstanbulda, Qalatasaray liseyində təhsil alıb. Turfan, Tyan-Şan, Pamir bölgələrində yaşayan türklər barəsində danışdı. "Sarı Uyğurlar həp Kaşqarlıyıq deyirlərmiş. Əski zamanlarda "Uyğuruq" deməkdən utandıqları halda indi Uyğur olmaqları ilə iftixar edirlər. Dilləri sadə qalmışdır". Erməni türkiyatçılarından Açaryan (R.A.Açaryan, erməni dilçisi, filoloq və etmoloq. Beşinci iclasdakı məruzəsinin adı: "Türk və erməni dillərinin qarşılıqlı təsiri") türkcə danışdı. Mövzusu türkcənin erməni dilinə və ermənicənin türk dilinə təsiri məsələsinə həsr olunmuşdu.

1. Türkcənin ermənicəyə təsiri çox böyükdür. 69-dan 99-a qədər say isimləri bəzi yerlərdə sırf türkcədir. Ahalkalakda dörd kənd, Nokhada üç kənd türkcə danışır. Bir çox yerlərdə ermənicə hərflərlə türkcə yazırlar. Bir çox erməni şairləri türkcə şeir yazıblar. Erməni əlifbası ilə türkcə də yazılırmış. Bir tarixçi bir çox türk şəhərlərini gəzmiş və bu faktları təsbit etmişdir. Erməni dilindəki türkcə kəlmələrin toplanması türkoloji araşdırmalar baxımından bir xidmət ola bilər.

2. Bunun müqabilində ermənicənin də türk dili üzərində təsiri vardır. Bu xüsusda Kopenhagen universiteti (çap zamanı bir bölümün üzərindən keçilib. Bu çatışmayan bölümə dair bəzi məlumatlara Hilmi Ziya Ülkənin digər bir məqaləsində təsadüf etmək mümkündür - Əli Rza Bayatın qeydi).

Professor Malov (S.E.Malov, rus türkoloqu, əski türk yazılı abidələri üzrə mütəxəssis. Məruzəsi: "Qədim türk dillərinin öyrənilməsi") Orhun yazısından, Uyğur yazısından, daha sonra ərəb əlifbasından istifadə edən türklərin əlifbalarını təkmilləşdirmək, daha mükəmməl şəkillər tapmaq xüsusiyyətini vurğulamışdır.

Maqsudov (Qayaz Maksutov, Tatarıstan nümayəndəsi, Tatarıstan MSSR xalq maarif komissarlığının kollegiya üzvü) tatarca nitqində dildə xalqa doğru getmək fikrini müdafiə etdi. Səməd Ağam Aliyev "Osmanlı" təbiri yerinə "Anadolu türkü" deyilməsi fikrini irəli sürdü. Özü qurultayın rəsmi başçısıdır. Krımlı şair Şevki Bektöre (qurultayda Dağıstanı təmsil edən Krım əsilli Dobruca tatarı, türk dillərinə dair bir sıra əsərlərin müəllifi, şair - V.Q.) təmiz, aydın türk dilində danışdı.

Professor Yakovlev Qafqaz ölkələrində fərqli əlifbalardan istifadə məsələsinə toxundu. Bu baxımdan uğuru təmin edən şəhər əhalisinin kənd əhalisinə faiz nisbətinin yüksək olmasıdır. Ən yüksək faiz Azərbaycanda 10, Qazanda isə 4.3-dir. Bəzi nöqsanlarına görə rus əlifbasının mənimsənilməsi o qədər də əlverişli deyil. Bu nöqsanlar üzündən hətta rus əlifbası bir sıra slavyan əsilli millətlər tərəfindən də qəbul edilməmişdir. Ərəb əlifbasının xristian dininə sitayiş edən xalqlara təklif olunmasını yersiz sayır. Bütün bu amilləri nəzərə aldıqda ən əlverişlisi latın əlifbasıdır.

Qazanlı Alparos (İ.X.Alparov - tatar türkoloqu, ərəb əlifbası bünövrəsində islah olunmuş qazax və türkmən əlifbalarının müəllifi) əlifba məsələsində mühafizəkar mövqe tutaraq ərəb hərflərinin estetik dəyərindən, hər biri ayrıca bir sənət əsəri olan cami divarlarındakı lövhələrdən söz etdi. Nəşriyyatlarda istifadə olunan 250-300 hərfi müəyyən bir həddə qədər azaltmaq mümkündür. Hərf dəyişdirmək isə zəruri deyildir.

Qazax Turyakov (əslində N.T.Turyakulov, publisist, filoloq, partiya və dövlət xadimi, diplomat. Qurultayın on birinci iclasında latın əlifbasına keçidi zərurətə çevirən səbəblər haqqında məruzəsi dinlənilmişdi) Ərəb əlifbasının əleyhinə danışdı. Qazaxıstanda tətbiq olunan ərəb əlifbasının tamamilə iflasa uğradığını bildirdi. O, radikal əhval-ruhiyyədədir və qeyd-şərtsiz latın əlifbasına keçilməsinin tərəfdarıdır.

Qaraçay nümayəndəsi Ömər Əliyev (Ö.C.Əliyev, Qaraçay maarifçisi, qaraçay-balkar dili qrammatikasının müəllifi. Qurultaydakı məruzəsi qrafika sistemlərinə həsr olunmuşdu) Şimali Qafqazdakı məktəblərdə latın əlifbası ilə aparılan təlimin ərəb əlifbasından daha uğurlu olduğunu bildirdi. Min illər bundan əvvəl ixtira edilmiş bir çox alətlər, vasitələr, üsullar hazırkı dövrdə işə yaramadığı kimi, yazıçının iş aləti olan ərəb əlifbasının da bu gün bir işə yaramadığı fikrini ortaya sürdü. Fikirlərini əsaslandırmaq üçün ərəb yazıçısı Cürci Zeydana (Corci Zeydan, əslən Livandan olan ərəb tarixçisi və yazıçısı, 5 cildlik "Türk sivilizasiya tarixi" əsərinin müəllifi) istinad etdi.

Berqayev (əslində B.E.Berdıyev, pedaqoq, Türkmənistan Xalq Maarif Komissarlığının əməkdaşı, qurultaydakı məruzəsi əlifba islahatı məsələsinə həsr olunmuşdu) bildirdi ki, latın hərfləri ilə yazı hər zaman soldan sağa yazıldığı halda ərəb yazısı tamamilə fərqli şəkildə dəyişmişdir. Bəzən soldan sağa, bəzən sağdan sola, bəzən isə yuxarıdan aşağı dəyişilmişdir. Bir sıra digər qüsurları da vardır. Terminologiya mütəxəssislərinin də səyləri boşuna gedir.

Xivəli Rəhimi (Ş.R,Rəhimi, özbək maarifçisi, pedaqoq) də ərəb əlifbası üzərində dayandı. Özbəkistanda latın əlifbasına meylin olduğunu dedi. Halbuki hərflərin islahı yolu tutulursa, bu işin illərlə, yüz illərlə davam edəcəyi və sonda heç bir səmərə verməyəcəyi fikrinə inandırmağa çalışdı. Türklər arasında ortaq əlifbanın latın əlifbası olması fikrinə tərəfdar çıxdığını bildirdi.

Əli bəy Hüseynzadə

Professor Jirkov (L.İ.Jirkov, rus dilçisi, orfoqrafiya və lüğətçilik üzrə mütəxəssis. Qurultayın altıncı iclasında orfoqrafiya, doqquzuncu iclasda isə türk dillərinə uyğunlaşdırılacaq latın əlifbasının texniki problemləri barədə məruzələrlə çıxış etmişdi) ərəb hərflərindən çox qısa müddətdə imtina olunması fikrini dəstəkləmir. Onun fikrincə, indiyə qədər bu hərflərin təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə bir çox işlər görülmüşdür. Bundan sonra da davam etdirilə bilər. Bu baxımdan da hələlik tələsməməyi, bir neçə il də gözləməyi və təkmilləşdirmə işini davam etdirməyi daha məqsədəuyğun sayır.

Moskva universitetinin professorlarından Yakovlev türk xalqlarının latın əlifbası vasitəsi ilə birləşməsi fikrinə önəm verir.

Özbək Xalid açıq və çox aydın anlaşılan türkcə nitqində ortaq türk dili məsələsinə toxundu. "Bütün türklərin biri-birlərini anlamaları üçün ortaq ədəbi bir dil olmalıdır". Açaryan da müxtəlif türk ulusları arasında rabitə qurmaq üçün ortaq bir dilin olması məsələsinə toxundu və natiqin fikirlərinə şərik çıxdı.

Qorxmazov (C.Ə.Qorxmazov, qumuq maarifçisi, dövlət xadimi, diplomat və publisist) və Alimcan Şərəf də ortaq türkcə ədəbi dilinin lehinə danışdılar.

Alimcan İbrahimov (A.Q.İbrahimov, tatar yazıçısı, dilçi və ictimai xadim. Qurultayın altıncı iclasında türk dillərinin orfoqrafiyası ilə bağlı məruzə etmişdi) Qazandakı nəşriyyat və mətbuat fəaliyyətindən bəhs etdi. "Biz bura hərflər ətrafında mübahisə açmaq üçün gəlmədik. Hər iki fikrə tərəfdarıq (söhbət islah olunmuş ərəb və latın əlifbalarının tətbiqindən gedir - V.Q.). Yerinə görə ikisindən də istifadə oluna bilər. Ancaq hazırda ortada islah edilmiş ərəb əlifbası ilə bir nəşriyyat və mətbuat olduğu üçün latın əlifbasına keçid birinci dərəcəli zəruriliyə malik bir məsələ deyildir".

Toplantıda Mustafa Quliyev (Türkoloji qurultayın keçirildiyi dövrdə Azərbaycan xalq maarifi komissarı) Mustafa Kamalın maarif sahəsindəki işləri barədə danışdı. Fuad Köprülüzadə (türk ədəbiyyatşünası, siyasətçi və dövlət xadimi. Qurultayın on dördüncü iclasında "Türk xalqlarında ədəbi dilin inkişafı" mövzusunda məruzə etmişdi) onun fikirlərini tamamladı. Atam Aliyev Mustafa Kamal Paşanın şərəfinə badə qaldırdı. Sarabski (Hüseynqulu Sarabski - Azərbaycan opera səhnəsinin ilk Məcnunu, xanəndə) musiqinin müşayiəti ilə Mustafa Kamal Paşanın şəninə qoşulmuş mahnını oxudu. O arada mən də bir nitq söylədim. Samoyloviç də öz nitqini türkcə söylədi. Mesaroş söz alaraq özünün yabançı olmadığını dedi və belə fikirlər səsləndirənlərə etirazını bildirdi. Nahar fasiləsindən sonra professor Zirkov (mətndə bu şəkildə getmişdir, əslində Jirkov olmaldır). "Ərəb hərflərini qəbul edin, hərf dəyişməkdə tələskənliyə yol verməməyiniz çox vacibdir. Daha bir neçə il gözləmək və çalışmaları davam etdirmək lazımdır", - deyə məsləhət verdi. "İki reallıqdan ən yaxşısını seçin" - sözləri ilə fikrini tamamladı.

5 mart 1926-cı ildə ümumi ədəbi türk dili haqqında toplantı oldu. Samoyloviç ümumi ədəbi türk dilinin lehinə uzun bir nitq söylədi. "Daşkənd küçələrində gəzərkən məktəb görmüş yeni nəslin danışığında bir dəyişiklik baş verdiyi dərhal hiss olunur" - dedi. Təhsilini Sorbonnada almış Feyzi Kırımlı (söhbət tanınmış Ukrayna alimi, akademik-şərqşünas, mənşə etibarı ilə Litva tatarı olan A.E.Krımskidən gedir. "Aqafangel" adı qədim yunan dilində "feyz", "xeyirxahlıq", mənalarını bildirir. Görünür, alimi yaxından tanıyan və həyat tarixçəsinə yaxşı bələd olan Əli bəy xəfif yumor hissi ilə ad və soyadını türkləşdirmişdi) türkcə danışdı. Ümumi ədəbi türk dilindən bəhs etdi və belə bir dilin mövcudluğunun türk xalqlarını birləşdirəcəyi məsələsində Samoyloviçin fikrinə tərəfdar çıxdı. Krımlı Şevki Bektöre isə təxminən aşağıdakı sözləri dedi: Özəl şivələrlə yazı yazmaqdan məqsədim bu idi ki, hər ləhcə varını və yoxunu material halında meydana qoya bilsin. Bundan sonra da ortaya böyük və ümumi bir dil çıxa bilsin. Bu surətlə Şevki Bektörənin özəl ləhcələrdə kitab çapı məsələsi regionalizmə xidmət etmir. Nəticədə türk ədəbi dilini birləşdirmək istəyənlərin fikrinə dəstək verir. Sadəcə üsul olaraq onlardan ayrılırdı. Həbib Cəbiyevə (Azərbaycan nümayəndəsi, "Kommunist" qəzetinin baş redaktoru) görə ümumi türk dili məsələsi ilk növbədə bir terminologiya məsələsidir. Çeşidli türk qövm və camaatları terminoloji birliyi təmin etsələr, o zaman ortaq ədəbi dil də qura bilərlər. İndiki halı ilə bu vəzifə hələlik təmin olunmaqdan uzaqdır.

Rusca danışan Omadova (çox güman, qurultayın Qazaxıstandan olan nümayəndəsi Eldes Omarov nəzərdə tutulur) görə ümumi ədəbi dil mövzusunda birləşmək mümkündür. Ancaq bu təşəbbüs yuxarılardan deyil, aşağı təbəqədən gəldiyi təqdirdə! Çünki məhdud sayda olan ziyalıların eyni ədəbi dildə yazmaları hələ məsələnin həlli üçün yetərli deyil. Xalq yenə də istifadə etdiyi ləhcələrdə bir-birindən ayrı qalacaq. Özbək dilində danışan Qazi Ali Alimcan (burada soyad dolaşıq salınıb. Ehtimal ki, müəllif özbək nümayəndəsi Qazi Alim Yunusovu nəzərdə tutur) təxminən bunları söylədi: Azəri türk şairi Sabiri Türküstanın hər tərəfində oxuyurlar, anlayırlar, zövq alır və gülürlər. Deməli, xalqa yaxınlaşdıqca anlama imkanı da artır. Nəvaini niyə yaxşı başa düşürük? Çünki xalq dilinə yaxın bir dildə yazıb. Bu vəziyyətdə ümumi ədəbi dildə qüvvənin aşağıdan gəlmə ehtimalı güclüdür. Dilin özü birləşməyi və yaxınlaşmağı təmin edir. Buna heç bir şey, heç bir kimsə mane ola bilməz. Amma bunun üçün ümumi bir mərkəz lazımdır. Xalq dilindən nə qədər çox kəlmə gəlirsə və xalq onlarla nə qədər çox zənginləşirsə, türklər arasında ortaq dil də o qədər asanlıqla bərqərar olur.

Birinci Türkoloji qurultayın açılış günü

Çobanzadənin fikrincə, iki əsas cərəyan var. Biri Samoyloviçin ifadə etmiş olduğu obyektiv cərəyan, digəri isə hələ köhnə vaxtlardan Kayum Nasıri (XIX əsr tatar maarifçisi) tərəfindən müdafiə edilmiş olan subyektiv cərəyan. Elm yolu və sağlam düşüncə obyektiv yolu tutmağı fərz bilir. Nəvaidən sonra ən çox oxunan İsmayıl Qaspralı xalqa nüfuz etdiyi, xalqdan alınan söz və kəlmələri ortaq ədəbi dillə qaynayıb qarışdırdığı üçün öz populyarlığını təmin etmişir. Ondan sonra Qabitov (Başqırdıstan təmsilçisi Həbibulla Qabitov - V.Q.) tatarların başqırd istiqlalına qarşı assimlyator davranışından şikayət edən bir vəziyyət aldı. Nemət Hakim (qurultaya Özbəkistan tərəfdən qatılan tatar əsilli dilşünas alim və pedaqoq - V.Q.) ona cavab verdi. Osmanlıca (yəni İstanbul türkcəsi ilə) yazılmış kitabdan bir neçə sətir oxudu. Sonra da Kazan tatarlarının dilində olan başqa kitabdan bir neçə sətir oxudu. Hər iki mətni bir-biri ilə qarşılaşdırdı. İkincinin yalnız birinci bilənlər tərəfindən anlaşılmayacağını göstərdi. Fuat Köprülü də bu arada ikinci məruzəsini oxudu. Burada islama qədərki İranın türklər üzərində təsirindən danışılırdı. Oğuz türkləri ilə peçeneqlər arasındakı yaxınlığa dair bir sıra dəlillər gətirdi. Anadolu xalqının türk yerləşməsindən sonra və tarix boyu etnik (mətndə bu söz fransız dilində verilib - V.Q.) təbəqələr halında təşəkkül etdiyini anlatdı.

Bu münasibətlə başqa bir məsələyə də toxundu. "Xalq ədəbiyyatı müqayisəli bir şəkildə tədqiq olunarsa, müxtəlif türk qövmləri arasındakı yaxınlıq daha bariz şəkildə meydana çıxar. Dilin ərəb və fars təsirindən qurtarıb türkçülüyə doğru getməsi geriləmə deyil, öz ruhuna, mənliyinə qovuşan bir lisanın irəliyə doğru hərəkətidir. Mədəni bir addım və inkişafdır. Ədəbi dilin ümumiləşməsi amilləri siyasi bir iş deyil. Bunun dərin mədəni-tarixi səbəbləri var. Yabançı kəlmələr xalqın vicdanında (burada inamında, yaddaşında - V.Q.) yer edibsə, qalacaqdır. Bütün insanlar elm sahəsində dağılmağa, fərdiləşməyə doğru deyil, birliyə doğru gedirlər. Kiçik millətlərin, bir-iki milyonluq qəbilə zümrələrinin yüksək mədəniyyət yaratması ehtimalı yoxdur", - dedi və çox alqışlandı.

6 mart 1926-cı il. Şənbə.

Öncə Akademiyadan Oldenburq (SSRİ EA-nın həqiqi üzvü S.F.Oldenburq, qurultayın 6 mart tarixli yekun iclasında "Türk xalqları arasında ölkəşünaslıq işlərinin metodları" mövzusunda məruzə etmişdi - V.Q.) danışdı. Sonra təkrar Fuad Köprülü söz aldı. Danışığı radio vasitəsi ilə küçədəki insanlara da çatdırılırdı. Görünür, bunu nəzərə alıb "Ərəb mədəniyyəti yox, İslam mədəniyyəti" dedi. Alman professoru Menzel (Teodor Mentsel - alman türkoloqu) rusca və türkcə olaraq Anadolu və Balkan türklərinin ədəbiyyatı haqqında danışdı. Əbdürrəhman Səədi (Kazan tatarlarının təmsilçisi) Oğuzların təsiri ilə yaranmış Qıpçaq ədəbiyyatından bəhs etdi. Uyğur ədəbiyyatının "Kutadqu-Biliy"ə, Mahmud Kaşğariyə, XII əsrdə, yəni Xoca Əhməd Yəsəvinin gənclik dövründə mövcud olmuş türk ədəbiyyatına toxundu (Bu münasibətlə sosializm, romantizm mövzularından da yan keçmədi). Özbək ədəbiyyatından (Əbülqazi Bahadır xan) sonra Krımda İsmail Qaspralıdan, nəhayət, Azərbaycan və tatar ədəbiyyatından da bəhs etməklə türk qövmlərinin ədəbi tarixinə ümumi bir baxış sərgilədi.

Günortadan sonra mənim məruzəm vardı. Sonra bir Sibiryalı türkün (Türkoloji qurultayın son iclasına gəlib yetişən Xakas nümayəndəsi, Xakasiya Tərcümə Komissiyasının əməkdaşı N.N.Katanov nəzərdə tutulur) çox qısa çıxışını dinlədik. Hitay (yanlışdır, əslində Xakas olmalıdır) türkləri tərəfindən göndərildiyini elan edən nümayəndə ancaq bu gün gəlib çata bildiyini deyib üzr istədi.

Özbək Rəhminin (Özbəkistan nümayəndəsi Rəhimi Şakircan) nitqindən sonra buxaralılar və özbəklər qurultay sədrinə hədiyyələr təqdim etdilər.

Qapanış nitqini Atam Aliyev (Səmədağa Ağamalı oğlu nəzərdə tutulur) rusca oxudu. Sözündə aşağıdakı məsələlərdən bəhs etdi: "Tarixdə bundan əvvəl heç bir təcrübə olmadığı təsbit edilmədiyi halda ilk dəfə belə bir qurultaya toplanmaq çətin məsələ idi. Şərqdə iki mühüm inqilab oldu. Birincisi, Anadolu türkləri xəlifəliyi ləğv etdilər. İkinci inqilabı Azərbaycan ortaya qoydu. Yeni əlifbaya keçdi. Qurultay quru yerdə meydana çıxmayıb, yalnız bir beyinin, bir qafanın məhsulu deyil. Onu həyatın özü yaradıb". Atam Aliyev nitqini türk dilində, öz ləhcəsi ilə təkrar etdi.

8, 9, 10, 11 mart tarixlərində özəl səyahətlərə çıxdıq, məktəbləri gəzdik. 11 martda klubda Fuad Köprülünün, mənim və Mustafa Qulbəyin (Mustafa Quliyev nəzərdə tutulur) nitqlərimiz vardı. 12 mart cümə günü Bakıya qayıtdıq.

Əli bəy Hüseynzadənin qeydlərinə görə, "Qurultayda 127 üzv iştirak etmiş, onlardan 82 nəfəri türk (18 azəri, 3 Anadolu təmsilçisi, 6 krımlı, 4 türkmən, 13 kazanlı, 5 başqırd, 1 noqay, 1 balkar, 3 qaraçay, 2 qumuq, 3 yakut, 1 xakas, 1 oyrot (kalmık), 1 uyğur, 1 mişer türkü. İkinci qrup moğol-fin və uyğur qrupudur (3 üzv). Üçüncü qrup yafəs qrupudur ki, burada çərkəz, çeçen, Qafqaz təmsilçilərindən 6 nəfər vardır. Dördüncü qrup iranlılardır (3 üzv). Beşinci qrup avropalılardır (2 alman, 16 rus, 2 ukraynalı). Ayrıca 2 nəfər yəhudi ilə 5 nəfər əsillərini bilmədiyim şəxslər vardı. 25 mart 1926-cı ildə, cümə axşamı günü Odessa limanına saat 4.00-da hərəkət edərək İstanbula döndük". Burada Əli bəyin qurultay günlərində qələmə aldığı qeydləri sona çatır.

Mətnini tam şəkildə gətirdiyim bu qısa, lakonik qeydlər Əli bəy Hüseynzadəni qurultayın ilk salnaməçisi, yaxud tarixçisi adlandırmağa imkan verir. Çox güman ki, müəllif Türkiyəyə qayıtdıqdan sonra həmin qeydlər əsasında daha tutumlu bir icmal məqalə hazırlamaq fikrində imiş. Lakin bizə naməlum səbəblərdən Əli bəy fikrindən vaz keçmişdi. Uzun illər arxivində qalan əlyazması isə Birinci türkoloji qurultaydan 70 il keçəndən sonra ilk dəfə elmi-ədəbi cameəyə təqdim edilmişdi.

Qeyd: Qurultayın sonuncu günü, martın 6-da Mandat komissiyasının hesabat məruzəsi ilə çıxış edən Azərbaycan nümayəndəsi, xalq maarifi komissarının müavini Cəlil Məmmədzadə aşağıdakı məlumatı iştirakçıların diqqətinə çatdırmışdı:

"I Türkoloji qurultay nümayəndələrinin ümumi sayı 131 nəfərdir. Onlardan 93 nəfəri türk, 38 nəfəri qeyri-türkdür. Nümayəndələrin 118 nəfəri həmkarlar ittifaqının üzvüdür. 12 nəfər bu statusa malik deyil. Nümayəndələr arasında yalnız bir qadın - Azərbaycandan olan müəllimə Sultanova var.

Sağdan Salman Mümtaz, Əli bəy Hüseynzadə, Mehmet Fuad Köprülüzadə

İndi isə respublika və vilayətlərdən olan nümayəndələr və fərdi şəkildə dəvət olunmuş şəxslər haqqında: Azərbaycandan - 6 nəfər, Təşkilat Komitəsindən - 15 nəfər, Gürcüstandan - 1 nəfər, Acarıstandan - 1 nəfər, Türküstandan - 4 nəfər, Naxçıvan Respublikasından - 1 nəfər, Krımdan - 3 nəfər, Tatarıstandan - 6 nəfər, Başqırdıstandan - 3 nəfər, Qazaxıstandan - 3 nəfər, Özbəkistandan - 6 nəfər, Türkmənistandan - 4 nəfər, Qırğızıstandan - 2 nəfər, Oyrat vilayətindən (Altay nəzərdə tutulur) - 1 nəfər, Yakut Respublikasından - 3 nəfər, Kalmık vilayətindən - 1 nəfər, Çuvaş Respublikasından - 2 nəfər, Qərbi Çinin Uyğur vilayətindən - 1 nəfər, Abxaziyadan - 1 nəfər, Xakasiya dairəsindən - 1 nəfər; Şimali Qafqazdan - Qaraçay vilayəti - 2 nəfər, Balkar vilayəti - 1 nəfər, Çeçenistan - 1 nəfər, İnquşetiya - 1 nəfər, Çerkes vilayəti - 1 nəfər, Şimali Osetiya - 1 nəfər, Cənubi Osetiya - 1 nəfər, Şimali Qafqazın Türkmən rayonu (Stavropol türkmənləri nəzərdə tutulur) - 1 nəfər, Türküstan - 1 nəfər, Elmlər Akademiyası - 3 nəfər, Şərqşünaslar Assosiasiyası - 3 nəfər, Leniqrad Canlı Şərq Dilləri İnstitutu - 1 nəfər, Daşkənd universiteti - 1 nəfər, Leniqrad universiteti - 1 nəfər, Şimali Qafqaz Ölkə İcraiyyə Komitəsinin Millətlər Şurasından - 2 nəfər, Şimali Qafqaz Ölkəşünaslıq İnstitutundan - 1 nəfər, Ufa Xalq Maarifi Komissarlığından - 1 nəfər, RSFSR Xalq Maarifi Komissarlığının Millətlər Şurasından - 4 nəfər, SSRİ MİK Millətlər Şurasının Rəyasət Heyətindən - 1 nəfər, İran Azərbaycanından - 2 nəfər, Şimali Qafqaz Elmi Assosiasiyasından - 1 nəfər. Şəxsən dəvət olunanlar: Azərbaycandan - 2 nəfər, Tatarıstandan - 2 nəfər, Şimali Qafqazdan - 2 nəfər, Moskvadan - 2 nəfər, Ukraynadan - 1 nəfər, Leninqraddan - 4 nəfər, Krımdan - 2 nəfər, Dağıstandan - 2 nəfər, Zaqafqaziyadan - 2 nəfər, Ermənistandan - 1 nəfər, Özbəkistandan - 4, Başqırdıstandan - 2 nəfər; xarici ölkələrdən şəxsən dəvət edilənlər: Türkiyədən - 3 nəfər, Almaniyadan - 2 nəfər, Avstriyadan - 1 nəfər, Macarıstandan - 1 nəfər".

Rəsmi hesabatın fərqli səslənməsi Mandat komissiyasının qurultay iştirakçılarının statistikasını həm milli zəmində - yəni ölkələr və xalqlar timsalında, həm də adminstrativ-təşkilati zəmində, yəni elmi təşkilatlar, assosiasiyalar, rəsmi qurumlar, universitetlər, cəmiyyətlər və s. əsasında aparmasından irəli gəlmişdir. Bütünlükdə isə, gizli deyil ki, qurultayın həm stenoqrafik hesabatında, həm iştirakçılarla bağlı bilgilərin hazırlanması və təqdimində islah edilməsi hələ də mümkün olmayan bir sıra qüsur və yanlışlıqlara yol verilmişdi. Amma bir qədər şablon və ənənəvi səslənsə də, yazmalıyam ki, bu təşkilati çatışmazlıqlar türk xalqlarının mühüm mətləblərin gündəliyə çıxarıldığı ilk böyük Məşvərət Məclisinin əhəmiyyətini qətiyyən azaltmır və azaltmamalıdır.

Sarayevo, yanvar, 2026.

Vilayət QULİYEV

525-ci qəzet .- 2026.- 6 fevral(№5).-S.14-15.