"Süni İntellekt bilik anlayışını yenidən formalaşdırır"

Professor Ədalət Muradov: "Ən effektiv bilik istehsalı modelləri insan və süni intellekt əməkdaşlığı əsasında formalaşır"

Süni İntellektin (Aİ) sürətli inkişafı bilik anlayışını da dəyişir. Ənənəvi epistemoloji yanaşmalarda bilik əsasən insana məxsus, təcrübə, müşahidə və təlim yolu ilə formalaşan bir fenomen kimi qəbul edilirdi. Lakin Süni İntellekt ilə bilik anlayışı yalnız insan idrakı ilə məhdudlaşmır.

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin (UNEC) rektoru, professor Ədalət Muradov deyir ki, tarixi olaraq bilik əldəetmə prosesi təhsil, tədqiqat və sosial qarşılıqlı əlaqələr vasitəsilə baş verirdi. Bu proseslər zaman, məkan və resurs məhdudiyyətlərinə tabe idi və bilik istehsalı əsasən insan potensialı ilə müəyyənləşirdi. Süni İntellekt böyük həcmdə məlumatları sürətli şəkildə emal etmək, strukturlaşdırmaq və analitik nəticələr çıxarmaq qabiliyyətinə malikdir. Bu xüsusiyyət bilik anlayışını köklü şəkildə dəyişdirir. Müasir kontekstdə bilik artıq yalnız insanın yaddaşı və şüurlu idrak fəaliyyəti ilə formalaşmır, eyni zamanda alqoritmik analiz və maşın öyrənməsi nəticəsində yaranan nəticələri də əhatə edir. Bu isə bilik istehsalının sürətini və miqyasını əhəmiyyətli dərəcədə artırır: "Maşın Öyrənməsi və Dərin Öyrənmə modelləri məlumatlar daxilində insan idrakı üçün birbaşa aşkar olunmayan nümunələri müəyyənləşdirə bilir. Bu, Süni İntellekti təkcə biliklərin emalçısı deyil, həm də yeni biliklərin yaradılmasında fəal iştirak edən aktor kimi təqdim edir. Bilik statik informasiyalar toplusundan dinamik və davamlı inkişaf edən bir sistemə çevrilir. Süni İntellekt dövründə məlumat biliyin əsas istehsal vasitəsinə çevrilir. Məlumatın həcmi, keyfiyyəti və müxtəlifliyi Süni İntellektin effektivliyini birbaşa müəyyənləşdirir. Təhsil sahəsində süni intellekt tələbə performansının analizi, fərdi öyrənmə trayektoriyalarının formalaşdırılması və tədris prosesinin adaptiv idarə olunması üçün geniş imkanlar yaradır. Nəticə etibarilə bilik ötürülməsi daha fərdiləşdirilmiş və nəticəyönümlü xarakter alır. Ən effektiv bilik istehsalı modelləri insan və Süni İntellekt əməkdaşlığı əsasında formalaşır. Süni İntellekt analitik güc və hesablama sürəti təqdim etdiyi halda, insan etik qiymətləndirmə, kontekstual düşüncə və yaradıcı yanaşma ilə prosesi tamamlayır. Bu sinerji bilik anlayışının yalnız texnoloji deyil, eyni zamanda humanist mahiyyətini qorumağa imkan verir. Belə yanaşma Süni İntellektin cəmiyyət üçün faydalı və məsuliyyətli istifadəsinin əsasını təşkil edir".

Rektorun sözlərinə görə, Süni İntellektin bilik istehsalında rolunun artması etik problemləri qaçılmaz edir. Məlumatların məxfiliyi, alqoritmik qərəzlilik və Süni İntellektin qərarlarının izaholunanlığı əsas müzakirə mövzularındandır. Qərəzli məlumatlar üzərində qurulan sistemlər yanlış və sosial baxımdan zərərli nəticələr doğura bilər. Bu kontekstdə bilik anlayışının yalnız istehsal edilən nəticələri deyil, həmin nəticələrin etik və sosial məsuliyyətini də əhatə etməsi vasibdir. Beləliklə, Süni İntellekt bilik anlayışını yenidən formalaşdırır. Bilik artıq yalnız insan idrakının məhsulu deyil, insane-Aİ qarşılıqlı əlaqəsinin nəticəsi kimi çıxış edir. Bu transformasiya təhsil və elmdə yeni imkanlar yaratmaqla yanaşı, etik və normativ çərçivələrin formalaşdırılmasını da zəruri edir. Süni İntellektlə formalaşan yeni bilik mühiti insan mərkəzli, məsuliyyətli və strateji yanaşma tələb edir. Bu isə gələcək davamlı və inklüziv bilik cəmiyyətinin qurulmasının əsas şərtidir: "Süni İntellekt bir çox sahələri köklü şəkildə dəyişir və təhsil də istisna deyil. Öyrənmədə yeni bir dövrün astanasında olduğumuz bu vaxtda, Süni İntellekt texnologiyaları tələbələrin, müəllimlərin və təhsil müəssisələrinin təhsilə yanaşma tərzini yenidən formalaşdırır. Fərdiləşdirilmiş öyrənmə təcrübələrindən tutmuş inzibati səmərəliliyin artırılmasına qədər, təhsildə Süni İntellektin gələcəyi daha çox mütəxəssislər tərəfindən müsbət qiymətləndirilir. Eyni zamanda, Süni İntellektin təhsildə tətbiqinin ciddi çağırışlar yaradacağını qeyd edənlərin sayı da artmaqdadır. Hazırda təhsil sistemləri rəqəmsallaşma ilə bağlı artan gözləntilərin yaratdığı davamlı islahat təzyiqləri ilə üz-üzədir. Son dövrlərdə dünyada təhsil idarəetmə islahatları mərkəzləşdirilmiş idarəetmə ilə təhsil müəssisələrinin muxtariyyəti arasında tarazlıq yaratmağa, milli standartları təhsil müəssisəsi səviyyəsində kurikulum, pedaqoji və idarəetmə çevikliyi ilə uzlaşdırmağa çalışmışdır. Bu tənzimləmələr rəqəmsal texnologiyaların əsasən mövcud təhsil proseslərini dəstəkləyən, lakin onların daxili məntiqini köklü şəkildə dəyişməyən bir sistem kimi formalaşmışdır. Lakin təhsildə Süni İntellektin sürətlə yayılması keyfiyyətcə yeni bir mərhələ yaradır. Əvvəlki rəqəmsal alətlərdən fərqli olaraq, Süni İntellekt kurikulum dizaynı, qiymətləndirmə, geribildirim, öyrənənlərin profilləşdirilməsi və tədris qərarlarının qəbulu kimi əsas pedaqoji və idarəetmə sahələrinə birbaşa müdaxilə edir. Bununla da mövcud yanaşmaları sarsıdır. Əvvəlki təhsil texnologiyalarından fərqli olaraq, Süni İntellekt sadəcə inzibati səmərəliliyi artırmır və mövcud tədris praktikalarını rəqəmsallaşdırmır. Süni İntellekt getdikcə insan mühakiməsinə və institusional səlahiyyətə məxsus olan funksiyaları (o cümlədən kurikulum məzmununun yaradılması, pedaqoji trayektoriyaların tövsiyə edilməsi, qiymətləndirmənin dəstəklənməsi və real vaxt rejimində öyrənmə istiqamətlərinə təsir göstərilməsi və s.) icra etmək üçün sınaqdan keçirilir. Nəticə etibarilə, alqoritmlərə yerləşdirilmiş bəzi qərarvermə prosesləri formal təhsil institutlarından kənarda dizayn və idarə olunur, lakin birbaşa təhsildə və öyrənmə mühitlərində reallaşır. Təhsil dizaynı, texnoloji inkişaf və pedaqoji icra arasındakı sərhədlərin pozulması mövcud idarəçilik çərçivələri və Süni İntellekt vasitəçiliyi arasında formalaşan təhsil reallıqları arasında struktur uyğunsuzluğunu üzə çıxarır. Tarixən bu kimi məsələlər mərkəzi idarəetmə ilə yerli muxtariyyət arasında tarazlıq yaratmışdır. Lakin Süni İntellektin artan təsiri bu vəziyyəti köklü surətdə dəyişir".

Ədalət Muradov bildirib ki, Süni İntellektə əsaslanan fərdiləşdirmiş təhsilin üstünlükləri ilə yanaşı, onun öyrənmə proseslərinin homogenləşməsinə, epistemik üfüqlərin daralmasına və davamlı monitorinq və alqoritmik profilləşdirmə vasitəsilə tələbələrin intellektual muxtariyyətinin zəifləməsinə də gətirib çıxara biləcəyi ciddi suallar doğurur. Süni İntellekt təhsil daxilində nisbətən müstəqil aktor kimi fəaliyyət göstərdikdə səlahiyyət, məsuliyyət və hesabatlılığın necə yenidən bölüşdürülməsi sualı ilə zəif əlaqələndirilir. Nəticədə mövcud idarəçilik modelləri Süni İntellektin eyni zamanda mərkəzləşmiş nəzarəti gücləndirməsini, təhsil müəssisəsi səviyyəsində pedaqoji fəaliyyəti desentralizasiya etməsini izah etməkdə çətinlik çəkir. Beləliklə, təhsildə Süni İntellektin tətbiqinin və bu prosesin genişlənəcəyini nəzərə alaraq yeni-yeni ciddi çağırışların da yaranacağı gözləniləndir. Amma bu, Süni İntellektin təhsildə tətbiqi proseslərindən kənarda qalmaq anlamına gəlmir. Fikrimizcə, bu daha çox o deməkdir ki, bu proseslərə vaxtında qoşulmaq və yarana biləcək çağırışları içəridən görməklə onlara adekvat cavab verə biləcək tərəflər sırasında olmağa tələsmək lazımdır:

"Süni İntellektin təhsildə tətbiqi ilə bağlı ciddi idarəetmə boşluğu aydın görünür. Bu boşluq, tənzimləmənin təhsil səviyyələri arasında səlahiyyət bölgüsünü nəzərə almaması, hesabatlılıq mexanizmlərinin insana fokuslanması və peşəkar muxtariyyətin əsas idarəetmə prinsipi kimi qorunmamasında özünü biruzə verir. Həll yolu təhsil idarəetməsinin yenidən konfiqurasiyasıdır. Bu, hansı Süni İntellekt qərarlarının mərkəzləşdirilməli, hansılarının isə lokal səviyyədə qalmalı olduğunu aydınlaşdırmağı tələb edir. Eyni zamanda, Süni İntellektin sistemli aktor kimi tanınması və təsirinin səviyyələr üzrə tənzimlənməsi zəruridir. Beləliklə, Süni İntellekt dövründə təhsildə üç qarşılıqlı əlaqəli idarəetmə modeli önə çıxır. Birincisi, təhsildə səlahiyyətin və qərarvermənin yenidən bölüşdürülməsidir. Süni intellekt sistemlərinin təhsilə inteqrasiya edilməsi səlahiyyətin idarəetmənin müxtəlif subyektləri və səviyyələri arasında yenidən bölüşdürülməsi potensialına malikdir. Əvvəllər nazirliklərdə, təhsil müəssisələrində və ya təhsil otaqlarında qəbul edilən bir çox qərarlar getdikcə daha çox xarici aktorlar tərəfindən hazırlanmış alqoritmik sistemlərə daxil edilir və bu sistemlər çox vaxt ənənəvi ictimai hesabatlılıq strukturlarından kənarda fəaliyyət göstərir. Bu proses təhsil proseslərinin kim tərəfindən və hansı əsaslarla idarə edildiyi ilə bağlı mövcud fərziyyələri ciddi şəkildə sual altına alır. Nəticə etibarilə, idarəetmə yalnız təhsil sisteminin səviyyələri arasındakı əlaqələri deyil, eyni zamanda təhsil nəticələrinə təsir göstərən texnologiya təminatçıları, məlumat infrastrukturları və alqoritmik sistemlərlə bağlı münasibətləri də əhatə etməlidir. İkincisi, hesabatlılıq, şəffaflıq və insan nəzarətidir. Süni İntellektin yaratdığı səlahiyyət bölgüsü hesabatlılıqla bağlı kəskin suallar doğurur. Təhsildə mövcud hesabatlılıq mexanizmləri əsasən insanların və institutların fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur və qərarvermənin şəffaflığına, məsuliyyətinə və izlənə bilməsinə əsaslanır. Süni İntellekt sistemləri isə çox vaxt qeyri-şəffaf modellər, adaptiv öyrənmə prosesləri və davamlı yenilənmələr vasitəsilə işləyir ki, bu da məsuliyyətin kimə aid olduğunu müəyyənləşdirməyi çətinləşdirir. Üçüncüsü, öyrənənin (təhsilalanın) muxtariyyətinin qorunmasıdır. İnstitusional dizayndan kənarda, süni intellektin inteqrasiyası təhsilin mahiyyəti və idarəetmənin qorumağa çalışdığı dəyərlərlə bağlı fundamental suallar doğurur. Təhsil sistemləri yalnız səmərəlilik və optimallaşdırma alətləri deyil. Onlar həm də intellektual muxtariyyətin, tənqidi mühakimənin və müvafiq iştirakın formalaşdırılmasına xidmət edən normativ institutlardır. Bunun üçün Süni İntellektin təqdim etdiyi yeni dəstək və fərdiləşdirmə imkanlarına baxmayaraq, insan mühakiməsi, pedaqoji sərbəstlik və etik reaksiyalar üçün məkanlar qorunmalıdır. Yalnız səmərəliliyi və performans göstəricilərini prioritetləşdirən idarəetmə yanaşmaları təhsilin məqsədlərini daralda və standartlaşdırmanı gücləndirə bilər. Bu isə o deməkdir ki, Süni İntellektin təhsil idarəçiliyində yaratdığı əsas çağırış onun qəbul edilib-edilməməsi deyil, təhsil məqsədlərinə uyğun şəkildə necə idarə olunmasıdır".

Sevinc QARAYEVA

525-ci qəzet .- 2026.- 13 fevral (№6).- S.31.