Qərblə Şərq əks qütblər olmamalıdır

(Əvvəli ötən cümə sayımızda)

Qədim Misirdə faraonlar canlı allah sayılsalar da, onlar da öz qüvvələrini və ağalıq səlahiyyətlərini canlı olmayan və göydə məskən salmış hesab edilən allahlardan alırdı. Misirlilər allah Osirisə, onun arvadı və sədaqətlilik rəmzi olan İsidaya, çünki xəyanət edən qardaşı Set Osirisi öldürdükdən sonra, İsida onun bədəninin hissələrini tapıb, onu yenidən həyata qaytarmışdı və həm də onların oğlu Qora sitayiş edirdilər. Hətta nəhayətsiz hakimiyyəti ilə öyünən məşhur faraon II Ramzes də özünə heykəl portretləri qoydurduqda, onlar hökmən allah Osirisin daş təsvirləri ilə əhatə olunurdu və bu faraonun şöhrətinin böyüməsində heç də az rol oynamırdı.

Yeni Babilistanda allah Marduka və ilahə İştara sitayiş edilirdi. Gözəl Babil şəhərində İştar qapısından başlanan mərkəzi küçə Marduk Yolu adlanırdı.

Yaxın Şərqdə iudaizm dini meydana gəlməklə, vaxtilə faraon Exnatonun Misirdə ilk dəfə irəli sürdüyü monoteizm ideyası artıq özünü real və geniş şəkildə büruzə verdi. Yəhudilər tək allah Yahveyə, onu Savaof və ya İeqova da adlandırırdılar, sitayiş edirdilər. İudaizm özünü qorumaq üçün çox sayda qadağalardan istifadə edirdi, sonralar ortodoks iudey üçün onların sayı 613-ə çatmışdı. Yəhudilər öz inanclarına görə əsrlər boyu ağır təqiblərə məruz qalsalar da, bu dinin mövcudluğunu üç min il ərzində qoruyub saxlaya bilmişlər.

Qədim dinlər yüksək mənəvi təsir gücünə malik olmaq üçün, ona xidmət edən maddi vasitələrdən də imtina etmirdi. Onlara paytaxt şəhərlərinin mərkəzində, ən möhtəşəm binaların timsalında məbədlər tikilirdi. Monoteizm dini də çoxallahlı xalqların bu təcrübəsini inkar etməyərək, belə məbədlər yaranmasını vacib saydı. Çar Solomon birləşmiş İudea və İsrailin paytaxtı, atası Davidin əsasını qoyduğu Yerusəlimdə allaha həsr olunmuş iri və möhtəşəm məbəd tikdirmişdi. Yeni Babilistan çarı II Nabuhodonosor Yerusəlimi işğal etdikdə, Solomon məbədini də dağıtdırmışdı. Bizim eradan əvvəlki yüzilliyin sonunda çar İrod yəhudilərin arzusunu nəzərə alaraq, yeni məbəd tikdirmişdi. Lakin bizim eranın 70-ci ilində Roma sərkərdəsi, gələcək imperator Tit Yerusəlimdəki bu məbədi də dağıtdırmışdı və bu günə ondan yalnız "Ağlama divarı" nişanə qalmışdır.

Xristianlar da müsəlman məscidlərini də viran qoymaqdan çəkinməmişdilər. Bosniya və Herseqovina XIX əsrdə Avstriya imperiyasının tərkibinə keçdikdə, türklərin tikdirdikləri məscidlərin hamısı dağıdılmışdı. İspaniyada isə dörd əsr əvvəl müsəlmanlar, güc tətbiq edilməklə ya xristianlığa keçirilmiş, ya da ölkədən qovulmuşdu. Katolik kral Ferdinandın və kraliça İzabellanın iyrənc dini siyasəti nəticəsində ölkədəki yəhudilər də eyni acı taleyi yaşamışdılar.

Hindistanın şimalında, Şakyamuni əyalətində doğulub boya-başa çatmış Qautama Budda ölkədəki çoxallahlığa son qoydu və öz adı ilə adlanan dinin əsasını yaratdı. Buddizmə qədər Hindistanda hinduizmin, krişnaizmin, caynizmin müxtəlif qolları fəaliyyət göstərirdi və hindusların Brahma, Vişnu və Şiva kimi ali allahları var idi.

Buddizm qısa müddətdə ətraf ölkələrdə də yayıldı və dövlətlərin siyasətinə də öz müsbət təsirini göstərə bildi. Kambocada, Çində, Koreyada, sonralar isə Yaponiyada yayılan buddizm böyük təsir gücünə yiyələndi. Belə geniş miqyasda yayılmasına görə buddizmi ilk dünya dini hesab etmək olardı.

Buddizmin dövlət siyasətinə müsbət təsirini isə b.e.ə. III əsrdəki Maurya imperiyasındakı çar Aşokanın idarəçiliyi timsalında aydın görmək olar. Aşoka çox sayda müharibələrdə iştirak etmiş, qan çayı axıdılmasına səbəb olmuşdu. Buddizmlə tanış olduqdan sonra, Aşoka əvvəlki təcrübəsinə son qoydu, müharibə aparmaqdan imtina etdi və öz xalqını ədalətli qaydada idarə etməyə başladı. O, şəhərlərin abadlığına, yollar çəkilməsinə xüsusi diqqət verirdi. Yolların üstündə səfər edənlərin təminatı üçün su quyuları qazdırtdırırdı. Aşoka dünyada ilk universitet yaratmışdı, orada başqa ölkələrdən gəlmiş tələbələr də təhsil alırdılar. Avropada isə ilk universitetlər bizim eranın XIII əsrində və ya Aşokanın yaratdığından 1,5 min il sonra fəaliyyətə başlamışdı.

Bizim eranın ilk yüz ilinin əvvəllərində Yerusəlimdə İisus Xrist, məbədləri pul dəyişdirmək məntəqələrinə çevirən İudaizm din xadimlərinə qarşı mübarizə aparırdı və onları allahın məbədini təhqir etməkdə ittiham edirdi. Əks tərəf də ona daha kəskin cavab verdi və fitnəkarlıq yolu ilə İisusun çarmıxa çəkilməsinə nail oldu. Onun adından götürülən Xristian dini qədim Romada yayılmağa başladı, baxmayaraq ki, xristianlar imperatorlar tərəfindən əvvəllər sərt qaydada təqib olunurdular. İisusun apostolları Pyotr və Pavel də Romada edam edilmişdi. Lakin IV əsrin birinci yarısında imperator Konstantin xristianların təqibinə son qoydu və adamlara dini ibadət sərbəstliyi verdi. Həmin əsrin sonunda isə xristian dini Romada dövlət dini elan edilməklə, bütpərəstliyin yerini tutdu. Bu vaxt xristianlar da bütpərəstlərin məbədlərini dağıtmağa başladılar. Onlar sənət əsərləri olan heykəlləri də məhv edirdilər. Bütpərəstlik dövründən yalnız Kapitoli təpəsindəki imperator Mark Avrelinin at belindəki heykəli qalmışdır, xristianlar onda sevdikləri imperator Konstantinin təsvir edildiyini hesab etdiklərindən, ona toxunmamışdılar.

Xristan dini geniş ərazilərdə yayılmağa başladı. Hətta 476-cı ildə Roma imperiyasını məhv edən vestqotlar da bura gələnə qədər xristianlığı qəbul etmişdilər.

Avropada yaranan Qərb imperiyası xristian dininin yayılmasında xeyli köməklik göstərdi. İlk dəfə imperator Böyük Karl 800-cü ildə Romada papa tərəfindən taclandı və bu hadisə xristian dininin yayılmasını sürətləndirdi. Şərqi Roma imperiyası olan Bizansda xristian dini yüksək təsir gücünə malik idi və imperator I Yustinian 537-ci ildə Konstantinopolda məşhur Aya Sofiya məbədini tikdirməyə başlamışdı. XVI əsrə qədər onunla müqayisə edilə bilən başqa bir böyük xristian kilsəsi yox idi.

VII əsrdə isə Məhəmməd peyğəmbər öz ardıcılları ilə birlikdə Ərəb Şərqində, Məkkədən Mədinəyə 622-ci ildə mühacirət edərkən İslam dinini yaratmışdı. Digər dünya dinlərinin yaradıcılarından - Buddadan, Zərdüştdən, İisus Xristdən fərqli olaraq, onun bünövrəsini qoyduğu din onun öz adı ilə deyil, allaha itaəti ifadə edən "İslam" adı ilə adlanmışdı.

Məhəmməd peyğəmbər banisi olduğu tək allahlı din naminə, iudeylərin peyğəmbəri Moisey kimi bütpərəstliyə qarşı kəskin mübarizə aparırdı. İslama qədər bədəvi tayfaları, allahın rəmzi kimi meydanda qoyulmuş bir daşa sitayiş edirdilər. Kəbədəki qara daş isə meteorit mənşəli olmaqla, böyük allah hesab olunurdu və bütün tayfalar onun aliliyini etiraf edirdilər. Zamanın nəbzini tutmağı bacaran peyğəmbər bütpərəstlik nümunələrini məhv etsə də, Kəbədəki qara daşa toxunmadı və onun müqəddəslik statusunu saxlamaqla, Məkkəyə ziyarətin başlıca məqsədinə çevirdi.

Məhəmməd peyğəmbər həm də çox məharətli inzibatçı idi. O, bütün dövlətlərin yaşaması üçün gəlir mənbəyi sayılan vergi sistemini ləğv etdi, onu varlıların fitrə, zəkat verməsi qaydası ilə əvəz etdi. Onlar bu yolla yoxsullara maddi yardım göstərməli idilər və Xilafət də bundan faydalanırdı.

Məhəmməd peyğəmbərin 632-ci ildəki ölümündən sonra, onun varisləri olan xəlifələr İslamın yayılmasında hərbi gücdən də istifadə edərək, Xilafət imperiyasını xeyli genişləndirdilər. Xəlifə Ömər 640-cı ildə Misiri və Yerusəlimi işğal etdi.

Xəlifə Osman qətlə yetirildikdən sonra bu post uğrunda mübarizə qızışdı və xəlifəliyə yiyələnmək üçün Əli şiə adlanan öz partiyasını yaratdı. Əli Məhəmmədin doğma əmisi oğlu, yeganə qızının əri və ən qızğın tərəfdarı idi. Xəlifə Əli İslamda yeni müqəddəslik institutları - əhli-beytlik və İmamlar iyerarxiyası yaratdı. Onlara İslamı idarə etməkdə xüsusi hüquqlar verilməli və toxunulmazlıqları təmin edilməli idi. İmam Əlinin xəlifəliyi beş il davam etsə də, münaqişələrə səbəb oldu və o, bu vəzifəni Müaviyəyə güzəştə getməli oldu. Dördüncü xəlifə olan Əli özü də, vaxtilə onun ardıcılı olan xaricit tərəfindən 661-ci ildə öldürüldü. Lakin Əməvi sülaləsinə qarşı da mübarizə qızışdı və 750-ci ildə onu hakimiyyətdə Abbasilər sülaləsi əvəz etdi. Onlar paytaxtı Dəməşqdən yeni salınan Bağdad şəhərinə köçürdülər.

Lakin şiələr Abbasilərə qarşı da mübarizə aparırdı və XI əsrdə türklərin də köməyi ilə onlar açıq çıxış etdilər. Bu, təkcə sülaləyə qarşı olmayıb, bütöv İslam dünyası üçün ağır zərbə xarakteri daşıyırdı. 1258-ci ildə isə Çingizxanın nəvəsi Hülakü xan Bağdadı işğal etdi və müqəddəs şəhərlərin statusu da XVI əsrə qədər zəiflədi. İslam sivilizasiyasının inkişafı sönməyə başladı. Lakin müqəddəs şəhərlərin Osmanlı sultanı Səlimin dövründə türklər tərəfindən tutulması, İslam dininin reinkarnasiyasına səbəb oldu. Şərqin tərəqqisi naminə yaranan bu sivilizasiya üçün problemlər artıq daha da böyümüşdü və Avropa İslamın bu geriləməsindən, xristian dininin və öz dövlətlərinin hərtərəfli inkişaf etdirilməsinə çalışdı və Avropa tezliklə dünyada aparıcı mövqeyə yiyələndi.

Xristofor Kolumbun 1492-ci ildə Amerikanı kəşf etməsindən altı il sonra portuqaliyalı Vasko da Qama Atlantik okeanından Xoş Ümid Burnunu ötüb-keçərək, Hind okeanı suları ilə üzləşməklə Hindistandakı Kalikut şəhərinə gəlib çıxdı. Zənginliyi barədə rəvayətlər gəzən bu iri subkontinentə ilk dəfə olaraq dəniz yolu açıldı. Çünki Konstantinopolu 1453-cü ildə işğal edən Osmanlı Türkiyəsi Avropanın Şərqlə ticarət yolunu bağlamaqla, ona ağır zərbə vurmuşdu.

XI əsrin sonundan başlayan Səlib yürüşləri isə Şərq torpaqlarını işğal etmək və onlardan fayda götürmək niyyətlərinin həyata keçirilməsinə müvəffəq ola bilməmişdi, onlara bəslənən ümid də puç olmuşdu.

Amerikaların kəşfi İngiltərəyə, İspaniya və Fransaya müvafiq olaraq hər iki qitədə böyük ərazilər tutmağa imkan vermişdi. Britaniyalılar Ost-İndiya kompaniyası vasitəsilə və hərbi yolla portuqaliyalıları və fransızları Hindistandan çıxarmaqla, gələcəkdə oranı öz müstəmləkəsi etməyə yönəlmiş bir prosesin bünövrəsini qoymuşdu.

Beləliklə, əvvəllər o qədər də fərqli görünməyən və düşüncələrdə də olsa, vahid xarakter daşıyan dünya artıq bir-birinə bənzəməyən iki hissəyə bölündü. Avropa Amerikalarda, Asiyada və sonralar Afrikada müstəmləkə torpaqlarına və qitələrdəki bütöv ölkələrə yiyələndi, Şərq isə Avropanın imperialist cəhdlərinin uğurla həyata keçirildiyi bir əraziyə çevrildi. Müstəmləkə siyasəti və yeni imperiyaların yaranması dünyanı, Qərblə Şərq kimi adlananlar arasındakı düşmənçilik hesabına, əks qütblərə çevrildi. Əgər Monqol işğalı nəticəsində İslam sivilizasiyası tənəzzülə uğramasaydı və yeni imperializm meydana gəlməsəydi, bəlkə də, dünya belə ədalətsiz şəkildə hakim və tabelikdə olan böyük hissələrə və xalqlara parçalanmazdı. Dünyanın vahidliyi, birliyi iri miqyaslı, xüsusən XX əsrdə baş verən iki Dünya müharibəsinin və onun nəticəsində Avropanın bütünlüklə, Asiyanın isə xeyli hissəsinin və Şimali Afrikanın xarabazara çevrilməsinin baş verməsi ilə pozulmuşdu.

Lakin tarix feilin lazımi formasını qəbul etmir, dünyada baş verən hadisələr böyük mənada inkişafa xidmət etsə də, ona fasilə verən müharibələr də bu nəcib prosesin dayandırılmasına, ləngiməsinə, ardıcıllığının kəsilməsinə səbəb ola bilmədi. Müharibənin müsbət çalarlar daşıdığını təsdiq və təbliğ edən siyasi xadimlər, hərbçilər və tarixçilər də vardır. Onlar müharibəni xalqın qanını təmizləyən bir proses kimi qiymətləndirirlər.

(Ardı var)

Telman ORUCOV

525-ci qəzet .- 2026.- 13 fevral (№6).- S.30.