Ustadım

Keçən ay idi... Möhtəşəm bir festival keçirilirdi Bakıda. Bakı İnternational Arts Festival. Bir Çin teatrının tamaşasına baxdım.

Çox təsirləndim... Səhnə... tərtibat... quruluş... ab-hava... və Stravinski. İnsanın ruhuna xitab edən bir tamaşa... Evə qayıdanda, yol boyu, mən kiminləsə danışırdım, bir anlıq ayaq saxladım, sanki meh keçdi olmayan saçlarımdan. Yəqin ruhu yanımdaydı onun... Vaqifin... ustadım, dostum, yeri dolmayan, bir boşluq qoyub getmiş, Vaqif İbrahimoğlunun.

Vaqif İbrahimoğlu... doğrudan da axı o kim idi?

Sənət dünyasının öncəgörəni...

Axı baxdığım tamaşanın poetikası barədə onun dilindən hələ 70-ci illərin sonlarında eşitmişdim və qurduğu tamaşalarda da sezilirdi. Deyirəm axı, niyə ayaq saxladım.

Nə yaxşı, səninlə rastlaşdım, Vaqif.

Onunla tanışlığım əslində elə həm də özümlə tanışlığım oldu...

Aktyorlar evində kinomexanik işləyirdim. Tələbəydim o zaman.

Bir gün arıq, saçı uzun, gözümüzün elə də alışmadığı bir insanla rastlaşdım. Çox keçməyəcək, biləcəkdim ki, bu şəxs Vaqif Həsənovdur. Sonralar İbrahimoğlu soyadını götürdü. Onun harda isə 27 yaşı var idi... Qəribə-qəribə sözlər danışardı. Hər kəslə sanki o qədər yaxın idi... Hamı onu sevirdi. Onun yumorunun həddi-hüdudu yox idi. O, adi yumorun arasında birdən elə ciddi, fəlsəfi, düşüncəli söz deyərdi ki, bəzən heç başa da düşmürdüm. Getdikcə, Aktyorlar evinin heyətinin bu insanı niyə sevdiyini anlamağa başladım. Özünü çox güclü sevdirə bilirdi... və həm də maraqlı, o qədər ağıllı, oxumuş, intellektual bir insan idi ki. Bir də başa düşdüm ki, mən bu insanın yanından ayrılammıram. Bir gün mənə Dədə Qorqud havasıyla dedi: "Adını bilmirəm kim qoyub, peşəni mən verdim"...

İlk dəfə səhnəyə çıxırdım, "Ac həriflər"də kiçik bir rol idi... Bundan xəbəri olmayan aktyor evinin rəhbərliyi mənə göz ağardıb, diş arası - "Çıx, çəkil ordan, indi tamaşa başlayacaq" - deyirdi. Onu da deyim ki, Vaqif tamaşanı aktyor evinin foyesində qurmuşdu. Ön sırada da mötəbər qonaqlar əyləşmişdi. Mehdi Məmmədov, Şəmsi Bədəlbəyli, yazıçı Anar və bir çox başqa mədəniyyət nümayəndələri. Amma Vaqif onları sakitləşdirdi: "Narahat olmayın. Tamaşa artıq başlayıb. Fəxrəddin də bu tamaşada oynayır".

Bax belə.

Bütün günü onun yanında, ətrafında idik. Mən bu məqamı mütləq deməliyəm. Vaqif İbrahimoğluna inanan, ona dəstək olan ən birinci, yazıçı Anar olub. Yenilik hər zaman qısqanclıqla qarşılanır. Vaqif müəllimi də qəbul etməyənlər çox idi. Ancaq nə özü, nə də fikirləri bir dəqiqə aram tuturdu. Onun kitab oxumağın görəydiniz. Kənardan baxan adama elə gələrdi ki, o oxumur. Sadəcə göz gəzdirir. Deyirdi, inanmırsan? Götür kitabı istədiyin sualı ver.

O zaman elə də fərqinə varmırdım. İndi fikirləşirəm adam nə qədər insanpərvər olar. Bildiklərini, düşündüklərini hər zaman bölüşmək istəyirdi, hamıyla, hətta təsadüfən yoldan keçənlə də... Ağa - ağ, qaraya - qara deyirdi. Onu tanıyıb, güvənməmək mümkünsüz idi. O cılız bədəndə dağ boyda güvən var idi.

Və üstəgəl, əla oyunçu idi... Bəzən o, aktyorlara heç nə demirdi, sadəcə göstərirdi. Özünəməxsus yumor ilə, güldürə-güldürə sanki başa salmaq istəyirdi. Sabiranə gedişlər edirdi. Axı fikir adam idi. Ruh adamı idi. Dərviş də deyə bilərik. Özü də maarifçi dərviş...

Hərdən öz-özümə deyirəm, Vaqif İbrahimoğlunun ruhu, fikirləri elə bil ki, bu kainata sığmırdı, amma bir ovuc səhnə meydançasına bütün kainatı sığışdıra bilirdi.

Teatr səhnəsi, ona əlavə bir dünya, bir meydan verdi. O, öz kainatını yaratdı. Kainata sığmayan fikirlərini, axtarışlarını burda, səhnədə reallaşdırırdı...

Nəsiminin sözləri ilə desək, özü cahana sığmasa da, cahanı özünə sığdırdı...

Şirin söz-söhbətindən heç zaman doymadığım ustadım haqda təəssüratımı saatlarla danışaram... Amma və lakin o, tək mənim ustadım deyildi.

O özü də, həmişə bax belə deyirdi.

Amma və lakin.

Bu gün Vaqif İbrahimoğlunu gəlin bir daha müxtəlif rakurslardan, eləcə də ayrı-ayrı insanların görümündə tanıyaq. Bilmirəm bu istədiyim kimi alınacaqmı?

Amma cəhd edək.

Sənət və fikir dünyasında kim idi, Vaqif?

Özü bu sualı yəqin belə qoyardı.

"Bu gəlimli-gedimli, son ucu ölümlü dünyada" kim idi?

Vaqifin axı bütün həyatı boyu Dədə Qorqud ab-havasına köklənməyi vardı. Həmişə deyirdi, "Anarın təkidi, Rəhman Bədəlovun təsiri ilə Dədə Qorqudla xəstələndim". Bir anlıq onu səhnədə, ya da kamera qarşısında Dədə Qorqud obrazında təsəvvür eləmək istəyərdim...

Sağ olsaydı...

Amma o, elə indi də yol göstərir. Bu layihədə belə, ən çox onun öz fikirlərinə istinad edirəm. Məqalələrinin birinə belə bir başlıq qoyub.

Bir mənin mənləri... Bu söz əslində tam ona görədir. İrəlidə bu haqda ətraflı danışacam...

Mərdəkanlı balası

Amma bir mənin mənlərinə qədər gedən yolda öncə bir mən var idi...

Mərdəkanda İbrahim kişinin ailəsində dünyaya göz açan Vaqif var idi.

1949-cu il idi. Müharibədən sonra həyat yeni-yeni qaydaya düşürdü. 2-ci Dünya müharibəsində ən çox itki verən qırmızıların məmləkəti - sovetlərdə elə vəziyyət də, əsl qırmızıya çalırdı... amma qırmızıların qılıncının dalı da, qabağı da kəssə də, Bakı kəndlərinin öz havası, öz ruhu vardı. Kənddən qırağa çıxa bilməsələr də, AZAD idilər... Böyük, kiçik yeri, "bir mən ölüm" hökumətin "peçat"ından ötə idi... Xəzərin mehi, qumsal sahillər, qızmar günəş sanki bu insanları başqalaşmağa qoymurdu...

Vaqif əsl mərdəkanlı idi... duzlu, məzəli kolorit sanki qanına, canına hopmuşdu... O, Mərdəkana çox bağlı idi.

Sonralar, tələbəlik illəri, ondan da cazibəli sənət cameəsinin bitib-tükənməyən qayğılarından bir qədər uzaqlaşmaq, nəfəsini dərmək üçün özünü yenə Mərdəkanda tapırdı. Çünki burada onun ruhu dincəlirdi...

Vaqifin İncəsənət İnstitutuna qəbul olmaq üçün etdiyi ilk cəhd uğursuz alınmışdı. Adil İsgəndərov onda necə deyərlər, aktyorluq qabiliyyəti görməmişdi. İkinci ildə isə Tofiq Kazımovun kursuna qəbul oldu.

Oxuduğu aktyorluq fakültəsinin adının haqqını elə ilk gündəcə verirdi. Hər kursda tələbə yoldaşları onu yeni imicdə görürdülər.

Hətta hər gün imicinə yüngülvari əl gəzdirməyi xoşlayırdı. Tofiq Kazımovun sevimli tələbələri arasında yer alsa da, dilli-dilavər, zarafatcıl, qeyri-adi reaksiyaları ilə hamıdan fərqlənən və sevilən Vaqif Həsənov adlı tələbənin bəxti sonralar elə də gətirmir... Tofiq Kazımov kursundan ayrılır. Ardınca onun kurs rəhbəri Rza Təhmasib, növbəti il isə Mehdi Məmmədov olur. Onlar da hesab edirdilər ki, Vaqif Həsənovun teatr sənətinə heç bir aidiyyəti yoxdur... Təsəvvür edirsiniz, yoxdur... Amma 3-4 il sonra Mehdi Məmmədov onun qoyduğu tamaşalara baxır.

İlk tamaşa

Tələbəlik illərindən sonra onun sənət yolunun dinamikası çox sürətli olub. Öncə onu deyim ki, sonralar o, aktyorluq məharətini səhnədə, kamera qarşısında göstərsə də, institutu isə necə deyərlər, rejissor kimi başa vurdu. Elə ona görə də cəmi-cümlətanı 3 il Gənc Tamaşaçılar Teatrında aktyor işlədi və... Və Vaqifdəki təbi görən və duyan, birincilərdən olan yazıçı Anarın təşəbbüsü ilə eksperimental studiya açılır. Teatr cəmiyyətinin nəzdində olan bu studiya ona sənət axtarışları üçün sanki ilk şans, bir əhvalat idi.

Elə ilk tamaşasının adı belə olur, "Əhvalat vaqe olur".

Bu əhvalatın vaqe olması isə düz 3 il çəkir...

İlk gündən öz dəsti-xəttini ortaya qoyur... tam fərqli rejissor yozumu, əsərləri bəzən öz kontekstindən çıxarmaq... aktyorlara fərqli yanaşma... səhnə isə yavaş-yavaş öncədən yazılan hadisələrə yox, real fikirlərə, insan ruhunun təbii gizlinlərinə doğru yönəlir...

Həyatımdan çox-çox razıyam ki, mən də bu sənət yolunda onun yanında idim.

3 ildən sonra...

Vaqif həyatının bu dönəmini belə xatırlayırdı...

"Bizdən asılı olmayan səbəblərə görə teatr fəaliyyətini dayandırdı. Sonra İncəsənət İnstitutunun Tədris teatrında işə başladım. Bütün bu cəhdlər yeni teatr yaratmaq məqsədi daşıyırdı. Çox çalışsaq da, görünür, vaxt hələ yetişməmişdi. Bəlkə də Allah tərəfindən bu məsələ hələ həll olunmamışdı. Üç ildən sonra Musiqili Komediya Teatrına dəvət aldım. 7 il baş rejissor işlədim. Və nəhayət, 1989-cu ilin payızında böyük sənətkarımız Həsənağa Turabovun köməyi və mədəniyyət naziri Polad Bülbüloğlunun dəstəyi ilə Milli Dram Teatrının nəzdində Yuğ teatr studiyasını açdıq".

4-5 cümlədən ibarət bu tərcümeyi-hal ilə bu dönəmi yekunlaşdıra bilərdik...

Amma Vaqif İbrahimoğlunun gəlişi ilə Tədris teatrı canlandı. Canlandı desək, azdı. O, teatr cameəsində daşları yerindən tərpətdi...

Bu illər, dövrü-mətbuatda rejissor Vaqif Həsənovun-İbrahimoğlunun adı tez-tez hallanırdı. Çünki o, yavaş-yavaş ləngər vuran, sinxronlaşmış milli teatr estetikasının qarşısına hər dəfə yep-yeni bir yanaşma ilə çıxırdı.

1979-cu il. "Azərbaycan gəncləri" qəzeti. Gənc teatrşünas Aydın Talıbzadə yazır:

"Tədris teatrının repertuarı son vaxtlarda "Zəncir", "Ac həriflər", "Qədim nəslin nümayəndələri" tamaşaları ilə maraqlı bir mozaika görükdürür. Bu mozaikada "Məcnun" mono-tamaşasının yeri xüsusidir: öz orijinal rejissor həllinə görə diqqəti həməncə özünə çəkir...

...Rejissorun da, aktyorun da bu mono-tamaşada əsas fikri budur ki, əgər var olmaq, yaşamaq istəyirsənsə, gərək öz duyğularınla mənəviyyatının, bədənlə ruhunun harmoniyasını tapasan: harmoniya pozulanda insan məcnunlaşır".

Öz ruhu ilə harmoniya tapan rejissorun baxış bucağı isə çox geniş idi. Ona inqilabçı da demək olardı... Onun bəzi tamaşaları sistemə meydan oxuyurdu... Son dərəcə ustalıqla, yumorla, incə zərgər dəqiqliyi ilə. Rejissor cəmiyyətə cəsarətli mesajlar ötürürdü...

Elə həmin illərdə incəsənət institutunun müəllimi olan Niyazi Mehdi sonralar kumiri adlandıracağı Vaqifi heyranlıqla izləyirdi...

"Vaqifin sovetizmə münasibəti xısın-xısın söhbətlərdə olsaydı, mənə elə də təsir etməzdi. Çünki bütün Bakı çayxanaları o çağlar xısınlaşan millətçi, türkçü, antisovet söhbətlərin ocağı idi... Vaqif isə millətçiliyi, antisovetizmi İncəsənət İnstitutunun Tədris teatrına çıxardı və elə çıxardı ki, sanki elə belə də olmalı idi...

Vaqif sovetizmdən tam özgür görünürdü..."

O, bunu necə edirdi... deyim sizə biləsiniz: ancaq dərin savadı və yumoru sayəsində... Niyazi Mehdi onun bu qabiliyyətini, sənət fəndlərini belə xatırlayır: "O çağlar onun dilində işlək sözü qeq idi. Bu söz heç rus dilində də geniş yayılmamış söz idi. O, senzuranı tapdalayıb, sovet ortamı üçün pozucu, dağıdıcı görünən eyləmlərini qeqlərlə mümkün edirdi..."

Tədris Teatrının səhnəsində tamaşalar - "Zəncirbənd", "Ac həriflər", "Yaylağa gedir", "Var olsun günəş", "Güneylər, quzeylər", "Diqqət! Başlayıram", "Təskinlik verməyi unutmayın" və digəriləri bir-birini əvəzlədikcə, hamı başa düşürdü: Vaqif yenilikçidir. Və çox istedadlıdır.

Onu sevənlər də vardı, sevməyənlər də... onu sevənlər ona necə bağlanırdısa, sevməyənlər də qısa zamanda düşmənə çevrilirdi. Çünki o, hər dəfə səhnədə yeni "hoqqa" çıxarırdı. Bütün diqqət ona yönəlirdi. Hələ üstəlik, sözü də düz adamın gözünün içinə deyirdi.

Amma istedad, sənət axtarışları və bir də sənət qədri bilən yaxşı insanlar onun yolunu açırdı. 33 yaşında Musiqili Komediya Teatrına baş rejissor təyin olunur. Bir çox gənc rejissorlar üçün bu son dərəcə mötəbər təyinat idi. Vaqif üçünsə sadəcə hədəfə gedən yol.

Tez-tez Tofiq Kazımovu xatırlayırdı...

Axı Tofiq Kazımov da öz teatrını yaratmaq istəyirdi...

Dram teatrının baş rejissoru kimi nə qədər ixtiyar sahibi olsa da, bu məkanda özünü yad hiss edirdi...

İbrahimoğlu da eynən o ovqatda idi... müəllimindən fərqli olaraq, o, öz teatrı sevdasından əl çəkmirdi.

Yenə özününkü saydığı aktyorlarla ara-sıra tamaşalar da qururdu...

Yuğ

1989-cu ilin qışı çox soyuq idi... Biz Dram Teatrının çardağında təxminən 2 ay öncə, qoy tarixi daha dəqiq deyim, Vaqif İbrahimoğlunun ad günündə, 18 oktyabrda (sonralar bu tarix həm də müstəqilik günümüz olacaqdı) elə həmin gündə Dram Teatrının nəzdində yaradılan Yuğ adlı teatrın ilk tamaşasını hazırlayırdıq.

"Salam" deyəcəkdik...

Həmin dönəmi görənlər xatırlayar, görməyənlər üçün qoy deyim.

Qarabağın düyünlənən günləri idi. Xalq meydanlara axışıb, Qarabağ hayqırırdı. Sovet sistemi çöküşünü yaşayırdı, göz önündə. Bədnam qonşularımız isə yenə də öz fitnə-fəsadlarında idi...

Bu gerçəklikdə Bakıda vəziyyət daha da gərginləşirdi...

Qoşunlar Bakıya niyə gəlir? Gəlib nə edəcək ki? - Sualları durumu bir az da mücərrədləşdirir...

Dram Teatrının 4-cü mərtəbəsində isə Şəhriyarın "Heydər babaya salam" poeması yeni yozumda çözülür.

Yuğun ilk yuğlaması yol gəlir...

Bu qarmaqarışılıqda ruhumuza düzən veririk...

Düz 13 yanvarda dost-tanış, sənət xiridarları üçün ilk tamaşa oynanıldı.

Qəbiristanlıq, Şəhriyarın ruhu, ruhlar aləmi, keçmiş və gələcək...

Tamaşadan parça

Bunlar Yuğda idi... adı da yozumu da, ölüm, ağlamaq olan Yuğda....

Yanvarın 19-u isə ölümə, həm də bir millət olaraq azadlığımıza SALAM deyəcəkdik...

Öncəgörən Vaqifin Yuğu bax belə başladı...

Sonralar professor Ədalət Vəliyev bu bağlantıya öz adını verəcəkdi... O yazırdı: "Yuğ hər şeydən öncə milli oyanışın, milli özünüdərk prosesinin ayrılmaz bir hissəsi idi".

Yuğ teatrı ilə bağlı çox fikirlər var.

Amma yenə ustadıma üz tuturam. Vaqif İbrahimoğlu bilirsiniz nə deyirdi? Deyirdi: "Yunus Əmrənin "Məni məndə demə, məndə deyiləm, bir mən vardır məndə, məndən içəri" deyimi mənim şüarımdır. İnsanın içində olan ilahi başlanğıc - bax, budur..."

Sonra...

Sonra yazırdı: "Yuğ teatr sənətimizin ən dərin, ən şəffaf qaynağıdır. Ondan o yana tarixi yaddaşımızda qaibik. Qaranlıq başlanır. Əlamət, ünsür şəklində olan milli teatr düşüncəsini bərpa edib genişləndirib, çağdaş məna və vasitələrlə zənginləşdirib, milli teatrın konseptual poetikasını yaratmaq olar".

Yaratdı da. Teatrşünas Məryəm xanım Əlizadə doğru olaraq yazır ki, "Qərbdən fərqli olaraq, Şərq mədəniyyəti öz tərkibində olan oyun-mərasim-ayin-törən ənənəsini təsisatlı qata yüksəltmədi, bütün sadalananları elə evdə, meydanda saxladı, yəni sadə desək, Şərq öz teatrını yaratmağa meyl göstərmədi".

Vaqif İbrahimoğlu isə yarımçıq qalan Şərq teatrının yaranma prosesini tamamladı.

Səhnədə ruhun hikmətini çözən psixosof teatr ilə.

Bu, tarixi həqiqətdir.

Yuğ Azərbaycan teatrında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. "Alternativ teatr" bəzən "eksperimental laboratoriya" adlandırılsa da, əslində Yuğ teatrı çoxmənalı idi...

Yuğ - Azərbaycan teatrının fəlsəfi özünüifadəsi oldu...

Milli-mistik köklərin modern teatr dili ilə sintezini yaratdı.

Vaqif müəllim mətnin üzərində sanki tədqiqat aparırdı...

Sözün alt qatındakı mənaları bəzən isə elə ən böyük məna bildiyi sükutu üzə çıxarırdı...

O, aktyor sözünü elə də sevmirdi... uşaqlar, bəzənsə elə yuğçular deyirdi... onun üçün yuğçu ruh adamı idi... haldan-hala düşməliydi... bədən plastikası sözdən önəmliydi...

Yuğlamalar, yəni tamaşalar isə məkan, hal və ritm üzərində qurulan sufiyanə oyunlar idi.

Yuğda tamaşaya baxmırdılar, sanki yuğçularla birgə o halı yaşayırdılar...

Vaqif Şekspir, Molyer, Füzuli, Cəlil Məmmədquluzadə kimi müəlliflərin əsərlərinə yenidən baxırdı.

O, fabulanı dağıtmadan mətnin "əsas sualını" səhnədə üzə çıxarırdı, bəzənsə elə öz sualını qoyurdu.

"O olmasın, bu olsun"da sosial komediyanın altında duran oyun-varlıq paradoksunu açırdı.

Şekspirin "Romeo və Cülyetta"sında məşhur sualı qoyurdu:

"Niyə bir-birinə bu qədər yaxın olan mədəniyyətlər qarşı-qarşıya qoyulur?"

Onun tamaşalarında səhnə dekoru yox, məkan hadisəsi olurdu.

Yuğ səhnəsində pauza belə danışırdı - sükut dramaturgiyanın hissəsinə çevrilirdi.

Vaqif həm Avropa modernizmini, həm də türk-sufi teatr ənənəsini bir araya gətirirdi.

Bu sintez Azərbaycan teatrını sanki dünya teatrına qovuşdururdu...

Bir çoxlarına görə, o, həm də Azərbaycan teatrında daxili azadlıq estetikasını formalaşdırırdı. Axı sənətdə də, ruhunda da azadlıq tərəfdarı idi.

1989-cu ildən ömrünün sonuna qədər Yuğda 90-dan artıq əsər səhnələşdirdi. "Oğul", "Açar", "Yol", "Dad" və başqalarını. Yuğun səhnəsində sonuncu tamaşası isə "Birinci akt" oldu.

Vaqif İbrahimoğlu tək səhnədə eksperiment aparmırdı. Dostu Kamal Abdullanın sözləri ilə istədiyimi ifadə etməyə çalışım: - "Tamaşa bitəndən sonra dəqiqələr boyu tamaşa zalına ölü bir sükut çökür, bir müddət sonra alqışlar başlayırdı. Biz bu vaxtın; tamaşanın bitməsindən alqışlara qədər çəkən vaxtın, uzunluğunu, Vaqiflə bir yerdə həmişə ölçərdik. İnanmaq çətindir, amma on dəqiqəyə qədər çəkdiyi vaxt olmuşdu".

Yuğçular yolun sonuna gəlirdilər. Tamaşaçı isə hələ də yuğlamadan ayılmırdı... elə bilirdi tamaşa davam edir!

İsrafil İsrafilov Yuğdakı bu atmosferi belə təsvir edirdi... "Adam burada məbəddəymiş kimi içinə çəkilib tənhalaşır, sükuta və Tanrıya qovuşur".Dərviş babamın elə məramı da bu idi...

"Mənim üçün ən başlıca olanı haldır! Nə ritmdir, nə musiqidir, nə ideyadır, əsas sehrli haldır! "

Yuğun missiyası yeni teatr estetikası ilə bitmirdi... Xüsusən 90-cı illərin ortalarında Vaqif İbrahimoğlu teatrında göz-görəsi dəyişiyliklər edirdi.

Bəs nə baş verirdi?..

Bu haqda Ədalət Vəliyev yazır: "Vaqif İbrahimoğlu 90-cı illərin ortalarında Yuğ teatrının poetikasında ciddi dəyişikliklər etməyə başlayır.

Yuğçular bir teatr orqanizmi kimi Avropa mədəniyyətində özünü təsdiqləmiş bütün sənət cərəyanlarına açıq idilər. Bu dövrdə postmodernizm mədəniyyətin bütün sahələrində öz hegemon mövqeyini qabardırdı... Yuğ teatrı isə bu prosesin öncülü idi və postmodernizm ənənələrini milli mədəniyyətə gətirməyə çalışırdı".

Yuğ teatrı sayəsində Azərbaycan teatrı dünya teatrına yaxınlaşdı... Bunu teatrşünaslar deyir, özü də tək bizimkilər yox.

Bax belə.

Teatrda yeni yol açan Vaqifsə bu illər hər gün Milli Dram Teatrının çardağındakı otağında pəncərənin qarşısına keçib şəhəri seyr etməyi çox sevərdi... dar otağı gün ərzində nə qədər dolub boşalsa da. Bir də hər gün vaxt tapıb mütləq Həsənağa Turabovun kabinetinə baş çəkərdi. Hər gün... Bəzən danışmağa mövzu da olmurdu, amma bir söz, bir replika yetərliydi. Bu, sanki onların hər ikisinin mənəvi tələbatı idi...

Dostlar

İbrahimoğlundan danışırıqsa, onun həyatında çox önəmli olan dostlarından da danışmalıyıq. Dost deyəndə ilk yada elə Yuğ ailəsi düşür. Tamaşalara baxan, Vaqifin müzakirələrinə, dostlarının dili ilə desək, seanslarına qatılanlar...

Bəli...

Hər tamaşadan sonra aktyorlar və dostlar Vaqifin kiçik otağında cəm olurdular. Kimlər gəlmirdi. Rəhman Bədəlov, Niyazi Mehdi, Kamal Abdulla, Gündüz Sarıyev, Aydın Talıbzadə, Məryəm Əlizadə, Əli Abasov, Zeynal Məmmədli, İsrafil İsrafilov, Afaq Məsud və ümumiyyətlə, nəinki mədəniyyətimizin bütün sahələrindən, hətta teatra aid olmayan digər fəaliyyət sahələrinin adamları da Yuğu sevərdilər. Söhbətlər bitib tükənmirdi... bir qayda olaraq söhbət teatrdan başlasa da, mövzu şaxələnirdi... ədəbiyyatdan da danışırdılar, fəlsəfədən də, iqtisadiyyatdan da, lap elə siyasətdən də.... bu görüşlər onların mənəvi tələbatı idi... bir-birlərini başa düşürdülər, hamı bir dildə danışırdı. Ağıllı sözlər, ağıllı fikirlər o dar otaqda, geniş səmadakı kimi uçuşurdu sanki...

Bütün bunların yaradıcısı elə səbəbkarı da Vaqif İbrahimoğlu özü idi. Kamal Abdulla görün nə yazır...

"Vaqif ən azından bir insan kimi çox maraqlı, nəcib və mərd birisi idi. Bilmirəm, o buna necə nail olurdu, amma onunla təmasda olan hər kəs bu təmasın müddətini mümkün qədər uzatmağa cəhd edirdi. Onunla ünsiyyət bütün tanıyanlar üçün yavaş-yavaş daxili ehtiyaca dönürdü. Bu ünsiyyət zamanı hiss edirdin ki, səndə əməlli-başlı saflaşma prosesi gedir. Sənin ətrafa, insanlara münasibətin dəyişirdi, sən hamını, ilk növbədə, həyatı sevməyə hazır bir vəziyyətə gəlirdin. Dünya gözəlləşirdi".

Sənətin, ruhun bir araya cəm elədiyi dostlar arasında həm də elə söz, sənət yarışması var idi... Niyazi Mehdinin Vaqiflə bağlı xatirələrində bu etirafı oxuyuruq...

"Ancaq bir-birini heyran etmək yarışında Vaqif hamımızı üstələyirdi. Heç birimiz hədəf götürdüyümüz nəsnəni Vaqif qədər ağıllı, ilginc eksplikasiya edə bilmirdik".

İbrahimoğlu üçünsə dost, dostluq özü də sirli-sehrli mistik idi:

"Dost anlayışı adamı hər cür riyakarlıqdan qoruyur. İkincisi, dostunun uğurunu öz uğurun kimi yaşayıb sevinə bilirsən. Və üçüncüsü, dost anlayışı nə isə sirli-sehrli, haradasa, mistik bir baxış bucağı açır ki, bu, hər kəsə qismət olmur.

Doğrudan da, hər kəsə qismət olmur... Onlarda da belə oldu... Sona qədər bu qisməti yaşayanlar da oldu, yaşamayanlar da...

Bəzi dostlar incidi, küsdü. Bəzənsə, Vaqifin özü küsürdü... onları birləşdirən sənət söhbətləri, bəzən elə onları ayırırdı da...

Özünə vurğun deyildi. Amma bəziləri deyirdi "güzgü effektinə" alışıb. Yəni ətrafda yalnız öz əksini, öz fikirlərini görmək istəyir. Bəlkə də haqqına girirdilər.

Uzun illərin dostu olan Məryəm xanım deyir ki, əslində o, hər adamı qəlbinə yaxın buraxmırdı. Yaxın buraxdıqlarından xəyanət görəndə isə, sadəcə susurdu. Ömrünün son günlərində belə onlarla qarşılaşmaq istəməyib...

Axı Vaqifin özü də mürəkkəb adam idi.

Təzadlı idi.

Bütün dahi insanlarda olduğu kimi...

Bir mənin mənləri

Bir mənin mənləri. Vaqif bir məqaləsinə belə başlıq qoyub.

Elə öz sözündən ipucu verək. Vaqif İbrahimoğlu bəlkə də ən sonucda rejissor idi. O, öncə həm də pedaqoq, fikir adamı, maarifçi idi.

Kulturoloq, psixoloq idi. Dərviş idi. Sufi idi. Ziyalı idi. Çox gözəl yazar idi... Müasiri olduğu rejissorlar arasında bəlkə də yeganə rejissor idi ki, həmkarlarının tamaşaları barədə yazırdı... dostları ilə bağlı xatirələrini qələmə alırdı. Söz əhlini də unutmurdu... Teatrda keçirilən kitab təqdimatlarını hələ demirəm. Yuğ sanki Yazıçılar Birliyinin filialı idi... çəkilən filmləri də saf çürük edirdi... Soljenitsındən də yazırdı, rus demokratizmindən də. Bir sözlə, ovqatını da, düşüncələrini də, sənət baxışlarını da hər zaman bölüşürdü.

Özünü orta səviyyəli ziyalı hesab edən kimsənin cəmiyyətdə seyrçi mövqe tutmasını qəbul etmirdi. Hesab edirdi ki, tutduğun mövqedə ziyalılıq varsa, mütləq, cəmiyyətdə gedən proseslərə münasibət bildirməlisən...

Bəli!

Tam doğru!

Ziya işıq, nur deməkdir axı!

Susan ziyalı cəmiyyətdə necə işıq ola bilərdi ki???

İbrahimoğlu isə həm də 20-ci yüzilliyin əvvəlləri Azərbaycanda geniş vüsət almış maarifçilik ənənələrini uğurla davam etdirən və 21-ci əsrin əvvəlinə də öz imzasını atan böyük mütəfəkkir idi...

Axı özü ən diqqətli oxucu idi.

Hədsiz dərəcədə çox mütaliə edirdi. Həmişə də deyirdi, oxuyun.

Bir mənə sığan mənlərin amma ortaq xüsusiyyətləri də var idi. Sənət dostu Məryəm xanımın sözləri ilə desək, "o, nə şərqli idi, nə qərbli, bununla belə, qərbli üçün o, şərqli idi, şərqli üçün isə qərbli. ...tək qalanda isə kosmopolit. Bu paradoksal durum onun tamaşalarında özünü bariz şəkildə göstərirdi: deyək ki, Füzulini o, Qərb açarları ilə "açır", Kafkanı isə xalis şərqli kimi təqdim edirdi.

Şəxsi həyatında Vaqif İbrahimoğlu, aşırı dərəcədə mühafizəkar idi. Amma eyni zamanda, bir sənətkar və düşüncə adamı kimi Vaqif İbrahimoğlu, aşırı novator idi".

Bəllidir, dünyanın qərbi var, şərqi var. Amma elə insanlar var ki, onlar bu bölgüyə sığmır. Dünya mədəniyyətini, dəyərlərini, toplum halında özündə cəmləşdirir. Bax, İbrahimoğlu kimi.

SİNXRON. Vaqif: İqtisadiyyatla maraqlanıram. 3-cü Dünya müharibəsi olmayacaq və s.

Bax belə bir insan idi...

Aktyorluq məktəbiBu gün çox adam deyir mən Vaqif İbrahimoğlu məktəbi keçmişəm. Mən onun yetirməsiyəm. Bəndəniz də o fikirdədir. Hətta deyərdim ilklərdən olduğuma görə bu təqdimatı daha çox haqq edirəm...

Mən bu gün yeni teatr estetikasını yorulmadan öyrədən, onu hisslə, duyğuyla qavranmasına çalışan ustaddan danışıram. Bir çox teatrlardan fəqli olaraq Yuğda rejissor, aktyor tandemi daha dərin köklərə söykənirdi. Mənəvi bağları olan ustad-şəyird də deyə bilərik.

Vaqif İbrahimoğlu aktyorlarına çox zaman cocuqlarım deyərdi.

Və hesab edirdi ki, teatr nə rejissor, nə qeyri-birisi deməkdir. Teatr ilk növbədə aktyor deməkdir. Ona görə, aktyor ruhuna yatmayan işə qol qoymamalıdır... "Aktyorun nəfəsi yalan oldusa, teatr öldü" deyirdi...

Səhnədə oynamaqdan çox, ruh halını yaşamağı təqdir edirdi.

SİNXRON. Vaqifdən...

Bəs Vaqif İbrahimoğlu məktəbi keçənlər nə ilə fərqləndi teatr cameəsində?..

Hər şeydən əvvəl, Yuğ aktyoru, düşünən aktyordur - bədənin, sözün və ritmin fəlsəfəsini biləndir.

"Səhnə - özünə baxdığın güzgüdür" - deyən İbrahimoğlu aktyoru səhnəyə yox, ilk növbədə özünə aparırdı.

Və İbrahimoğlu aktyordan Stanislavski və Meyerhold məktəblərini birləşdirən bir psixofiziki hazırlıq tələb edirdi.

Aktyor həm mistik "hal", həm də dəqiq ritmik hərəkət arasında keçid edə bilməli idi.

Ruhun hikmətini çözən rejissorun aktyoru həm də ruh adamı, bayağılıqdan uzaq biri olmalı idi axı. Məşqdə nə qədər sərt, diktator idisə, məşqdən sonra hamının halına yanan, qayğısını çəkən, böyük idi. O, yetirmələrini ilk növbədə şəxsiyyət kimi görmək istəyirdi.

Bu illər ərzində həmin şərtlərə uyğunlaşan da oldu, uyğunlaşmayan da. Bəzən, İbrahimoğlunu, aktyor heyətini tez-tez dəyişməkdə də suçlayırdılar...

Hərgah ondan ayrılanlar da olurdu... Yeni məkan cəlbedici görünürdü.. Və ya artıq böyüdüyü mühit onlara dar gəlirdi... fikirləşirdilər, artıq ayrı fəzaya keçmək lazımdır... bax bu məqamda İbrahimoğlu küsürdü... inciyirdi... qırılırdı... o öz yetirmələrini bölüşə bilmirdi... qapı birdəfəlik bağlanırdı... onun nəzərində bu addım Yuğ ocağına xəyanət idi... "Hər şeyi bağışlayaram. Amma xəyanətə laqeyd qala bilmirəm" deyirdi.

Haqlı idi, haqsız idi... Bilmirəm...Yenə elə özünün dediyi kimi, "Allahdan başqa heç kim qüsursuz deyil".

Nə mən,

nə sən,

nə də... nə isə...

Qəribəliyi, yoxsa sərgüzəştləri

Vaqif həm də qəribə adam idi...

Hamı kimi deyildi...

Bəzən bu o qədər nəzərə çarpırdı ki, ilk dəfə onu görənlər çaşırdılar...

Sonralar çox yaxın dost olacağı Həsənağa Turabov ilk dəfə onu görəndə İsrafil İsrafilovdan soruşub "Vaqif ağıllı adamdı?"

Vaqif həqiqətən fərqlənirdi... çünki çox mütaliəli insan idi. Çox mətləblərdən hali idi... və aktyorluq istedadı, rejissor fantaziyası onu daha da mürəkkəbləşdirirdi..

Bəzən o qəribəliyə onu elə ətrafdakılar vadar edirdi.

Müsahibələrinə baxıram... yersiz, dəxilsiz suallara elə dəxilsiz də cavablar verirmiş... axı onunla həmsöhbət olmaq istəyənlər həmişə çalışırdılar, improvizə etsinlər. Süni şəkildə onun dalğasına köklənmiş kimi görünməyə çalışırdılar. O isə bunu tuturdu. Göydə... oyun oynamaq istəyənlərlə elə oyun oynayırdı...

Bir dəfə "Siz dəlisiz?" sualına, əlüstü cavab vermişdi: "Elə sizin qədər".

Niyazi Mehdi yazır ki, "Bir televiziya çıxışında Vaqif biz dostları üçün oyun çıxarmışdı. Jurnalist ondan nəyi isə soruşanda cavabında hər dəfə "interpretasiya", "motiv" sözlərini deməmişdən qabaq, sanki onların dilimizdə əvəzini tapmaq üçün başını geri atıb gözünü alnına axıdırdı ki, sözün ekvivalentini tapsın, tapmayıb guya məcburən latın terminləri işlədirdi. Anlamı qarmaqarışıq olan söz yığınında cavab verirdi".

Səhnədə sözləri sevməsə də, həyatda sözlə oynamağı xoşlayırdı... onun nə zaman ciddi, nə zaman qeyri-ciddi olduğunu bəzən çoxları seçə bilmirdi.

Gülməyi də, güldürməyi də çox sevirdi.

SİNXRON - Vaqifdən… Gülüşlə bağlı fikri...

Əslində qəribəlikdən daha çox, anlaşılmazlığı onun sərgüzəştləri idi. Yorulanda, başa düşülməyəndə, bəzənsə ovqatı təlx olanda bax belə oyun tamaşa qururdu... elə özü üçün

Aydın Talıbzadə dediyi kimi, axı o, dövrümüzün Bəhlul Danəndəsi idi...

Kasıbçılığın üzü qara olsun...

Bu haqda danışmaya da bilərdik.. Amma danışacağıq. Zatən hər kəs üçün kasıbçılıq yaxşı deyil. Amma sənət adamlarının kasıbçılıqla sınağa çəkilməsi... bu, ayrı bir mövzudur. Həmin illərin necə çətin olduğu, heç kimə sirr deyil. Teatrın yaranması və yaşaması həm də maddiyyata bağlı idi, axı. Sənət axtarışları, sənət qayğıları və bir də dolanışıq. Vaqif İbrahimoğlu bu mövzuya çox aydın, ustalıqla, dəqiqliklə toxunub. Elmi üslubda desək, kasıbçılığı psixoloji, sosioloji və fəlsəfi aspektdən nəzərdən keçirib. Biz də üstündən keçməyək.

Vaqif İbrahimoğlu yazır: "Bəli, kasıbçılığın qara üzü öncə sənətçinin psixologiyasına kölgəsini salıban bir görün nə kimi önəmli xassələrini zəiflətməyə başlayır. QÜRURUNU, SABİTLİYİNİ, ÖZGÜRLÜYÜNÜ, İRADƏSİNİ, OBYEKTİVLİYİNİ, BAĞIMSIZLIĞINI, TƏXƏYYÜLÜNÜ, ALİCƏNABLIĞINI. ...Hə indi söyləyin kasıb psixologiyasına köklənən rejissor, aktyor və qeyri-kasıb sənətçilərdən nəyi tələb etmək olar?"

"Ömrümün çoxu gedib, azı qalıb... həyat və yaradıcılıqlarından məmnun sənətçi arkadaşlarımı görüb Allahıma şükür etmək nəsibim olacaqmı, əcaba?!"

Olacaqmı, oldumu əcəba?

Müəyyən qədər... teatrın öz binası oldu... özü isə ən arxa planda qaldı... Bütün bunlar əslində onun üçün mənasız idi... amma özü demişkən, axı o da sosial varlıq idi... və bu məsələlərə isə sənətin fövqündən baxanda etinasız qala bilmirdi...

"...Gündəlik qayğıların üzücü dolablarında xırdalanan teatr sənətçisi öz istedadı, məqsədi, vəzifəsi və əbədi borcundan özgələşir, yabançılaşır və sonucda öz əksinə çevrilir..."

Ruhun hikmətini göstərməyə çalışan yuğçularsa ruh hallarını qorumalı idilər... Yuğçular bir çox teatr ocaqları kimi, o illəri mətinlikə yaşadılar... amma kasıbçılığın qara üzü şüuraltında qaldı....

Ağrı-kədər

2011-ci il. Türkiyədə 3 aylıq müalicə kursu keçən Vaqif Bakıya gəlməyə hazırlaşır. Bu haqda danışmaslar da, vəziyyət yaxşı deyildi. 3 ay ərzində artıq Vaqifin cazibəsinə düşən, saatlarla palatadan çıxmayan həkim xəstənin yaxınlarına təəssüflə deyirmiş: "Kaş ki, tez gələrdiniz. Vaxtında bilsəydiniz, O, hələ yaşayardı"...

Son gün. Axşam birdən birə Vaqif Məryəm xanıma deyir: "Meri, bilirsən, mən xəstə olduğumu 1 il qabaq bilirdim".

Deməli, bilirmiş... Amma kasıbçılığın üzü min qara olsun...

Bəzənsə çox yorulurdu... bir dəfə Vaqif: - özümü kənardan görə bildim - dedi. Gördüyüm Allah bəndəsi, yəni özüm, çox yorğun dəydi gözümə. Halı birtəhər idi e..."

Son yeni il

(Kadrda Yeni il axşamı çəkilən şəkil)

Bu şəkli Türkiyədə onkoloji xəstəxanada çəkdiriblər.

2011-ci ili qarşılayır, ömrünün son yeni il axşamını...

Məryəm xanım deyir ki, "Həmin yeni ili o qədər şən, gözəl qarşıladıq ki... onkologiyada bütün xəstələrə bayram ovqatı yaşatdıq...

Tibbi personal heyrət içində idi. Deyirdilər hələ indiyə qədər burda belə hal yaşanmayıb..."

Yenə də əlahəzrət HAL məsələsi.

Ruh adamı ruha çevrilməkdən qorxmurmuş demək...

Həyatının bu dönəminin bələdçisi Məryəm xanım olub, Meri. Onu həmişə belə çağırırdı... İlk gündən sona qədər onun yanında olan, ona dəstək duran etibarlı tələbə və sənət yoldaşı, teatrşünas Məryəm Əlizadə... İnsansevər...işıqlı Meri... Məryəm...

Məryəm xanım o günləri belə xatırlayır: "Bir gün İsrafil İsrafilovla birgə onu həkimə apardıq. Həkim baxdı. Vəziyyətin kritik olduğunu dedi. Məsləhət gördü ki, gizlətməyin mənası yoxdur. Proses çox sürətlə gedəcək...

Həkimin yanından çıxanda gözü üzümdə idi. "Nə oldu, Meri, nə dedi?"

Axır ki, bildi... Elə xəstəxanada bir kənara çəkilib oturdu. Hönkür-hönkür ağladı. Sonra ayağa durdu. Dedi, gedək teatra. Vəssalam. Bir də o mövzuya qayıtmadı. Gəldik teatra, hər şeyi unutdu. Elə bil xəstəxanadan gəlmirdik... məəttəl qalmışdım..."

Vaqifsevərlər üçün həyəcan siqnalı çalınmışdı... Kamal Abdulla, İsrafil İsrafilov, Məryəm xanım... Əlaqədar dövlət qurumları... Hər kəs səfərbər idi... nə lazımdırsa, olunacaq... Ancaq gec idi... çox gec idi.

Təcili Türkiyəyə getməlidirlər. İbrahimoğlu isə Məryəm Əlizadənin yenicə çapdan çıxan kitabını müzakirə etmədən getməyəcəyini deyirdi. Nə qədər israr edirlərsə, alınmır. Tələm-tələsik, gündüz təqdimat olur, axşam isə Türkiyəyə uçurlar...

Ruh adamı ruh əkizlərinin əhatəsində olmaq istəyir. Bu sırada dostlar öndə gəlirdi... Elə Türkiyəyə də Məryəm xanımla gedir. Aeroportda isə onu bir neçə saat öncə Bakıda qoyub getdiyi yetirməsi Gümrah Ömər qarşılayır. "Mən Bakıda qala bilmədim".

Məryəm xanım deyir: "Xəstəlikdən başqa, hər şeydən danışırdıq. Kimlər gəlmədi ki? Mən o günlərdə bir daha bildim ki, biz necə gözəl xalqıq.

Yeganə palata idi ki, gülüş səsi gəlirdi. Çox az yatırdı... yata bilmirdi... amma bir kəlmə bu haqda danışmırdı"...

Vaqif İbrahimoğlu 3 ay ərzində yatdığı palatada da öz aurasını yaradır. Bütün günü dolub boşalan palata həyat eşqi ilə alışıb yanırdı... Sanki bir sənət ocağına çevrilmişdi... Vaqifin bu seanslarında bir ayrı enerji, şövq, həyat var idi... Göydə uçuşan quşlar da palatanın pəncərəsinin önünə qonurdular... Çünki pəncərənin önündə onları yem gözləyirdi...

Yuxusuz gecələrinə şahidlik edən Məryəm xanım onda olan iradəyə hələ də heyrandı: "Siqareti sonuncu dəfə xəstəxananın həyətində çəkdi. Qalxdıq yuxarı. Daha bir də adını tutmadı.

Həyat Vaqiflə çox gözəl idi..."

Ölümünə bir gün qalmış müsahibə verir. Planlarından danışır.

Vaqif mərkəzi yaratmaq istəyirmiş, gənclərə təmənnasız sənət öyrətsin. İmkanı olmayan lap orda qalsın deyirmiş.

Sonuncu tamaşasının - Mirzə Fətəli Axundovun "Lənkəran xanın vəziri" əsərinin Dram Teatrının səhnəsində premyerası olur. Özü iştirak edə bilmir...

Bu günlərdə, diqqətdən, qayğıdan mütəəssir olan Vaqif özünü hər kəsə borclu sanır. O, borcunu yeni tamaşalar, yeni axtarışlarla ödəyəcəkdi.

O, bu dəfə borclu qalmaq, gecikmək istəmirdi...

Axı o, çox peşman idi... 2 adama vaxtında minnətdarlığını bildirmədiyinə görə...

"Tofiq Kazımovun qarşısında diz çöküm, deyim ki, nə yaxşı ki sən varsan. İndi onun haqqında danışıram. Amma bu o deyil. Mən sağlığında onun gözünə baxıb əlini öpməliydim, gözümün üstünə qoymalıydım. Elə bil ürəyimdə böyük bir boşluq yarandı. Bir peşmançılığım da atamla bağlıdır. Mən ömrüm boyu atamla mübahisə edirdim. Çox böyük xeyri olub mənə. Mənim mənəvi prinsiplərim var və bu prinsiplər, sən demə, onun sayəsində yaranıbmış. Çox peşmanam ki, ona vaxtında lazımi minnətdarlığımı bildirə bilmədim. Dünyadan köçəndən sonra bir də ayıldım ki, artıq gecdir. Bax bu, məndən ötrü ən böyük boşluqdur".

Həyat nə qəribədir...

Bəlkə də nə qədər insan o boşluqla yaşayır indi...

Vaxtında Vaqiflə anlaşmadı...

Sağ ol demədi...

Bəlkə də onu başa düşmədiyinə görə...

Vaqifsə son günləri çox qətiyyətli idi: "Yaşamalıyam, yaşamalıyam ki, yeni ideyalarımı, planlarımı həyata keçirim. Mənə ehtiyac var".

Qəbirüstü (daxili dialoq)

İlin sonu... Soyuqdur... Bəlkə yağdı... yağsın da... darıxıram... qəribəliyinə darıxıram...

Qəribə ustadım Vaqif.

Ölümündən 22 il əvvəl vidalaşmısan.

Dostun Zeynala yazdığın məktubu deyirəm... necə yazmışdın?..

"Həyat və sənət yollarım çətin olduğu qədər dumanlıdır, bilinməz-dərkedilməzdir, çünki bizi yaradan o böyük Tanrımızın yapdığı dış və iç dünyamızın özü bir yol, özü bir dağ, özü bir dəniz, özü bir göy, özü bir Günəşdir ki, gözümü qamaşdıra bilər!..

Qardaşım!

Bu əlyazmanı tapşırıram sana, səni də uluların ulusu Dədəm Qorqud eşqinə - bu dünyada ondan müqəddəs məndən ötrü heç zad yoxdur.

Sağlıqla qalın, Tanrı sizə yar olsun, yolunuz Uğurlu, dünyamız işıqlı olsun. Mən gedər oldum...

Ən içdən sayğı və istəklərimlə: Vaqif İbrahimoğlu".

O vaxt zarafat idi. İndi isə gerçək.

Kaş belə olmayaydı. Kaş. Bəzən gecikirik. Bəzən tələsirik.

Mən də sənin kimi gecikdim, Vaqif. Axı son görüşümüzdən, cəmi cümlətan 2 kəlməlik ünsiyyətimizdən sonra nə qədər öz-özümə deyirdim. Gedəcəm. Danışacam. Bir-birimizi başa düşəcəyik...

Elə bilirdim hələ vaxt var.

Bu dəfə isə sən tələsdin. Bəlkə də Tanrı tələsdi... səni öz yanına tez apardı. Yəqin orda da hamı başına yığışıb. Burda sıramız yaman seyrəlib. Sən isə yenə "oyun" qurursan. Dayanmadan danışırsan, başa salırsan.

Hərdən də dodaqaltı gülümsəyirsən, yəqin.

Vaqif, tez-tez yuxumda görürəm səni...

Sən necə, görürsən bizi?

(Fəxrəddin Manafov yazının ərsəyə gəlməsində xüsusi əməyi olan Sevinc xanım Rəhimovaya təşəkkürünü bildirir.)

Fəxrəddin MANAFOV

Xalq artisti

525-ci qəzet .- 2026.- 13 fevral (№6).- S.22-23-24;25.