Bizimkilər qurultayda. Orada kimlər vardı? - Birinci Türkoloji qurultay iştirakçılarının izi ilə

QURULTAYIN AZƏRBAYCANLI NÜMAYƏNDƏLƏRİ HAQQINDA

Bakıda keçirilən ilk türkoloji forumun işində qeydiyyatdan keçmiş 131 nəfər nümayəndə iştirak etmişdi. Müxtəlif kateqoriyalar üzrə (milli mənsubluq, iş yeri və s.) onların beşdə birindən çoxu - 25 nəfəri ev sahibləri, yaxud Azərbaycanı təmsil edənlər idi. Türkiyə, Rusiya, Ermənistan və Gürcüstan heyətlərinin arasındakı azərbaycanlılar da bu siyahıya daxildir.

Azərbaycan nümayəndələrinin özlərini də etnik, vətəndaşlıq və professional mənsubluq baxımından bir neçə yerə bölmək olardı. Məsələn, qurultayda ölkəmizi təmsil edən universitet professorları və elmi-tədqiqat institutunun əməkdaşlarından Nikolay Aşmarin (1870-1933) çuvaş, Bəkir Çobanzadə (1893-1938) Krım tatarı, Qaziz Qubaydullin (1887-1937) Kazan tatarı, Xalid Səid Xocayev (1888-1937) özbək, Artur Zifeldf-Simumyaqi (1889-1939) eston əsilli idilər. Aclıq və səfalət içində ölən, bu mənada digər həmkarları kimi rejimin qurbanı sayıla biləcək SSRİ EA müxbir üzvü N.Aşmarini istisna etmək şərti ilə qalan dörd nəfər "böyük terror" dövründə müxtəlif saxta ittihamlarla repressiya olunmuşdu.

Bəlli səbəblərdən Azərbaycan heyətinin tərkibində dövlət strukturlarının təmsilçiləri - partiya və hökumət nümayəndələri, idarə və təşkilat, rəsmi mətbuat və təhsil qurumlarının rəhbərləri də az deyildilər. Birinci Türkoloji Qurultaya hazırlıq üzrə Ümumittifaq Təşkilat Komitəsinin sədri Səmədağa Ağamalı oğlu (1867-1930, Azərbaycan MİK sədri; rəsmi şəxslərin qurultay keçirildiyi zaman tutuğu vəzifə göstərilib - V.Q.) Mustafa Quliyev (1893-1938, xalq maarifi komissarı), Ruhulla Axundov (1897-1938, Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) partiyası Mərkəzi Komitəsinin ikinci katibi, Həbib Cəbiyev (1899-1938, Azərbaycan türkcəsi ilə çıxan "Kommunist" qəzetinin redaktoru), Həmid Sultanov (1889-1938, Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Şurasının sədri), Mirzə Davud Hüseynov (1894-1938, ZSFSR xalq maliyyə komissarı), Hüseyn Musayev (1889-1956, Naxçıvan MSSR xalq maarif komissarı), Ayna Sultanova (1895-1938, qurultayın yeganə qadın nümayəndəsi, "Şərq qadını" jurnalının baş redaktoru), Pənah Qasımov (1881-1937, Maarif kadrlarını təkmilləşdirmə institutunun direktoru), Cəlil Məmmədzadə (1888-1934, xalq maarif komissarının müavini), Müseyib İlyasov (1884-1944, Zəngəzur qəza xalq maarif şöbəsinin müdiri), Əhməd Pepinov (1893-1938, Cümhuriyyətin sonuncu hökumət kabinəsində əmək naziri, Azərbaycan dövlət nəşriyyatının rəhbəri) qurultayın hazırlanması və keçirilməsində az iş görməmişdilər. Rəhbər şəxslər siyahısında da 1930-cu ildə Moskvada, müalicə aldığı Kreml xəstəxanasında vəfat edən Səmədağa Ağamalı oğlu və 1934-cü ildə öz əcəli ilə ölən Cəlil Məmmədzadədən başqa, digər şəxslər repressiya qurbanı (güllələnmə, yaxud uzun müddətli həbs cəzası) olmuşdu.

Burada ayrıca qeyd etmək lazımdır ki, məmur, yaxud dövlət qulluqçusu kimi müxtəlif rəhbər vəzifələrdə çalışan şəxslərin hamısı ənənəvi anlamda məmur deyildi. Onlardan bəziləri elm və yaradıcılıq sahəsində müəyyən iz qoymuşdu. Məsələn, Səmədağa Ağamalı oğlu yeni əlifba hərəkatına dair bir neçə kitabın və siyasi-publisist yazıların müəllifi, Ruhulla Axundov görkəmli lüğətşünas-alim, tərcüməçi və elm təşkilatçısı, Mustafa Quliyev tənqidçi-ədəbiyyatşünas, Həbib Cəbiyev, Ayna Sultanova, Əhməd Pepinov tanınmış publisist idilər.

Qurultay iştirakçılarının milli mənsubiyyət və ölkələr üzrə dəqiq siyahısı hələ də tam şəkildə təsbit edilməyib. Bu həm Azərbaycana, həm də digər respublika və əyalətlərə aiddir. Bir nümunə. Mövzu ilə bağlı son araşdırmalardan birinin müəllifi, Qarabağ Universitetinin dosenti Elçin İbrahimin mənim redaktəmlə çıxan "Birinci Türkoloji Qurultay - 100. Ortaq əlifba, imla və ədəbi dil məsələləri" (Xankəndi, 2026) kitabında Azərbaycan nümayəndəsi kimi təqdim etdiyi Fərid Xurşid adlı şəxsin əslində ölkəmizə və türkologiyaya bir aidiyyəti yox idi. Fərid bəy həmin dövrdə Bakıdakı Türkiyə səfirliyinin konsulu vəzifəsində çalışmışdı. "Bizim Ahıska" dərgisində (bahar, 2018), Şahanə Kərimli adlı müəllifin "İşkencelere Maruz Kalan ve Kurşuna Dizilen Bakan Ahmet Pepinov aslinde kimdi?" adlı araşdırma yazısından Fərid Xurşid bəyin Ə.Pepinovla yaxın dost olduğu, imkanı daxilində həmin çətin dövrdə bəzi Cümhuriyyət xadimlərinə yardım göstərdiyi - leqal şəkildə Türkiyəyə getmək üçün lazımi sənədlər verdiyi vurğulanır. Türk konsulunun qurultayda şəxsi dəvət əsasında iştirakını nəzərə alsaq, dəvətin elmi foruma hazırlıq işlərində yaxından çalışan Əhməd bəydən gəldiyini güman etmək olar.

Qurultay nümayəndələri: Səmədağa Ağamalı oğlu (mərkəzdə), Abdulla Tağızadə, Əli Nazim və b. (arxada, ikinci sırada)

1910-cu ildən etibarən daimi İstanbulda yaşayan azərbaycanlı maarifçi və ictimai xadim, türkçülük ideyasının babası Əli bəy Hüseynzadə məşhur türk ədəbiyyatşünası, SSRİ EA-nın xarici müxbir üzvü Mehmet Fuat Köprülü (1890-1976) ilə birlikdə qurultayda Cümhuriyyət Türkiyəsini təmsil edirdilər.

Rusiya, Gürcüstan və Ermənistanı heyətlərinin tərkibindəki azərbaycanlı nümayəndələrə gəldikdə isə Rostov-Şimali Qafqaz təmsilçisi kimi təqdim edilən Cahangir Nağıyev (1902-1929) Moskva universiteti və Qırmızı Professorlar institutunun yetirməsi idi. Gənc yaşda faciəli şəkildə həlak olsa da, yeni Azərbaycan fəlsəfi fikrinin tarixində müəyyən izlər qoymuşdu. Digər Rusiya təmsilçisi, əslən Gəncədən olan gələcəyin görkəmli dilçi-alimi Abdulla Tağızadə (1897-1938) Leninqrad universiteti yanında (bundan əvvəl Moskva (1916) və Bakı (1919-1920) universitetlərində təhsil almışdı) Canlı Şərq Dilləri İnstitutunun tələbəsi idi. İnstitutun rektoru, SSRİ EA-nın müxbir üzvü professor A.N.Samoyloviçin təklifi ilə istedadlı türkoloq kimi Rusiya heyətinin tərkibinə salınmışdı. Rusiyadan gələn üçüncü soydaşımız isə Dərbənd sakini, Dağıstan Xalq Komissarları Şurası sədrinin müavini, xalq maliyyə komissarı Kərim Məmmədbəyov (1899-1938) idi.

Qurultaya Gürcüstandan gələn Rzaqulu Nəcəfov (1883-1937) məşhur mollanəsrəddinçi şair Əliqulu Qəmküsarın kiçik qardaşı və XX əsrin birinci qərinəsində Tiflisdə Azərbaycan ədəbi-ictimai mühitinin fəal nümayəndələrindən biri idi. Açıq fikirli mətbuat xadimi, yazıçı-publisist və maarifpərvər ziyalı kimi tanınırdı. 1920-ci illərin ikinci yarısında Zaqafqaziya Yeni Əlifba Komitəsinin sədr müavini, Tiflisdə azərbaycanca nəşr olunan "Yeni fikir" qəzetinin fəal müəllifi, "Dan ulduzu" jurnalının isə redaktoru kimi fəaliyyət göstərirdi.

Qurultaya qonşu Ermənistanın iki nümayəndəsindən biri kimi qatılan Bala Əfəndiyev (1893-1938) də Azərbaycan əsilli idi. Qazax qəzasının Qaraqoyunlu dərəsində doğulmuşdu. 1922-1929-cu illərdə qonşu respublikada bir sıra rəhbər işlərdə çalışmış, fəaliyyətinin son iki ilində isə Ermənistan hökumətində xalq ictimai təminat komissarı olmuşdu. İrəvanda "Zəngi" və "Rəncbər" qəzetlərinin nəşri, Azərbaycan politexnik texnikumun qurulması, milli Azərbaycan teatrının yenidən fəaliyyətə başlaması adı ilə bağlı idi. Türkoloji Qurultay işinə başladığı dövrdə həssas bir sahəyə - Ermənistan KP MK-nin Millətlər şöbəsinə rəhbərlik edirdi. Abdulla Tağızadə, Kərim Məmmədbəyov, Rzaqulu Nəcəfov və Bala Əfəndiyev də repressiyanın günahsız qurbanları sırasında idilər. Ənənəvi nəqərat-martiroloqu davam etdirərək hər üçünün saxta ittihamlarla (əsasən türkçülük) güllələndiyini yada salmalıyam.

Qurultayda elmi dairələrin nümayəndələri qismində ölkəmizi Mirzə Fətəlidən başlanan əlifba islahatı ideyasının sadiq davamçısı, pedaqoq, mətbuat tarixçisi və publisist Fərhad Ağazadə (1880-1931), şifahi xalq ədəbiyyatı sahəsində ilk sistemli tədqiqat əsərlərinin müəllifi, ədəbiyyatşünas Hənəfi Zeynallı (1896-1937), dilçi-alim, Azərbaycan Kooperativ İnstitutu dilçilik kafedrasının müdiri, professor Cabbar Məmmədzadə (1882-1938), qurultayın katibi - Cümhuriyyətin ali təhsil almaq üçün Avropaya göndərdiyi 100 tələbədən biri, poliqlot-şair Əli Yusif Yusifzadə (1900-1937) təmsil edirdilər. Maraqlıdır ki, 1937-ci ildə "xalq düşməni" kimi həbs olunmuş Əli Yusifin istintaqını aparan müstəntiq Vasin təşkilati məsələlərə məsul şəxs kimi ondan "Türkoloji Qurultay keçirilən salona daxil olmaları üçün neçə nəfərə və hansı əsasla sənəd verməsi, xaricdən çağırılan alimlərin siyahısını haradan alması" ilə bağlı texniki mahiyyətli və heç bir cinayət xarakteri daşımayan suallara cavab istəmişdi. NKVD-nin bu yanaşma tərzi əksər alimlərə məhz türkoloji qurultayda iştiraka görə divan tutulduğuna aydınlıq gətirən məqam kimi diqqəti çəkməyə bilməz. Bəkir Çobanzadənin istintaq materiallarında isə ittiham daha sərt şəkildə qoyulmuşdu: "1926-cı ildə keçirilən Türkoloji qurultay əslində konspirativ yığıncağa çevrilmişdi; burada onlar (türkoloq-alimlər) digər respublikaların əksinqilabçı və millətçi təşkilatları ilə blok yaratmaq haqda razılığa gəlirdilər". Yeri gəlmişkən, qırğız tədqiqatçısı, prof. Baybolat Abıtov ənənəvi şəkildə "repressiya olunanlar və güllələnənlər qurultayı" kimi təqdim etdiyi forumun 60-65 nəfər nümayəndəsinə bu və ya digər şəkildə divan tutulduğunu yazır. Əslində isə daha diqqətli araşdırma bu rəqəmin 100 nəfərə çatdığını söyləməyə əsas verir.

Haqqında yetərincə məlumat olmayan iki soydaşımız üzərində qısa da olsa, ayrıca dayanmağa lüzum var. Onlardan birincisi qurultaya Naxçıvandan qatılan, amma sənədlərdə Cənubi Azərbaycan təmsilçisi kimi təqdim ediləb toxucu və prokuror (?!) İbrahim Rza oğlu Şəbüstəri idi. Həmin dövrdə Naxçıvanda yaşamasını və qəribə səslənən "toxucu-prokuror" vəzifəsində çalışmasını çıxmaq şərti ilə barəsində digər məlumat yoxdur. Lakin qurultay əsnasında namizədlikləri Azərbaycan Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin Naxçıvan şöbəsində müzakirə edilib iştirakları məqbul sayılan bir sıra layiqli iddiaçıları arxada qoyaraq foruma Naxçıvan MSSR XKS sədri Həmid Sultanovla birlikdə dəvət alması yerli iyerarxiyada mühüm mövqe tutduğunu, yaxud o dövrdə də prokurorların hökumət yanında xüsusi etibar sahibi olduğunu deməyə əsas verir.

Adı nədənsə stenoqrafik hesabatda xatırladılmayan tələbə Həsən Musayev isə öz ağıllı, mühakiməli çıxışı sayəsində qurultayın gedişi ilə bağlı maraqlı qeydlərin müəllifi, məşhur soydaşı Əli bəy Hüseynzadənin rəğbətini qazana bilmişdi. Qeydlərində bir çox ünlü elm adamlarının sadəcə adlarını çəkən Əli bəy gənc tələbə haqda aşağıdakı sətirləri yazmağa lüzum görmüşdü: "...uyğur mədəniyyətindən bəhs etdi. Türkcəsi yaxşı başa düşülürdü. İstanbulda, Qalatasaray litseyində təhsil alıb. Turfan, Tyan-Şan, Pamir bölgələrində yaşayan türklər barəsində danışdı və çıxışından bu sətirləri nümunə kimi gətirmişdi: "Sarı Uyğurlar həp Kaşqarlıyıq deyirlərmiş. Əski zamanlarda "Uyğuruq" deməkdən utandıqları halda indi Uyğur olmaqları ilə iftixar edirlər. Dilləri sadə qalmışdır".

Aydın məsələdir ki, qurultay yalnız rəsmi nümayəndə statusu almış 131 nəfərin iştirakı ilə baş tutmamışdı. Tədbirin Bakıda keçirilməsi Azərbaycanın çağdaş humanitar elm və mədəniyyətinin əksər nümayəndələrinin iclaslarda, müzakirələrdə, açılış və bağlanış mərasimlərində iştirakına imkan yaratmışdı. Bəzi iclaslar sənədlərdə Türk Mədəniyyəti Sarayı kimi təqdim olunan İsmailiyyənin 1000 nəfərlik böyük salonunda demək olar ki, anşlaq şəraitində keçirilmişdi. Radio ilə transliyasiya edilən çıxışlar olmuşdu. Bütünlükdə isə mətbuat işçiləri və texniki personal da daxil iclasların gedişini 600 nəfərdən çox elm, mədəniyyət, maarif xadimi, yaradıcı təşkilatların təmsilçiləri, jurnalistlər və b. izləmişdilər.

Azər Turanın yazdığına görə, qurultay günlərində çəkilmiş sənədli filmə tamaşa edərkən Turan Cavid kadrlarda atasını - böyük sənətkarımız Hüseyn Cavidi tanımışdı. Bir sıra mənbələr felyetonlarında və "Molla Nəsrəddin"in səhifələrində əski əlifbanın qüsurlarını sərt dillə məsxərəyə qoyan ustad Mirzə Cəlilin türkoloji forumda iştirakını təsdiq edirlər. Foto-şəkillərə əsaslanaraq Sultan Məcid Qənizadə, Abdulla Şaiq, Əziz Şərif kimi maarifçi ziyalıların da mühüm elmi-mədəni tədbirdən kənarda qalmadıqlarını söyləmək mümkündür. Yaxud Ayna Sultanovadan yeganə qadın nümayəndə kimi danışılsa da, tanınmış maarif işçisi Məryəm xanım Bayraməlibəyovanın qurultayın işində yaxından iştirak etmiş, birinci iclasda hətta qonaqları Azərbaycanın maarif işçiləri adından salamlamışdı.

Cəfər Cabbarlı irsinin tədqiqatçısı, professor Asif Rüstəmli görkəmli dramaturqun qurultayda tərcüməçi kimi iştirak etdiyini, eləcə də "Kommunist" qəzetində "Cim" təxəllüsü ilə çap olunan məqalələrində müzakirələrə fəal münasibət bildirdiyini aşkara çıxarıb. Digər maraqlı məqam isə gənc Cabbarlının Təşkilat Komitəsinin tapşırığına əsasən qurultay nümayəndəsi, Moskva Şərqşünaslıq İnstitutunun ilk rektoru M.P.Pavloviçin (Veltman, 1871-1927) həmkarı S.İranski ilə birlikdə yazdığı "İran istiqlal mübarizəsi yolunda" (Moskva, 1926) kitabını Azərbaycan türkcəsinə çevirib çap etdirməsi idi. Nəşr hədiyyə kimi iştirakçılar arasında yayılmışdı. Salman Mümtazın mötəbər məclisə qatılmasının etibarlı dəlil-sübutu onun Əli bəy Hüseynzadə və Mehmet Fuad Köprülü ilə foto-şəkli, eyni zamanda hazırladığı digər nəşrlərlə birlikdə Nəsimi "Divan"ının da qurultayın son günündə təqdim olunması idi. Yaxud adına sənədlərdə rast gəlmədiyimiz Vəli Xuluflu 1933-cü ildə qələmə aldığı tərcümeyi-halında bu sahədə fəaliyyəti üzərinə işıq salaraq yazmışdı: "Yeni türk Əlifba Komitəsinin gələcək üzvü və təlimatçısı kimi Krım, Qazaxıstan, Özbəkistan, Başqırdıstan, Kazan, Türkmənistan, Tacikistan ərazilərini gəzərək bu respublikaların xalqları arasında təbliğat aparmaq mənə nəsib olmuşdu. Birinci Türkoloji qurultayda və yeni türk əlifbasının iki plenumunda iştirak etmişəm". Belə misalların sayını yenə artırmaq mümkündür. Bir sözlə, mübaliğəsiz deyə bilərik ki, 1926-cı ilin fevral-mart aylarında Azərbaycan ziyalılarının az-çox tanınan nümayəndələrinin hamısı olmasa da, əksər qismi qurultay ab-havası ilə yaşamış, onun işində ən azı dinləyici kimi iştirak etmişdi.

İlk Türkoloji qurultayın Bakıda keçirilməsi, sovet Azərbaycanının elmi-siyasi dairələrinin beynəlxalq miqyaslı tədbirin təşkilində yaxından iştirakı onu Azərbaycanın aktivinə yazmağa nə dərəcə əsas verir? 1920-ci ilin sentyabrında Şərq xalqlarının I qurultayına uğurla təşkil edən Bakı artıq yalnız coğrafi mövqeyinə görə deyil, mədəni-intellektual potensialına görə də yaxın-uzaq xalqları bir araya gətirmək gücünü göstərmişdi. Bunu nə üçün yazıram? Çünki qurultayın təşkilinə başqa iddiaçılar da vardı. Bəlli olduğu kimi, Qazi Mustafa Kamal paşanın təşəbbüsü və Türkiyə Cümhuriyyəti Bakanlar Kurulunun 1111 saylı qərarı ilə 1924-cü il noyabrın 23-də İstanbul Darülfünunu yanında qurulan, rəhbərliyinə isə professor Mehmet Fuad Köprülüzadə gətirilən Türkiyyat İnstitutunun da əsas hədəflərindən biri Türkoloji qurultayın çağırılması idi.

Türkiyə ilə müqayisədə daha çox türk əsilli xalqın yaşadığı Sovet İttifaqı bu məsələdə xüsusən israrlı idi. Hətta Moskva, yaxud Leninqrad kimi universitet şəhərləri, şərqşünaslıq və türkologiya mərkəzləri də qurultaya ev sahibliyi etmək niyyətlərini gizlətmirdilər. Amma təbii ki, son qərar alimlərin niyyət və istəyinə yox, siyasi iradəyə bağlı idi. Nəticədə, Şərqin mədəniyyət paytaxtlarından biri kimi tanınan Bakı ümumtürk əhəmiyyətli, beynəlxalq miqyaslı elmi-mədəni (eləcə də siyasi!) qurultayın təşkilatçısı olmaq şərəf və məsuliyyətinə layiq görüldü.

Nə üçün məhz Bakının seçilməsi ilk iclasda çıxış edən əsas qonağın - akademik V.V.Bartoldun da diqqətindən yayınmamışdı: "Hal-hazırda qurultay Bakıda çağırılır. Qurultayın Bakıda keçirilməsinə haqq qazandıran bir sıra dəlillər vardır... Əhalisinin əksəriyyəti türklərdən ibarət olan bütün respublikalarla müqayisədə Azərbaycanın və paytaxtı Bakı şəhərinin universitet həyatını, ümumiyyətlə, elmi həyatı daha yüksək səviyyədə qoruyub saxlamağa müvəffəq olduğu danılmaz faktdır. Digər tərəfdən coğrafi mövqeyinə görə də Bakı həm Moskva və Leninqraddan, həm də Krım, Tatarıstan, Türkmənistan və digər respublikalardan gələnlər üçün eyni dərəcədə əlverişlidir".

Ümumittifaq Türkoloji qurultay üçün Bakının seçilməsi Azərbaycan siyasi mühacirəti arasında da müzakirələrə səbəb olmuşdu. Vətəndəki ictimai-siyasi deyil, ədəbi-mədəni prosesləri də diqqətlə izləməyə çalışan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə forumun tərkibini və məqsədlərini şübhə altına alaraq deyirdi ki, "bir qrup avropalı eqiptoloqun Qahirədəki konqresi misirşünaslığa hansı töhfəni verəcəksə, rus professorların Bakıda türkoloji qurultay keçirməsindən də eyni nəticəni gözləmək olar". Məncə, özü də parlaq bir elm adamı kimi tanınan Məhəmməd Əmin bu təsadüfdə alimdən çox, siyasi rəqib və qatı müxalifətçi kimi danışmışdı.

Onun redaktorluğu ilə nəşr olunan "Yeni Kafkasiya" (İstanbul) jurnalı qurultaya hazırlığın gedişini diqqətdə saxlamış, 1926-cı il mart sayında isə alınan qərarlara, xüsusən latın əlifbasına keçidə münasibətini belə ifadə etmişdi: "Konqre Sovetlər Birliyində türklərə latın yazısını diktə etmək üçün Moskvanın hazırladığı komediyadır. Konqre öncəsində latın alfabesi konusunda yayın yapması üçün Moskva direktiv vermişdir. Latınçıların səs-küy salmasına və konqrenin qərar verməsinə lüzum belə yox idi. Qərar Moskvada çox öncədən verilmişdi".

Qurultay nümayəndələri: Həbib Cəbiyev (ikinci sırada, mərkəzdə), Artur Zifeld, Əhməd Pepinov (ondan sağ tərəfdə)

Ədalət naminə deyim ki, Məhəmməd Əmin bəyin öndərlərindən olduğu Cümhuriyyət mövcudluğunun birinci ilində latın əlifbasına keçid məsələsini gündəliyə çıxarmışdı. 1919-cu il martın 21-də Maarif Nazirliyi yanında Xudadad bəy Məlikaslanovun sədrliyi ilə Əlifba islahatı komissiyası yaradılmışdı. Komissiya qısa müddət ərzində hökumətə bir neçə layihə təqdim etmişdi. Onların arasından Parlament üzvü Abdulla bəy Əfəndizadənin latın qrafikalı layihəsi bəyənilmişdi. Bu arada Abdulla bəyin "Azərbaycan" qəzetində latın əlifbasına keçidin zəruriliyi ilə bağlı məqaləsi dərc olunmuş, tərtib etdiyi yeni əlifba dərsliyi 1919-cu ildə Hökumət mətbəəsində çap olunmuşdu. Məsələ Parlamentin müzakirəsinə hazırlanırdı. Əgər XI Qırmızı ordu 28 apreldə milli hakimiyyəti devirməsəydi, heç şübhəsiz, savadlı xalqın hakimiyyətini qurmaq istəyən Cümhuriyyət xadimlərinin özləri həmin layihəyə səs verəcəkdilər. Təbii ki, belə olduqda, Məhəmməd Əmin bəy də bu proseslərdən kənarda qalmayacaqdı...

Hansı mövqedən, hansı baxış bucağı altında yanaşılmasından asılı olmayaraq Birinci Türkoloji qurultay bir "Azərbaycan hadisəsi" idi. Azərbaycan elmi və siyasi elitasının aparıcı rolu ilə yadda qalmışdı. Bəzi qaynaqlarda "Bakı qurultayı" kimi tanıdılan forumla bağlı "quru faktlar" da bunu sübut edir. 1925-ci ilin avqust ayında SSRİ XKS-nin qərarı ilə yaradılan Təşkilat Komitəsinin tərkibinə ölkəmizin 5 nəfər nümayəndəsi - S.Ağamalıoğlu (sədr), B.Çobanzadə, A.Zifeld-Simumyaqi, N.Aşmarin və A.Yusifzadə daxil idilər. S.Ağamalıoğlu, R.Axundov, H.Cəbiyev, B.Çobanzadə qurultayın Rəyasət heyətinə, Ə.Hüseynzadə Fəxri rəyasət heyətinə, C.Məmmədzadə Mandat komissiyası sədrliyinə, A.Zifeld-Simumyaqi Redaksiya komissiyasına, A.Sultanova Katibliyə seçilmişdilər. Qurultayda müzakirə olunan 38 məruzədən 4-ü ("Türk ləhcələrinin yaxın qohumluq əlaqələri haqda" - B.Çobanzadə; "Türk dilində imla" - F.Ağazadə; "Türk xalqlarının əlifba sistemləri haqda" - C.Məmmədzadə, "Türk dillərində elmi terminologiya sistemi haqda" - H.Zeynallı") payına düşmüşdü. Alimlərimiz məruzələr ətrafındakı müzakirələrdə, müxtəlif komissiyaların işində də fəal iştirakları ilə yadda qalmışdılar.

Nəhayət, qurultayın 17 iclasından 14-ü Azərbaycan nümayəndələrinin sədrliyi (I, II, IV, VIII, IX, X, XI, XIV, XV, XVI, XVII iclaslar - S.Ağamalı oğlu, III, XII, XIII iclaslar - H.Cəbiyev) altında keçmişdi.

Qurultayı giriş nitqi ilə açan Cümhuriyyət Parlamentinin keçmiş sosial-demokrat üzvü Səmədağa Ağamalı oğlu heç şübhəsiz, sosializmin tam qələbəsinə qədər yaşasaydı, "pantürkizm" ruhu ilə dolu sözləri ilə "pantürkizmdə" suçlu sayılmaq baxımından lazımi qurumlar qarşısında cavab verməli olacaqdı:

"Ümidvaram ki, xalqımız taleyinə düşən xoşbəxtliyi dəyərləndirməyə qabildir. Xoşbəxtlik isə dünyada ilk dəfə türkoloji qurultayın onun doğma torpağında işinə başlamasıdır. Amma hələ bu da hamısı deyil. İlk dəfədir ki, burada, Bakıda türk-tatar xalqlarının nümayəndələri öz qardaşlıq məclisində bir araya gələrək çox mühüm vəzifəni ümumi səylərlə yerinə yetirirlər. İndiyə qədər xalqlarımızın tarixində həyatın ortaya atdığı təxirəsalınmaz mədəniyyət məsələsinin müzakirəsi üçün bir çatı altına toplanmaq kimi mühüm hadisə baş verməmişdi".

Qurultayın vətəndaşı olduğu ölkədə keçirilməsi də Ağamalıoğlunu məmnun edən fakt idi: "Yoldaşlar, təsadüfi deyil ki, Birinci Ümumittifaq Türkoloji qurultay iş yeri kimi Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərini seçib. Coğrafi mövqeyinə görə Şərqin qapısı sayılan, son beş ildə zəhmətkeşlərinin fədakar əməyi sayəsində böyük iqtisadi və mədəni uğurlara imza atan Azərbaycan öz torpağında əziz qonaqları, türkologiya elminin təmsilçilərini, qardaş sovet respublikalarının nümayəndələrini görməkdən böyük məmnunluq duyur və haqlı qürur hissi keçirir".

Açılış mərasimində Azərbaycan hökuməti adından XKS-nin sədri Qəzənfər Musabəyov, Zaqafqaziya XKS adından isə (1936-cı ilə qədər Azərbaycan ZSFSR tərkibinə daxil idi) Federasiyanın xalq maliyyə komissarı Mirzə Davud Hüseynov təbrik nitqi söyləmişdilər. Q.Musabəyov da nitqində həmkarı Səmədağa Ağamalıoğlunu ardınca tədbirin Bakıda keçirilməsinin xüsusi məna daşıdığını vurğulayaraq demişdi: "Bütün türk-tatar xalqları qurultayın nəticələrini böyük səbirsizliklə gözləyirlər. Belə bir qurultayın işə başlaması bu xalqların həyatında görünməmiş tarixi əhəmiyyətə malikdir. Biz indi xalqlarımızın böyük iqtisadi və mədəni irəliləyişinin şahidiyik. Türkoloji qurultay elm və mədəniyyət sahəsində bu irəliləyişi möhkəmləndirməyə, yeni yollar axtarmağa vadar edir".

Qurultayın sonuncu iclasında Azərbaycan heyətinin yekun sözünü söyləyən, nitqini "Yaşasın Səmərqənddə İkinci Türkoloji qurultay!" - şüarı ilə bitirən Həbib Cəbiyev respublikanın nəyi varsa, digər xalqlarla sevgi və sevinclə bölməsindən danışıb demişdi: "Azərbaycan heç vaxt heç kəsə, ilk növbədə isə qardaş xalqlara hətta ən kiçik bir işarə, yaxud eyhamla da olsun, göstərməmişdi ki, biz daha qabaqcıl, mədəni, savadlı xalqıq, ona görə də rəhbərlik bizə verilməlidir. Qurultaya hazırlıq məqsədi ilə Təşkilat Komitəsində birlikdə çalışan türk-tatar xalqları nümayəndələrinin əlbir işi birilliyimizin ən gözəl sübutudur".

lll

2001-ci ildə ABŞ-nın Kornell universitetinin nəşriyyatı Harvard professoru Terri Martinin mütəxəssislərin Stalin milli siyasəti haqda ən fundamental əsərlərdən biri saydığı "Yaxşı işlər görən imperiya: Sovet İttifaqında Millətlər və Millətçilik" (Terry Martin. The Affirmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union, 1923-1939) kitabını çap etmişdi. Müəllifin fikrincə, bolşeviklər iqtisadi və siyasi cəhətdən qüdrətli dövlət yaratmaq üçün millətçilərlə sosialistlərin tələblərini mümkün olduğu qədər sintez etməyə çalışmışdılar. Ona görə də keçmiş SSRİ nə federasiya, nə də monoetnik dövlət idi. Stalin siyasəti milli azlıqların mədəniyyət, dil, milli elita, ərazi və s. kimi zahiri mövcudluq formalarını çoxluq təşkil edən ruslarla müqayisədə daha fəal dəstəkləyirdi. Terri Martininin öz tezisini əsaslandırmaq üçün gətirdiyi nümunələrdən biri də 1926-cı il Türkoloji qurultayı idi. O, yazırdı: "Pantürkizm özünü heç yerdə 1926-cı ildə Bakıda, türkoloji qurultayda olduğu kimi parlaq şəkildə büruzə verməmişdi. Bu qurultayın baş tutmasının, onun işində Türkiyədən, Macarıstandan (hesab olunurdu ki, macar dili Ural dillərinin daha böyük Altay dili qrupuna daxildir) gəlmiş alimlərin iştirakının özü heyrətamizdir. Oxşar panfin (finpərəst) qurultayın Kareliyada keçirilməsini təsəvvürə gətirmək çətindir. Panslavistlərin Minskdə toplanmasını düşünmək isə ümumiyyətlə imkan xaricindədir. Qurultayda səslənən nitqlər türk olmağın doğurduğu qürur hissi ilə (Lap böyük Atatürkün "Nə mutlu türküm deyənə! - kəlamı yada düşür! - V.Q.) dolu idi. Onlar türk birliyinə çağırış əhval-ruhiyyəsi üzərində köklənmişdi".

1923-cü ildə çap olunmuş "Yeni türk əlifbası" dərsliyi

Əlbəttə, hər şey nisbidir və SSRİ-nin mövcudluğu boyu daim "yaxşı işlər görən imperiya" olmadığı kitab müəllifinə də gün kimi aydındır. Digər tərəfdən, hər şey müqayisədə üzə çıxır - nə karelifinlərin, nə də slavların dil, mədəniyyət, dövlət quruculuğu tarixi türklərinki qədər qədim, zəngin ehtişamlı, çoxçeşidli və rəngarəng olmamışdı. Təbii ki, bu, çox uzun mübahisənin mövzusudur.

Hətta bir anlığa Birinci Türkoloji qurultayı Stalin rejiminin türk ziyalılarına qurduğu tələ saysaq belə, 1926-cı ildə Bakı onlara milli mənlik şüuru və türk duyğu baxımından unudulması çox da asan olmayan bir master-klass keçmişdi...

Sarayevo, fevral, 2026-cı il

Vilayət QULİYEV

525-ci qəzet .- 2026.- 13 fevral (№6).- S.10-11.