"Dünyanın arşını": ilkinliyə çağırış fəlsəfəsi

Xalq yazıçısı Sabir Əhmədlinin "Dünyanın arşını" romanı ən geniş müstəvidə sənətkar özünütəsdiqinin gözəl nümunəsi sayıla bilər. "Dünyanın arşını" romanının adı sanki əsərin metaforik başlanğıcıdır. "Arşın" sözü keçən əsrin birinci yarısına qədər ən işlək leksik vahidlərdən biri kimi həm şifahi nitqdə, həm də bədii üslubda ruhumuza yaxınlığı ilə seçilən sözlərdəndir. Yetmiş bir santimetrə bərabər ölçü vahididir. Artıq dildə leksik tezliyini itirib tarixizmlər cərgəsinə keçən bu söz dialektlərdə yaşlı nəslin dilində işlənir. Müəllif bu sözü bütün situasiyalarda əsərin təmayülünə müvafiq məcazlaşdırıb romanın estetik cazibədarlığını təmin edib.

"Dünyanın arşını" romanı zəngin fəlsəfi təfəkkürlə yüklənmiş əsərdir. Fəlsəfi düşüncə əsər boyu həm təfərrüatın alt qatında, həm güclü metaforalarda, həm də romanın ümumi ruhunda ifadə olunub.

Əsərdə təqdim olunan ailənin iki ziyalı oğlu arasında gedən fəlsəfi söhbət dialoqdan daha çox müəllif və obraz təhkiyəsinin vəhdəti şəklində belə verilir: "Mənə elə gəlir, indiki insan modeli Yer üçün nəzərdə tutulmuşdur. Yerin imkanlarından yaranmışdır... Kainatın həcminə uyğun kosmik insan modeli sonra yaranacaq. Bu, yerin və insanın tarixində ikinci təkamül dövrü olacaq. Həmin adamın ürəyi, ciyəri, başı və digər duyğu orqanları kosmik - ölçüsüz imkanlara malik olacaq".

Deməli, müəllifin də çatdırmaq istədiyi kimi, insan kamil deyil və Yaradan insanı qəsdən kamil yaratmayıb ki, o, daim öz kamilliyini axtarsın.

Uzun əsrlər klassik yazılı ədəbiyyatımızı məşğul edən bu düşüncə tərzinin zəka sahibləri sonda mütləq mükəmməlliyə çatmağın mümkün olmadığını dərk etdilər. Artıq yeni dövrün başlanğıcından (XVII əsrdən) kamilliyə çağırış düşüncəsi sanki "yoruldu", bədii söz istiqamətini və mövqeyini dəyişdi.

"Kamillik mütləq mənada mümkün deyil, lakin ona can atmaq lazımdır" düşüncəsi Sabir Əhmədlinin romanında uzun-uzadı təfsilata varmadan metaforik şəkildə öz bədii ifadəsini tapır. Əsərdə təsvir olunan ailə bütün cəhətləri ilə insanlığa nümunə ola biləcək ailədir. Bu ailədə xalqın mental dəyərləri qorunub saxlanılır. Ana, bacı, qardaşlar, gəlin və nəvələr zəngin mənəviyyatları ilə seçilir. Yalnız ailənin başçısı Midhət kişi bu kamilliyə çat salır. Cavanlığında Cahan adlı bir dul gəlinlə yaxınlıq eləyən Midhət qocalığında ailədən özünə hörmət umur və bağışlanmayacağını gördükcə arvadını, gəlinini tez-tez acılayır. Elə ailədəki soyuqluq da buradan qaynaqlanır. Bu epizodla həm də yazıçı ailə dünyasının əyilən arşınına işarə edir.

İlkinliyə çağırış motivi əsərdən qırmızı bir xətt kimi keçir. İnsan övladı xəyallarında dünyanın ilkin çağlarının saf mənəviyyatını bugünkü firavan yaşayışından üstün tutur. Elə bil nəsillər bunu insanın qan yaddaşına iksir kimi ötürüblər.

Sabir Əhmədli romanın bir neçə epizodunda insanın ilkinliklə bağlı mənəvi böhranına dünyanın arşınının əyilməsi kimi qiymət verir və kiçik bir parçada dərin fəlsəfi baxış sərgiləyir:

"Böyük şəhərlər balaca kəndlərdən doğulub - düşünürdü, öz-özünə deyirdi: "Əslindən qopmuş hər şeydə, canlı-cansız bir sifətsizlik, yabancılıq olmalıdır, olur da..."

Əsərin başqa bir yerində filosof Arif xəyalından keçirir: "Baş götürüb şəhərdən çıxasan. Gəlib, bax burda, əl-ayaqdan, səs-küydən uzaq, ucqar yerdə, kiçik qalanın təzə obasında bir parça torpaq üstə balaca bir ev tikəsən. Odun-ocağını, ərzaq-azuqəni yığasan. Yaz-yay səhəri, gün çıxmazdan təpəyə qalxıb doyunca seyr edəsən, təbiətlə baş-başa yaşayasan. Bu ağaclarla, o budaqla..."

Romanın mikromətnlərindən birinə diqqət edək: "İnəklərin heç ürəklərinə yatmayan qurğu-əməllərdən biri də sağım aqreqatlarıydı. Hələ indidən qıdıqları tuturdu. Naməhrəm barmağına oxşayan metal lülələri onların əmcəklərinə keçirəcəkdilər... Onların yupyumşaq, ağ-maya yelinləri daha gəlin-qız əllərinin xoş təması ilə oxşanmayacaqdı... İxtiyarları dilbilməz, həniralmaz dəmirlərin idarəsinə verilirdi. Heç hara qaça bilməzdilər, çünki inəkdilər, çünki zəncirlənmişdilər. Həm də bu zəncirlər, dayaqlar elə möhkəmdi, dartsan boyun-başın qırılardı. Qalacaqdılar, dözüb-dözüb öyrənəndən sonra açsalar da, getməyəcəkdilər. Daha zəncirsiz qalmaqla zəncirli olmağın fərqini itirəcəkdilər. Əlvida azad təbiət, əlvida!"

Sabir Əhmədlinin bir yazıçı kimi peşəkarlığı bu kiçik epizodda da özünü göstərir. Nümunədə müəllif insanın ruhunu əzən, ilkin yaradılışa uyğun iş görmə ənənəsini onun əlindən alan çağdaş texnologiyanın insan mənəviyyatı üzərində hakimiyyət qurmasını da dünyanın arşınının əyilməsi kimi qiymətləndirir.

Yazıçının dünyanın arşını haqqında düşüncələrinin finalı bu parçada açılır. Sonuncu cümlələrdə fəlsəfi dərinlik, müəllifin metaforla oxucuya ötürdüyü mesaj cəmiyyətdə insan mənəviyyatının və azadlığının buxovlanmasına işarədir. Müəllifin təqdim etdiyi "zəncirlənmişdilər", "qaça bilməzdilər", "zəncirlər möhkəmdi", "dözüb-dözüb öyrənəcəkdilər" və bu kimi ifadələri bütün hüquqları əlindən alınmış insanın faciələr yaşadığı və onunla heyvan kimi rəftar edildiyi vurğulanır.

"Dünyanın arşını"nda müəllif zamanın insana yaratdığı ağrı və məşəqqətlərin fəlsəfəsini ümumiləşdirir.

Əsərdə yazıçının fəlsəfi düşüncələrə poetik yanaşmasından yaranan ibarələri oxucunu yazıçı təmayülünə yönəldir. Əsərdə heç bir fəlsəfi kateqoriyanın adı çəkilmir. Lakin istər yazıçı təhkiyəsində və istərsə də personajların nitqində oxucu intuisiyası əsər boyu irili-xırdalı bütün vəziyyətlərdə və təfərrüatlarda müəllif təmayülünü hiss edir.

Sabir Əhmədli əsərdə dünyanın arşınının əyildiyini müxtəlif rakurslardan çatdırmağa çalışıb. Haqqında söhbət gedən ailənin ilk oğlu İkinci Cahan müharibəsi zamanı Polşada həlak olur və orada dəfn olunur. Aradan iyirmi il keçəndən sonra ən kiçik qardaş - filosof Arif Polşaya gedir və qardaşının qəbrini tapır. Oradan bir ovuc torpaq da gətirir. Lakin onun yolunu həsrətlə gözləyən ana və atasından qəbri tapıldığını gizlədir.

"... Arif iztirab içində qardaşından soruşdu:

- Sən necə bilirsən? Bəlkə doğrusunu açıb anamıza söyləyək? Onun qəbrinin tapıldığını deyək?

- Tələb eləyəcək ki, məni ora aparın.

- Apararıq. Gedib görər, bəlkə o, bundan yaxşı olar.

Rəhmanın gözləri dumanlandı:

- Mümkün deyil. O qədər yolu gedə bilməz. Orada tab gətirəcəkmi? Xəstədir".

Övladlarının qəbrinin tapıldığı valideynlərindən - həsrətlilərdən gizlədilir. Sirr kimi saxlanılır. Ana əbədi intizarda qalır. Beləliklə, arşın əyilir. Yazıçının gəldiyi nəticə daha maraqlıdır: dünyada elə olaylar var ki, onun qarşısını almaq olmaz, yəni arşının əyilməsində bizim iradəmizdən kənar hadisələr mövcuddur.

Sabir Əhmədli əsərin adı ilə üst-üstə düşən bir epizodda maraqlı dilemma yaradıb. Məlum olur ki, ailənin cavanlığında Cahan adlı dul gəlin Midhəti yoldan çıxarır. Qırx il əvvəl bu ailənin həyatına acılıq qatan Cahan indi ailənin raykom katibi olan oğlu Rəhmanın yanına mühüm xahişə gəlir. Xahişinin yerə düşəcəyindən qorxub yaylığını Rəhmanın ayaqlarına atır. Yazıçının bu məqamı romana daxil etməsi "Qisas qiyamətə qalmaz" və "Namusa toxunanın namusu ayaqlar altına düşür" gerçəkliyinin bədii təsdiqi kimi səslənir. Cahan (dünya) adı da təsadüfi seçilməyib. Yəni cahan çox arşınlar əyib və günün birində cahanın da arşını əyilir.

Cahan arvad gedəndə Rəhmana deyir:

"- Dünyanın arşını əyilib, bala... Qara-kərə dünyadı, irtməyini dolamışıq əlimizə, ölmək gününəcən əl çəkmirik".

Maraqlı dilemma budur ki, arşın əyənin özü dünyanın arşınının əyilməyindən gileylənir. Yazıçının maraqlı nəticəsinə görə, görünən və görünməyən bütün ixtilafların və ziddiyyətlərin mənbəyi elə həyatın özündədir. "İçində yaşadığımız bu boz dünyanın arşını, sən demə, neçə yöndə əyilə bilərmiş" tezisi əsərin leytmotivi funksiyasını yerinə yetirir.

Bütün əsər boyu mətnin fəlsəfi yükünü və missiyasını qoruyan yazıçı Cənubi Azərbaycanla bağlı təhkiyə və təsvirlərində qələmini lirik notlara kökləyir. Bu, hər şeydən əvvəl mövzunun kövrəkliyi ilə bağlıdır. Yazıçının fəlsəfi məzmunlu cümlələrində qranit möhkəmliyi var və belə cümlələrin hər hansı sözünü tərpətmək mümkünsüzdür. O taydakı vətənimizin təsvirləri isə həzin və axıcı ruhdadır. Müəllifin bədii dili həsrət və nisgil ifadə edən ifadələrlə müşayiət olunur.

Müəllif qəhrəmanının cənub vətənimiz haqqında həm uşaqlıq çağlarındakı, həm də böyüyəndən sonrakı düşüncələrini poetik cilalı dillə təqdim edir:

"Səhərlər tezdən Araz, Arazın o tayı - bizim xəyalən səyahət etdiyimiz xarici ölkə aydın görünürdü. Xarici ölkəmizi görmək həvəsi ilə yaz-yay səhərləri obaşdan oyanıb yala dırmanırdıq. Uşaqlar deyirdi:

- Gəlin, diyircəklərimizi sürə-sürə gedək çıxaq oralara.

- Nə olardı, quzularımızı aparıb o yamaclarda otara idik.

- Buradan yaxın göründüyünə baxmayın, uzaqdı. Araz qırağındakı kəndlərin uşaqlarına həsəd aparırdıq".

Bu kiçik epizodda qəhrəmanın - Arifin uşaqlıq düşüncələri verilmişdir. Müəllif "yaxın göründüyünə baxmayın, uzaqdı" deməklə vətənin əlçatmazlığına, mənən uzaqlığına diqqət yönəldib.

Yazıçı filosof qəhrəmanının illər sonra Araz çayının qırağındakı həsrətini (əslində dərdini) poetik boyalarla canlandırır:

"Mən köçəri-tərəkəmə gözəllərini lap yaxından görüb, onların bizə necə bənzədiklərinə baxmaq, onlara bizim bu taykı qızların hal-əhvalından soraq vermək istərdim. Mən heç bir zaman, ömrümdə heç bir vaxt doğma bacımın, yeganə əziz Bönövşənin həsrətini bunlar qədər çəkməmişdim... Mən müəllimdim, müəllim olmaq arzusunda idim. Ömrümün son dəqiqəsinədək bax orada, o alçaqlıqlarda, o obalarda maarifə həsr edərdim".

Bəzən deyirlər, filan yazıçı həyatın özündən, gerçək faktlardan və bəzəksiz-düzəksiz yazır. Belə halda yazılan mətn ya publisistikanın materialı olacaq, ya naturanın quru təsvirinə söykənəcək, ya da bəsit şagird inşasına bənzəyəcək. Gerçək natura sənətkarın ruhuna, qəlbinin ən dərin qatlarına vird olub oradan bəzəkli-düzəkli çıxanda bədii mətnə çevrilir. Sabir Əhmədli əsərdə obrazların tez-tez xəyalən keçmişə qayıdışını da canlandırır. Bu, yazıçının keçmişi idealizə etməsi deyil. Bu, hər şeydən əvvəl, cəmiyyətin ilkin dövrlərinin insanda heyranlıq və fərəh doğuran ülvilik, paklıq kimi duyğuların sonrakı nəsillərə ötürülməsinin vacibliyi ilə bağlıdır.

Sabir Əhmədlinin fikir, düşüncə yazıçısı olduğu əsərdə zahirən əhəmiyyətsiz kimi görünən, lakin müəllifin xüsusi önəm verdiyi kiçik detallarda da hiss olunur. Məsələn, əsərdə personajların adlarının onların məvəniyyatı ilə uyarlığı maraq doğurur. Rəhman, Badam, Arif, Bənövşə, Haraylı və qeyriləri romanda öz adlarının mənasına uyğun fəaliyyət sərgiləyir. Ailənin rəhbəri Midhətin adı ilə mənəviyyatı arasında ziddiyyətin olması isə onun ailəsinə xəyanət etməsinin, yəni arşını əyməsinin bədii-fəlsəfi atributudur. Məlumdur ki, Midhət ərəbcə "tərif edilən, öyülən" deməkdir.

Keçən əsrin sonlarında ədəbiyyatımıza ayaq açan postmodernist düşüncənin ilk işartılarını da "Dünyanın arşını" romanında görmək olar.

"Dünyanın arşını" romanı Azərbaycan milli nəsrinin sərhədlərini həm forma, həm də məzmunca genişləndirən və heç vaxt təravətini itirməyən monumental əsərdir. Roman bütün parametrləri ilə sənət nümunəsi sayıla biləcək nəsr nümunəsidir.

Əsərin müəllifi Sabir Əhmədli xalqının, millətinin problemlərindən yaranan ağrıları vətəndaş qeyrəti ilə yaşayan qürurverici söz ustasıdır. O, ədəbiyyatımızın real mənzərəsinin mərkəzində yer tutan qüdrətli qələm sahibidir.

Yahya ABBASOV

525-ci qəzet .- 2026.- 20 fevral(№7).-S.27.