Üzeyir və Ceyhun Hacıbəylilər

MƏKTUBLARDA YAŞANAN İLLƏR

(Əvvəli ötən sayımızda)

Üzeyir və Ceyhun Hacıbəyovların yazışmasının Azərbaycanın 27 Aprel işğalından sonra bir müddət kəsildiyini yəqin etmək olar. Həmin günlərində Əli Mərdan bəy Topçubaşovun Bakıya, Nəsib bəy Yusifbəylidən tutmuş digər dövlət rəsmilərinə göndərdiyi məktublardan məlum olur ki, Parisdə Azərbaycanda baş verən hadisələrdən bir qədər gec, özü də xarici mənbələrdən xəbər tutublar və Bakıda müxtəlif ünvanlara müraciətlərdən də cavablar alınmayıb. Bu baxımdan Üzeyir bəyin sovet dövrü Ceyhuna ünvanladığı "11 iyun" tarixli məktubun məzmunundan çıxış edərək, onun 1921-ci ildə yazıldığını və bu sıradan ilk olduğunu yəqin etmək olar. Məktubun elə ilk cümləsindən də - "çox şükürlər olsun ki, sizə kağız yazmaq mümkün oldu" - Parislə yazışmanın yenidən bərpa olunduğu görünür. "Bizim əhvalımız bu günədir ki..." - ifadəsindən sonra Üzeyir bəyin dərhal Bakıda özünün və qohumların vəziyyəti haqqında bir-bir məlumat verməsi və bu, sətiraltı "salamatlıq" müjdələri Üzeyir bəyin ehtiyatlı və "səliqəli" bir üslubla yeni şəraitin müəyyən incəliklərini qardaşının nəzərə çatdırmaq istəyindən xəbər verir: "Əvvəla, mən hökumət qulluğunda varam, musiqi şöbəsinin müdiriyəm. İşlərimi ba-qayda aparıram və Maarif Komissarı Dadaş Bünyadzadə məndən razıdır. Bütün musiqi işlərini mənə həvalə edibdir. Halbuki əvvəlcə bu işə başqaları dəxi müdaxilə edib, işə xələl yetirirdilər. Mən onlar ilə böyük mübarizələr etdim və axırda müvəffəq oldum".

Dolanışığın xeyli ağır olduğu: "maaşlar çox azdır, bu qədər az ki, heç bir günün xərcini ödəməz", "Buranın xərci çoxdur, yəni pulun, kağız pulun qiyməti xeyli düşdügünə görə bir külfəti saxlamaq üçün hər ay bir milyon yarım və ya iki milyon manat pul istər" kimi cümlələrlə çatdırılsa da, Üzeyir bəy özünün bu pulu qazana bildiyini, hətta bacısı oğlu Camala da əl tutduğunu vurğulayır.

Qardaşının maraqlana biləcəyi bir sualı qabaqlayaraq Üzeyir bəy özünün hələ yeni musiqi əsərləri yazmadığını, amma Şərq və Azərbaycan musiqisinin əsasları haqqında tədqiqat apardığını, bu mövzuda böyük bir məruzə hazırladığını qeyd edir, onu Parisin musiqi dairələrində belə oxumaq üçün dəyərli sayır və bu arzusunu gizlətmir. Buradan aydın olur ki, Üzeyir bəy özünün 25 ildən sonra nəşr olunacaq məşhur "Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları" fundamental elmi əsərinin ilkin variantını hələ 1920-ci illərin əvvəllərində yazmağa başlamış və onu ayrı-ayrı məruzələr şəklində hətta xarici auditoriyalarda oxumağa layiq bilmişdir. Üzeyir bəy sonrakı məktublarında da bu məsələyə dönə-dönə qayıdacaq və tədqiqatçı kimi fəaliyyətini davam etdirdiyini vurğulayaraq bu əsərlərinin də geniş müzakirəyə çıxarılmasını arzu edəcək.

Üzeyir Hacıbəyov bir qrup ziyalı və Hökumət teatrının türk truppası üzvləri ilə birlikdə. 5 iyun 1921-ci il.

İlk məktubunda Bakıdakı ailə üzvləri və qohumlar haqqında ətraflı məlumat verən Üzeyir bəy, yekun olaraq hamının arzusunu ifadə edir: "Bu gün bizi bərk düşündürən şey - sizinlə görüşmək imkanı bulmaqdır". Lakin diqqətəlayiqdir ki, bu zaman o, Ceyhunun və ailəsinin Bakıya qayıtmasından heç bir söz açmayaraq görüşmək imkanını özünün səfərə çıxmağında görür: "Mən böylə qət etmişəm ki, sentyabr aylarına yaxın bir vaxta buradan izn alıb İstanbula gedim ki, Şərq aləti-musiqiyyəsi gətirəm. Əgər bu iş mümkün olsa, yəni İstanbula gələ bilsəm, o halda oradan Parisə dəxi gedib sizin ilə görüşərəm və sizi və siz ilə bərabər Ceyçik ilə qardaşını görüb, qayıdanbaş hamıya nəql edərəm". Beləliklə, yeni hakimiyyətin mühacirətdə olanlara münasibəti hələ aydınlaşmadığı bir vaxtda, Üzeyir bəy bu mövzuya toxunmağı lazım bilmir.

Bununla belə, Ceyhun Hacıbəylinin və ailəsinin Bakıya qayıtmaq mövzusu Üzeyir bəyin 1921-1930-cu illər sovet dövrünə aid əldə olan bütün 33 məktubdan qırmızı xətt kimi keçir və hər dövrün öz xüsusiyyəti nəzərə alınmaqla bu və ya digər şəkildə qoyulur.

Artıq 5 aydan sonrakı - 26.11.1921 tarixli ikinci (?) məktubunda Üzeyir bəy bütün bu müddətdə "Parisdən" bir xəbər olmadığını təəssüflə qeyd etsə də, artıq Ceyhun bəyin Vətənə qayıtmaq barədə fikrini bilmək istəyir: "Sizin buraya gəlməyiniz nə vaxt mümkün ola bilər? Sizi ordanmı buraxmırlar, yoxsa bura gəlməkdənmi ehtiyat edirsiniz?" Və bu zaman, özünün bu məsələyə baxışını açıqlayaraq: "Mən böylə güman edirəm ki, buraya gələsiniz, sizə heç bir söz deyən olmaz" - deyə qardaşına öz köməyini təklif edir: "Hərgah bilsəm ki, gəlmək istəyirsiniz, mən piş əz vaxt bizim komissarlarla görüşüb, fikirlərini bilərəm..."

Bu məktubda yeni hakimiyyət mövzusu bir daha gündəmə gəlir və "bizim komissarlar" ifadəsi, eləcə də sonrakı sətirlər Üzeyir bəyin Azərbaycan sovet rəhbərliyi ilə artıq müəyyən dərəcədə etimadlı münasibətlər qurduğunu göstərir. Məlum olur ki, Üzeyir bəyin "müsəlmanlara məxsus" açdığı və "konservatoriya" adlandırdığı ilk Azərbaycan Dövlət Türk Musiqi Məktəbinin rəsmi açılışına "bütün komissar yoldaşlar, başda Nərimanov olmaq üzrə" hamı gəlib: "Təbrik nitqlərdən sonra çay verdim, çox canfəşanlıq oldu. Hökumət mənə hər bir barədə kömək edəcəyini vəd etdi".

Təbii ki, Üzeyir bəyin "komissar yoldaşlarla" bu münasibətləri nə əvvəl, nə də sonralar, hətta 1930-40-cı illərdə ölkənin faktiki başçısı Mir Cəfər Bağırovla birbaşa əlaqələri belə, Cümhuriyyət dövrünün rəhbərləri - sadəcə "Məhəmməd Əmin", sadəcə "Nəsib bəy" - deyə çağırdığı və doğrudan da yoldaş olduğu şəxslərlə ünsiyyəti baxımından heç bir müqayisəyə gələ bilməzdi. Bununla belə, Üzeyir bəyin məktublarda adlarını çəkdiyi Azərbaycan sovet elitası ilə özünün də müəyyən məsafə saxlamaqla tənzim olunan əlaqələr sistemində bir çox məsələləri müzakirə və həll etmək imkanları vardı. Hərçənd onların arasında iki ən mühüm məsələdən heç biri - Ceyhun bəyin Azərbaycana qayıtması və Üzeyir bəyin ali musiqi təhsilini tamamlamaq üçün xaricə getməsi - son nəticədə baş tutmayacaq! Və burada hansı amillərin əsas rol oynadığı, xüsusilə Azərbaycan kommunist rəhbərliyinin onların həllində nə dərəcədə səlahiyyətli olduğu, "son sözün" Bakıda, yaxud Moskvada deyildiyi kimi suallar, yenidən "Hacıbəyov" imzasına qayıtmış Üzeyir bəyin məktublarında cavabsız qalacaq.

Ceyhun Hacıbəyli Parisdə 1920-ci illər.

1920-ci illərin əvvəllərində Üzeyir bəy üçün bu iki məsələ hələ bir-birilə tam bağlı idi. Belə ki, həyatının ən böyük arzusunun - xaricdə ali musiqi təhsil almaq - yerinə yetməsinə artıq müvafiq vaxt və şəraitin yetişdiyi qənaətini, yaxud kiçik müddətə olsa da, Avropaya getmək, qardaşı ilə görüşmək qərarını Üzeyir bəy birbaşa Ceyhunun Vətənə qayıtması ilə əlaqələndirirdi: "O ki, qaldı mənim oraya gəlmək məsələm, mən gəlmək istiyorum və bu barədə çalışıram, özüm də Nərimanov ilə Bünyadzadənin Moskvadan qayıtmaqlarına müntəzirəm ki, onlardan üç aylıq məzuniyyət alıb gələm..." (10 mart 1922); "Paris səfəri o qədər, o qədər pul istəyir ki, evimin bütün əşyasını satsan, genə də öhdəsindən gəlməz. Ona görə mən neçə gündür ki, başlamışam əlimə düşən pulları qızıla verirəm ki, qızıl yığıb Paris pulunun xərcini düzəldim" (24 iyun, 1922); "Biz çox istərdik gəlib sizin ilə görüşək, ələlxüsus, Məleykə artıq-artıq istəyir, fəqət qabağımızı kəsən şeylər, əvvəla, yol kirayəsi-nin çox ağırlığı və saniyən, nənəm məsələsi" (22 sentyabr, 1922).

Lakin anasının qocalığı, başqa yerdə qala bilmədiyi, uzaq yola çıxarmağın isə müşküllüyü kimi gətirdiyi dəlillərin o qədər də inandırıcı olmadığını yəqin özü də başa düşdüyündən Üzeyir bəy elə bu məktubun sonunda əsas səbəbi açıqlayır: "Əlavə, hökumət dəxi mənim getməyimə razı degildir, deyirlər ki, onsuz da bizə işbilən adamlar lazımdır".

Beləliklə, hər hansı səbəb göstərməyindən asılı olmayaraq Azərbaycan hökuməti Üzeyir Hacıbəyovun ölkədən çıxmasına hələ ki, icazə vermir. Üzeyir bəy özü də sanki bu "bəhanəyə" inanıb, işlərinin həqiqətən çoxluğunu sadalasa da, artıq növbəti məktubunda bu tədris ilinin sonunda, yəni 1923-cü ilin yayında ali təhsil almağa gedəcəyinə ümidvar olduğunu bildirir: "Ən böyük arzumuz sizi görməkdir. Amma indi nə siz gələ bilirsiniz, nə də biz. Genə də fikir edəndə bizim ora gəlməgimiz daha müvafiq görünür, başqa məmaniətləri rəf edə bilsəm, anamı qoyub da gələcəyəm" (22 sentyabr 1922). Başqa məktubunda Üzeyir bəy qardaşına müvafiq "təklif" edir: "Əlbəttə, mən getməli və sən də gəlməli olsan, o halda əvvəl məni gözlərsən ki, əvvəlcə bir görüşək və məsləhətləşək, ondan sonra sən gələrsən buraya, mən də təhsilə məşğul olaram" (18 dekabr 1922).

1923-cü ildə yazılan məktublar Üzeyir bəyin özünün xaricə səfərə hazırlaşdığı və Ceyhunla bu barədə açıq bölüşdüyünü nişan verir: "...mən böylə qəsd etmişəm ki, bu yay Məleykə ilə bərabər sizin yanınıza gəlib görüşək və bir az qalıb, genə geri qayıdaq". Üzeyir bəyin belə əminliklə düşünməyinə əsası var: Musiqi məktəbinin müdiridir, bu günlərdə böyük bir konsert verib: "Bütün komissar yoldaşlar məndən razı qalıb, dedilər ki, Üzeyir bəy bizim ümidimizi boşa çıxartmadı". İşləri və hətta maddi vəziyyəti də xeyli yaxşıdır: "Ayda altı milyarddan çox məvacib alıram. Qərəz bu yayı, əlbət, sizin yanınıza gəlmək istəyirik. Yaz görüm, gəlməyimizi məsləhət görürsənmi" (9 mart, 1923).

Ceyhunun Bakıya qayıtmaq məsələsi də görünür ki, dəqiqləşməyə başlayıb və hətta Ceyhun bəyin özünün də meyli aydınlaşıb: "Bir neçə vaxt bundan qabaq məsul yoldaşlardan birisi mənimlə görüşüb səni soruşdu və çox təəccüb etdi ki, indiyə kimi qayıtmırsan, dedi, hərgah bu xüsusda kağız-filan lazım olsa, mən kağız verərəm".

Ceyhun Hacıbəyli Parisdə ailəsi – Zöhrə xanım və oğlu Ceyhun ilə. 1922-23-cü illər.

"Məsul yoldaşa" bu məsələni qardaşına çatdıracağını bildirən Üzeyir bəy vədini yerinə yetirir: "Sənin əvvəlki kağızlarından böylə anladım ki, sən buraya payızda qayıtmaq istəyirsən. Hərgah ondan qabaq buraya gəlmək fikrin olsa, mənə məlum et ki, mən bu xüsusda çalışım" - amma eyni zamanda: "Mənim də böylə fikrim var ki, bu yay özüm oraya gəlib səninlə bərabər yayı keçirib sonra payızda hamımız vətənə qayıdaq..."

Lakin 1924-cü ildə Üzeyir bəyin bu mövqeyi qismən dəyişməyə başlayır. Cümhuriyyətin 1919-cu ildə xarici ölkələrə ali təhsil almağa göndərdiyi 100 tələbədən biri - Mustafa Vəkilov təhsilini başa vuraraq hüquqşünas kimi Vətənə qayıdır və Ceyhundan məktublar, uşaqlarının şəkillərini gətirir. Bu gənclə ətraflı söhbət edən Üzeyir bəy öyrənir ki, qardaşının ailəsi Fransada maddi cəhətdən böyük çətinlik çəkir, dolanışıqları ağırdır, hətta İstanbula köçmək niyyəti də vardır. Bu xəbərlər Üzeyir bəyi çox narahat edir. Ceyhuna məktubunda eşitdiklərindən çox kədərləndiyini bildirən Üzeyir bəy, daimi gəliri, yəni iş yeri olmasa, dolanışığın hər yerdə ağır olacağını vurğulayaraq, "İstanbulda öylə bir gəlirə ümidin varmı?" - soruşur.

Digər tərəfdən, İstanbul söhbəti, görünür ki, Üzeyir bəyə Ceyhunla görüşmək üçün yeni fürsət yaradır. Özünün də bu yay mövsümündə - 1924-cü il - İstanbula getmək niyyətini bildirən Üzeyir bəy: "Ümid edirəm ki, müvəqqətən getməyimə razı olarlar. Çünki İstanbuldan türk musiqisinə aid bir çox şeylər əxz etmək lazımdır" - deyə bu ümidinin "səbəbini" də göstərir. Ceyhun bəyin artıq ciddi əsəb xəstəliyinə tutulduğu xəbəri də Üzeyir bəydə hədsiz narahatçılıq doğurub, toxtaqlıq üçün özünün də "...dəxi çox əsəbi olmuşam və çox işləməgimə görə yorğunam" - yazaraq qardaşına daha sağlam həyat-tərzi barədə məsləhətlər verir.

Hələ gəncliyindən əsəbi və səbirsiz olan, indi isə yad ölkədə, ailəsi, az yaşlı uşaqları ilə ehtiyac içində yaşayan sevimli kiçik qardaşının düşdüyü vəziyyət Üzeyir bəyi çox düşündürür və bu vəziyyətdən çıxış yolu axtarmağa sövq edir. Parisdən digər qohumlara gələn məktublar da onun bu narahatlığını artırır: "...bu axırkı Zülfüqara yazılan kağızlarından böylə görünür ki, əvvəla orada siz çox pis dolanırsınız, və saniyən, böylə bir güzəran səni qara-qara fikirlərə salıb əsəb naxoşluğuna səbəb olubdur. İşin bu surəti həm Zülfüqarı, həm də məni artıq fikirlərə salıbdır, ona görə ciddi tədbirlər görmək lazım gəlir" (12 iyul 1924).

Ceyhun Hacıbəyov Parisdə oğulları Ceyhun və Timuçin ilə. 1920-ci illərin sonu.

Bakıdakı Hacıbəyov qardaşları bu məsələləri görünür ki, həqiqətən ciddi müzakirə edirlər və Üzeyir bəy "işin hər tərəfini" fikirləşərək belə qərar verir ki, Ceyhun tezliklə yığışıb ailəsi ilə birlikdə Bakıya qayıtsın, çünki onların qayıtmağı, Üzeyir bəyin xanımı ilə ora gedə bilməyindən "çox-çox asandır". Bir siyasi mühacirin Vətənə qayıtmasının tanınmış bəstəkarın müvəqqəti olaraq Vətəndən çıxmasından nə üçün "çox-çox" asan olduğu isə belə izah edilir: "Çünki əvvəla sən qaçaq deyilsən, müxalif siyasi firqələrdə olmamısan, və saniyən, komissar yoldaşlarımızın hamısı sənin kim olduğunu və nə olduğunu çox yaxşı bilirlər".

Komissar yoldaşlara olan bu inam yəqin ki, hansısa razılaşmalara əsaslanır və Üzeyir bəy qardaşına: "Hərgah Vətənə qayıtsan şübhəsidir ki, qulluq sahibi olub sairələrdən artıq hörmət sahibi olarsan" - kimi vəd verməklə Ceyhunun qarşısında məsələni birmənalı qoyur: "Hərgah sənin oradan çıxmağına bir məmaniət yoxsa və hərgah özün də gəlmək istəyirsənsə mənə açıq-açığına yaz ki, mən də bu xüsusda çalışım və sənə xəbər edim ki, gəl".

Məktubda bu sonuncu cümlənin altından Üzeyir bəy xətt çəkib və öz mövqeyinin qətiliyini hətta Parislə Bakı arasında müqayisə aparmaqla nümayiş etdirir: "Səni inandıra bilərəm ki, bizim Bakı bu saat sizin Parisdən heç də pis deyildir. Biz burada çox yaxşıca dolanırıq. Siz gəlsəniz siz də, biz də daha gözəlcə dolanarıq".

Ceyhun Hacıbəylinin xanımı Zöhrə Hacıqasımova-Hacıbəyova.

Ceyhun bəyin xaricdə ehtiyac içində yaşadığını bildikdən sonra onun Bakıya qayıtması fikri, görünür ki, artıq Üzeyir bəyə hakim kəsilib və bir aydan sonrakı məktub birbaşa bu mövzu ilə başlayır: "Bu saat məni məşğul edən məsələ sizi Bakıya gətirməkdir. Əvvəllərdə mən bu fikirdə idim ki, özüm oraya gəlim, sizinlə görüşüm, fəqət indi baxıb görürəm ki, sizin Bakıya gəlməyiniz daha məsləhətdir. Hamı sizləri görməyi arzu edirlər, baxüsus, nənəm".

Bu məktubda Üzeyir bəy yəqin ki, qardaşını ürəkləndirmək üçün ilk dəfə ölkədəki ictimai-siyasi durum, xüsusilə ziyalıların vəziyyəti haqqında söz açır: "Bütün bizim inteligentsiya hamısı məsul yerlərdə qulluq edirlər və getdikcə də işlər daha yaxşılaşıb layiqi-şikayət bir şey yoxdur. Bütün hökumət idarələri türkləşir və milliləşir, fəqət bilikli adamlarımız az olduğuna görə bu iş bir az ağır gedir, ancaq hər halda irəliləyir".

Üzeyir bəyin Parisə, Ceyhun bəyə yazdığı 26 noyabr 1921-ci il tarixli məktub.

Bu sətirlərdəki səmimiyyət heç bir şübhə doğurmur. Belə ki, 1923-1924-cü illərdə rəsmi Moskva - Mərkəzi partiya və hökumət orqanlarının qərarları ilə bütün ölkədə "yerliləşdirmək" (korenizaüiə) adlanan siyasi kursun əsası qoymuşdu. Onun kökündə xüsusilə müttəfiq respublikalarda sovet hakimiyyətini yerli əhali üçün anlaşıqlı etmək və yaxınlaşdırmaq məqsədilə yerli millətlərdən kadrlar yetişdirməyə və onların dillərini ictimai həyatda geniş tətbiq etməyə yönəlik vəzifələr dururdu. Bu məqsədlə qəbul edilən qərarlara müvafiq olaraq, Azərbaycanda da milli kadrları bütün səviyyələrdə dövlət idarəçiliyinə cəlb etmək, rəhbərliyə irəli çəkmək kimi geniş kampaniya başlanmışdı. Lakin türk-müsəlman xalqlarının yaşadıqları respublika və diyarlarda proletar ideologiyasının tələblərinə cavab verən yerli savadlı kadrların azlığı nəticəsində bu proses olduqca ləng gedirdi. Ölkənin silah gücünə işğalından, milli kadrlara qarşı ağır repressiyalardan sonra yerli əhalinin hətta siyasətlə məşğul olmayan savadlı, mütəxəssis zümrəsi də əksərən ölkəni tərk etmişdi. Başqa bir qisim ictimai-siyasi fəal, savadlı azərbaycanlılar qətl, həbs və sürgünlərə məruz qalmışdılar. Hökumət bu səbəbdən özünə loyal bildiyi tanınmış ziyalılarla, mütəxəssislərlə işləməyə ehtiyac duyurdu, onları əməkdaşlığa çağırır və həqiqətən işləmək üçün yaxşı şərait yaradırdı. Odur ki, ölkədə qalmış, yaxud həbsdən azad edilmiş ziyalı təbəqəsinin böyük bir qismi sovet quruculuğunda iştirak edir, öz həyat və dolanışıqlarını təmin etmək kimi məcburiyyətlə yanaşı, bu əməkdaşlığı həm də vətənə, xalqa xidmət kimi qiymətləndirirdi.

Üzeyir bəyin Parisə, Ceyhun bəyə yazdığı 1 mart 1924-cü il tarixli məktub.

Həmin zümrəyə məxsus Üzeyir Hacıbəyov da qardaşına: "Mən öz-özlügümdə özümü çox sərbəst hiss edirəm və türk musiqisi tərəqqisi yolunda hər nə fikrim olsa hökumət mənə lazım olan köməgi edib fikrimi yeridirəm" - yazarkən həqiqəti deyirdi. Üzeyir bəy artıq öz işlərinin ilkin müsbət nəticələrini görürdü, rəhbərlik etdiyi "Azərbaycan hökumət türk musiqi məktəbi getdikcə tərəqqi edib, əhali üçün ən vacib bir müəssisə olmuşdur, inşallah, gələndə görərsiniz" - deyə qardaşının da bu prosesdə iştirakına nikbin baxırdı: "Sən burada olsan, sən də daha artıq qulluqlarda ola bilərsən... siz gəlsəniz həm bizim və həm də sizin üçün arxayınlıq hasil olub, işlərimizə daha artıq tərəqqi verərik".

Lakin görünür ki, Ceyhundan hələ qəti cavab gəlmir, çünki bir neçə aydan sonra Üzeyir bəy, bir daha bu məsələyə qayıdır, amma bu dəfə kiçik bir şərt də qoyulur: "Sizin Bakıya qayıtmaq məsələsi xüsusundə səndən kağız gözləyirəm ki, görüm bu barədə sənin öz məsləhətin nə tövrdür. Hər halda Bakıya qayıtmaq asan bir məsələdir, bu şərtlə ki, məndən bu xüsusda müfəssəl kağız alıb sonra qayıdasınız, kağız almayınca gözləməyin lazım gəlir". 1924-cü il boyu Üzeyir bəyin Ceyhunla yazışmasında daha bir mövzu da var: Ceyhun Parisdə "Arşın mal alan"ı səhnəyə qoymaq istəyir, bu haqda yalnız Üzeyir bəyə deyil, böyük qardaşı Zülfüqar Hacıbəyova da yazıb. Üzeyir bəy təbii ki, onu hər vəchlə dəstəkləyir: "O halda, yəni "Arşın mal alan" Paris səhnəsində müvəffəqiyyətlə keçərsə, onda mən dəxi bir növ ilə izn alıb, oraya gələ bilərəm və əz cümlə Şərq, Azərbaycan musiqisi əsasları haqqında yazmış olduğum əsəri də orada sən elə Fransa dilinə tərcümə edərsən".

"Arşın mal alan"ın Fransa, daha sonra Avropa səhnələrində tamaşaya qoyulması baş tutarsa, Üzeyir bəyə görə bu Ceyhun üçün həm də bir dolanışıq mənbəyi olar, belə ki, qardaşı tam müəllif hüququ ala bilər. 1924-cü ilin oktyabrında bu məsələ daha dəqiq şəkil alır: "Arşın mal alan"ın notlarını sənə göndərdim. Havalarını yəqin ki, sən bilirsən, sözlərini də kitabdan götürərsən. Mən istədim ki, "Arşın mal alan"ın notlarını təzədən düzəldib və bəzi havalarını dəyişim, fəqət sən tələsdirdiyinə görə öyləcə göndərdim. Yalnız bir müqəddiməsini düzəltmişəm. Notların gəlib yetməsini yaz, bildir. Hər halda "Arşın mal alan"dan sən ümid etdiyin nəticələr hasil olsa çox gözəl olar və mətbuata-filana düşərsə mənim oraya gəlməyim də asan olar".

Üzeyir Hacıbəyov 1920-ci illərin sonu-30-cu illərin əvvəllərində.

Beləliklə, "Arşın mal alan"ın səhnələşdirilməsi Ceyhun bəyi hələ Fransada qalmağa sövq edən bir səbəb kimi görünür və Üzeyir bəy əsərinin uğuruna sevinməklə bərabər, bu səbəblə özünün də nəhayət Avropaya səfər etməyə icazə alacağına çox ümid edir.

Burada bir haşiyə çıxaq: "Arşın mal alan" operettasının Ceyhun Hacıbəylinin tərcüməsində, fransız aktyorlarının ifasında 1925-ci il iyulun 4-də Parisin "Femida" teatrında səhnəyə qoyulduğu məlumdur. Onun hazırlanmasında Üzeyir bəyin özünün də Bakıdan necə çalışdığı, bu tamaşanı səbirsizlik və böyük ümidlərlə gözlədiyi də əvvəlki məktublarında bariz əks olunub.

Məhz bu baxımdan, artıq məlum faktın Üzeyir bəyin 1925-1926-cı illər Ceyhuna yazdığı məktublarda yer almaması, ümumiyyətlə, Paris tamaşası haqda hər hansı söz açılmaması ən azı təəccüb doğurur. Çünki "Arşın mal alan"ın bir daha tamaşaya qoyulması mövzusu sonralar da Ceyhun tərəfindən qaldırıb və Üzeyir bəy 26 fevral 1927-ci il tarixli məktubunda ona cavab verib: "Arşın mal alan"ın tərcüməsinə gəldikdə, mən onun adeptə olmamağının, eynilə tərcüməsini arzu edərdim, çünki Azərbaycan həyatından yazılmış bir şeyi Fransız həyatına yaraşdırmaq və illah Molyer yerişini etməməyin ideyni cəhəti olması gərəkdir. Əlavə etnoqrafik cəhətcə böylə şeylərin tərcüməsi nə qədər əslinə mütabiğ olsa, bir o qədər yaxşıdır. Mən bir də mətnin quruluş, lisan və istili mənə məxsus bir şey olduğundan dəyişilməsini istəməzdim. Sən onu əlbəttə, necə ki, vardır tərcümə et və nəşr haqqı da öz üzərinə al".

Burada Üzeyir bəyin öz əsərinə nə qədər həssas və məsuliyyətlə yanaşdığı məsələsinə toxunmadan daha mühüm mətləb üzərində dayanaq. Beləliklə, hələ Cümhuriyyət dövründən Parisdə nümayiş etdirilməsi planlaşdırılan, daha sonra Ceyhun Hacıbəylinin qardaşı ilə birbaşa əlaqələri və məsləhətləşmələri sayəsində baş tutan bir hadisəni - "Arşın mal alan"ın, Azərbaycan bəstəkarının məşhur əsərinin Paris səhnəsində ilk tamaşasını - "görməzlik" nə ilə izah oluna bilərdi?

Təbii ki, Üzeyir bəyin bu hadisədən xəbəri vardı. Əsərin səhnələşdirilməsində Parisdəki azərbaycanlı mühacirlərin, eləcə də onların ailə üzvlərinin, Əli Mərdan bəy Topçubaşovun xanımı Pəri xanımın, Ceyhunun həyat yoldaşı Zöhrə xanımın yaxından iştirak etdikləri də məlum idi. Bakıdakı ailəsi, xüsusilə anası Aişə xanım Hacıqasımova ilə sıx yazışmada olan Zöhrə xanımın bu haqda məlumat verməməsi, Ceyhunun Bakıdakı ailəsi - anası, qardaşları, bacıları ilə yaxın qohumluq əlaqələri saxlayan Aişə xanımın bu qədər mühüm xəbəri əsərin müəllifinə çatdırmaması mümkün deyildi. Nəhayət, "Arşın mal alan"ın Parisdə səhnəyə qoyulması istər Avropa, istər mühacirət mətbuatında geniş işıqlandırılmış, tamaşanın afişaları nümayiş etdirilmişdi. Görünür ki, məhz bu səbəbdən həmin hadisə Azərbaycan sovet rəhbərliyi tərəfindən birmənalı qarşılanmayaraq, üstündən "sükutla" keçilməsinə üstünlük verilmiş və Üzeyir bəy də bununla razılaşmalı olmuşdu.

Bu fakt artıq özlüyündə Üzeyir Hacıbəyovun məktublarının bütün nikbin ruhuna baxmayaraq, yaşadığı mühitin şərtlərindən və rəhbərliklə münasibətlərindən nə qədər asılı olduğunu göstərir. Qardaşı ilə ən intensiv və nisbətən azad yazışma imkanı olduğu 1924-1926-cı illərdə belə məktublarında nəzərə çarpan kiçik "ziddiyyətlər" və "xəbərdarlıqlar" da - "Arşın mal alan"la bağlı: "...bir şey oldu-oldu, olmadı, "Vətən" deyib qayıdarsınız" və elə həmin məktubdakı: "Hətta, əgər Bakıya gəlmək istəməsəniz dəxi biz buradan sizə maddi köməklik yetirə bilərik" - kimi sətirlər Üzeyir bəyin nə qədər çətin və mürəkkəb məsələlərin yumağında davrandığının sübutu idi.

Digər tərəfdən, həmin illərdə qardaşının Vətənə qayıtması məsələsinin ən fəal şəkildə gündəmdə olduğu ilə də hesablaşmaq lazım gəlirdi. Belə ki, Ceyhun Hacıbəylinin ailəsinin xaricdə ehtiyac içində yaşadığı, Bakıdan özünün və xanımının ailəsindən göndərilən maddi köməkdən tam asılı olduğu reallığı qarşısında Üzeyir bəyin hər halda onun vətənə dönməsini, buradakı böyük ailəsinə qovuşmasını ürəkdən və səmimi şəkildə istədiyi şübhə doğurmur.

(Ardı var)

Solmaz Rüstəmova-TOHİDİ

Tarix elmləri doktoru, professor

525-ci qəzet .- 2026.- 20 fevral(№7).-S.22-23;24.