Yaponiya - böyük transformasiyalar ölkəsi

(Əvvəli ötən cümə sayımızda)

Yaponiya beynəlxalq münasibətlərə qayıtdı və hətta bir sıra işğal etdiyi ərazilərdən imtina etdi. Qonşu dövlətlərlə dinc münasibətləri meydana gəldi. Birləşmiş Ştatlar Okinavanın işğalını qoruyub saxladı, sonralar ABŞ orada Asiyadakı ilk hərbi bazasını yaratdı. Bu vaxt SSRİ də Kuril adaları zəncirinə sahib oldu, üstəlik, Cənubi Saxalini də tutub, öz ərazisi elan etdi. Buna Müttəfiqlər razılıq vermişdilər. 1945-ci ilin fevralındakı Yalta konfransında prezident Ruzvelt SSRİ rəhbəri Stalindən Hitlerin məğlubiyyətindən sonra Yaponiyaya qarşı müharibədə Amerika qoşunlarına hərbi kömək göstərilməsini xahiş etdikdə, Stalin bildirmişdi ki, Ali Soveti və sovet xalqını buna inandırmaq çətin olacaqdır. Bunun əvəzində SSRİ-yə də hansısa güzəştlər edilməlidir, ona görə də, Kuril adalarının və Saxalin yarımadasının cənubunun ona verilməsi belə kompensasiya rolunu oynaya bilər. Ruzvelt bu təkliflə razılaşdı, çünki Yaponiya ilə müharibədə qalib ABŞ olacaqdı. Lakin bu sövdələşmə heç bir beynəlxalq sənəddə əksini tapmadığından, Yaponiya, sahilindəki su hövzəsinin dəniz məhsulları ilə bol olduğu dörd Kuril adasının ona qaytarılmasını tələb etməyini dayandırmadı. Bu ərazi mübahisəsinə görə nə SSRİ, nə də Rusiya ilə Yaponiya arasında ötən 80 il ərzində sülh müqaviləsi bağlanmışdır və II Dünya müharibəsinin həllini tapmayan yeganə münaqişə irsi kimi qalmaqda davam edir.

Makartur 1951-ci ildə Koreya müharibəsində komandanlıq etdiyinə görə Yaponiyanın ali komendantı vəzifəsindən getdi. 1951-ci ilin sentyabrında San Fransisko konfransı Yaponiya ilə sülh müqaviləsinin ratifikasiyası ilə nəticələndi. Yaponiya Koreyanın müstəqilliyini tanıdı və Tayvana (əvvəllər Formoza adası adlanırdı) olan bütün iddialarından imtina etdi. Lakin ən azı Yaponiyanın Kuril adalarını geri qaytarmaq ümidi baş tutmadı, bu adalar isə Hokkaydoya çox yaxın idi.

San Fransisko müqaviləsi Yaponiyanın "fərdi və kollektiv özünü müdafiə hüququnu" tanıdı. ABŞ silahlı qüvvələri "Yaponiyanın öz müdafiəsi üçün məsuliyyət daşıyana qədər" orada qalacaqdı. ABŞ-ın hərbi-dəniz bazası tədricən Okinavada mərkəzləşdi.

1953-cü ildə yapon özəl qrupları ilə Çin Xalq Respublikası arasında qeyri-rəsmi ticarət müqaviləsi imzalandı. Qərbi Avropa ölkələri kimi, Yaponiya da bəzi mallarına qoyulmuş embarqonu yumşaltdı. Lakin 1972-ci ilə kimi 167 növ əmtəə üzrə embarqo hələ qalırdı. 1958-ci ildəki Çinin İrəliyə Böyük Sıçrayış kampaniyası Yaponiya ilə bütün ticarət kontraktlarını müvəqqəti olaraq yaxşılaşdırdı.

Çində 1960-cı illərdə baş verən Böyük Proletar Mədəni İnqilabı həmçinin ölkədə baş verən dramatik tənəzzüllə nəticələndi. Buna baxmayaraq, Çin tədricən Yaponiyanın ən mühüm ticarət partnyoruna çevrildi.

1971-ci ildə ABŞ prezidenti Riçard Niksonun Pekinə səfəri Yaponiyanı Çinlə yaxın əlaqələr yaratmağa sövq etdi. Həmin ildə Çin Xalq Respublikası Birləşmiş Millətlər Təşkilatına qəbul edildi, ona qədər isə bu beynəlxalq təşkilatda Çini Tayvan əvəz etmişdi. Bir il sonra isə Yaponiya Pekinlə əlaqələrin normallaşdırmaq istiqamətində addım atdı, Tayvanla bağlılığını isə sərtləşdirdi.

Yaponiyanın sürətli iqtisadi inkişafı

Yaponiyanın II Dünya müharibəsindən sonrakı dövrdəki güclü iqtisadi inkişafı təəccüb doğurmaya bilməzdi. 1955-ci ildə adam başına düşən istehsal müharibədən əvvəlki səviyyəyə çatmışdı. Müharibədən əvvəl Yaponiya XIX əsrin ikinci yarısından başlayaraq sənayeləşməyə başladı, lakin yüngül sənaye və kənd təsərrüfatı hələ də iqtisadiyyatın onurğa sütununu təşkil edirdi. Fəhlə sinfi və kəndlilər arasında yoxsulluq geniş yayılmışdı. Ağır sənaye, birinci növbədə hərbi sahəyə istiqamətlənmişdi, buna aviasiya, gəmi qayırma və digər hərbi vasitələr daxil idi. II Dünya müharibəsi onun bütün müstəmləkə mülkiyyətini itirməsi ilə nəticələndi, həm də ölkənin özünün sənaye istehsalı qabiliyyətinə və əhalisinə ağır zərbə vurdu. Müharibədən sonra hökumət dərin borc içərisində idi. Əhali isə həyati maddələrin kasadlığından və onun yaratdığı hiperinflyasiyadan əziyyət çəkirdi.

Müttəfiq işğal qüvvələrinin hökmranlığı altında yapon iqtisadiyyatı mühüm struktur dəyişikliklərinə məruz qaldı, ağır sənaye və elmi axtarışlar yenidən dirildi. Hökumət bu məhrumiyyətlər və hiperinflyasiya altında iqtisadiyyatı yenidən qurdu. Birləşmiş Ştatlar özünün köhnə düşməninə bu sahədə böyük köməklik göstərdi ki, hörmət bəslədiyi regionlarda kommunizmin genişlənməsinin qarşısına almağa cəhd etsin.

1950-ci illərdə Yaponiyada iqtisadiyyat tədricən sağaldı və iqtisadi möcüzə start götürdü.

Ağır sənaye və orta sinfin yaranması ilə daxili istehlak bazarı və bank əməliyyatları böyüdü. Yaponiya ABŞ və Sovet İttifaqından sonra dünyanın üçüncü ən böyük iqtisadiyyatına malik olan bir ölkəyə çevrildi. 1960-cı illərdə həm də artıq qüdrətli dövlətlərin Yeddilər qrupuna daxil oldu.

1946-cı ildə Yaponiya geniş milli aclıq həddində idi, onun qarşısını Amerikadan daşınan ərzaq alırdı. Birləşmiş Ştatlar Sovet İttifaqının təhlükəsinə görə Yaponiyanın iqtisadi sağalmasına köməklik göstərdi.1951-ci ildə artıq sağalma baş verdi, 1960-cı ildə isə müharibədən əvvəlki səviyyə 300 faiz artdı. Birləşmiş Ştatlar Yaponiyanı qlobal iqtisadiyyata uğurlu qaydada inteqrasiya etdi və iqtisadi infrastrukturasını yenidən qurdu. Koreya müharibəsində (1951-53-cü illər) isə artıq Yaponiya öz resursları ilə Amerikanın müharibə cəhdlərinə köməklik göstərdi.

1967-ci ildən 1976-cı ilədək ən mühüm artım 1967-ci ildə baş verdi. Yaponiyanın sənayeləşməni başa çatdırmasının səbəbləri mürəkkəb idi. Dövrün başlıca xarakteristikası Hayato İkeda administrasiyasının hökumət siyasətinin uğurundan ibarət idi. Geniş istehsal və geniş ixrac başlıca şüar olmaqla, ölkədəki həyat şəraiti standartlarını da xeyli yüksəltdi. Yapon iqtisadiyyatının möcüzəsi olan Qızıl Altmışlıq ölkənin ümumi daxili məhsulunu 91 milyard dollara çatdırdı. 1980-ci ildə isə bu rəqəm rekord həcmə çataraq, 1,065 trilyon dollar məbləğində di.

1973-cü ildə yapon iqtisadi möcüzəsi sona çatdı. Neftin bir barrelinin qiymətinin 3 dollardan 13 dollara qalxması Yaponiya sənaye istehsalının 20 faiz aşağı düşməsinə səbəb oldu. Belə kəskin azalma faktiki olaraq yanacaq böhranının və Birləşmiş Ştatların müdaxiləsinin nəticəsi idi. Nəticədə, Yaponiya texnoloji cəhətdən mərkəzləşmiş proqramını dəyişməli oldu. Ona görə də, yanacaq böhranının mühüm ziyan vurduğu kapitalist ölkələrindən kənarda dayanmağı bacardı.

İqtisadçı Milton Fridman Yaponiyanı nəzərdə tutaraq bir dəfə demişdi: "Sürətlə inkişafın ən yaxşı yolu, ölkənin bombalanmasıdır". Bu sözlər bir qədər ironiya xarakterli olsa da, əslində həmin ölkədəki prosesə daha çılpaq sayıla bilən bir rəy idi. Yaponiya müharibədə 2,6 milyondan 3,1 milyona qədər insan həyatı və 56 milyard ABŞ dolları məbləğindəki var-dövlətini itirmişdi. Yaponiyanın, demək olar ki, heç nəyi qalmamışdı, lakin onun iqtisadiyyatı görünməmiş bir sürətlə sağaldı. Mühüm texnoloji dəyişikliklər baş verdi. Əməyin həm kəmiyyəti, həm də keyfiyyəti yaxşılaşdı. Beynəlxalq ticarət böyük miqyas aldı. Sürətli sağalma və inkişaf etmə təcrübəsi "İqtisadi möcüzənin" doğulmasına səbəb oldu.

Sosial həyatda da 1953-cü ildən 1973-cü ilə qədər gözəçarpan dəyişikliklər baş verdi. Ölkədə uşaq doğumu dərəcəsi stabilləşdi. Əhali kəndlərdən şəhər mərkəzlərinə axışdı. Hətta əhali artımı yavaşıyanda, iqtisadiyyat genişləndi. Meydzi dövründə kəndlilər ölkə əhalisinin 85 faizini təşkil edirdi, o, 1970-ci ildə isə bu göstərici 20 faizdən az idi. Şəhər həyatı əhali sıxlığından əziyyət çəkirdi. Amerikan mədəniyyətinin təsiri hər yerdə hiss olunurdu. Yeni ailə qurulması sahəsində açıq nikahlar tənəzzülə uğradı və "məhəbbət" cütlüklərinin, vətəndaş nikahlarının sayı böyüdü. Nikah adətləri də həmçinin dəyişdi.

Beynəlxalq əlaqələr də genişləndi. ABŞ Okinavanın və Ryukyunun işğalını davam etdirdi. 1970-ci illərdən Yaponiyanın yüksək inkişaf sürəti sona çatdı.

OPEC-in 1973-74-cü illərdəki embarqosu Yaponiya iqtisadiyyatına ağır təsir göstərdi. Təbii resurslara malik olmamaq, sənaye üçün vacib olan yanacaq materiallarına görə başqa ölkələrdən asılılıq öz rəvan gedişini itirdikdə, böyük sənaye ölkəsi daha böyük ziyan çəkməli olur. Lakin ixracın həcmi böyüyürdü. İxrac mallarına avtomobil, rəngli televizor şəbəkəsi, yüksək keyfiyyətli polad, elektron məhsulları başçılıq edirdi. Yaponiya ilə Avropanın və Birləşmiş Ştatların ticarəti böyüyürdü.

Yaponiyanın min il davam edən feodalizm dövründən, vətəndaş müharibələrindən və xalqın qanının axıdılmasından, son bir əsr yarımda isə böyük transformasiyalara məruz qalmasından çox şey öyrənmək olar. II Dünya müharibəsində ağır məğlubiyyətə və işğala düçar olması ilə yanaşı, bu fəlakətdən də düzgün nəticə çıxarıb, sürətlə sağalmasından və 1960-cı illərdə "yapon iqtisadi möcüzəsi" adlanan yüksək qaydadakı inkişafından digər millətlər də ibrət götürə bilər. Tokuqava sülaləsi hakimiyyətə gələnə qədər yaponlar vətəndaş müharibələrinə cəlb olunur, onların ağuşunda boğulurdu. Elə yeni sülalə dövründə Yaponiya izolyasiya siyasəti aparmaqla, başqa bir çuxura yuvarlanmışdı, oradan çıxmağa, feodal buxovlarından azad olmağa can atmırdı. Ona görə də əsasən kənd təsərrüfatı ölkəsi kimi qalmaqda, dünyadakı inkişafdan yayınmaqda davam edirdi.

XIX əsrin ortalarında Yaponiya dünyaya açıldı, daha doğrusu, ölkənin inkişafına güclü təkan verən dünyanın ona açılması baş verdi. Sənayenin inkişafına, bədbəxtlik nişanəsi kimi militarizasiyaya nail olmaq üçün Yaponiya Qərb təcrübəsindən geniş istifadə etdi və qısa müddətdə həm də ölkənin uğurlu şəkildə kapitalizm relslərinə keçirdi.

İşğal yolu ilə imperiyasını genişləndirmək, Avropa dövlətləri kimi müstəmləkələr əldə etməyə çalışdı və buna da müəyyən dərəcədə nail oldu. XX əsrin başlanğıcında Koreyanı tam şəkildə, sonrakı dördüncü onilliyin əvvəlində isə Çin ərazisi olan Mancuriyanı əsasən öz müstəmləkələrinə çevirməyi bacardı. Sonra bütün Cənubi-Şərqi Asiyanı özünə tabe etmək üçün işğal müharibələri apardı.

Amerikanların 1942-ci il iyunundan sonra müharibə əməliyyatları teatrında üstünlük qazanması, Yaponiya rəhbərliyinin işğal sahəsindəki iştahının kəskin surətdə azalmasına və yoxa çıxmasına səbəb oldu. II Dünya müharibəsinə daxil olmaq böyük səhv addım olmaqla yanaşı, onu fəlakətli bir məğlubiyyətlə üzləşdirdi, ölkənin şəhərləri xarabalıqlara çevrildi. Tarixində ilk dəfə olaraq Yaponiya ərazisi işğala məruz qaldı. Lakin Yaponiya bu fəlakətdən də nəticə çıxarmağı bacardı, qalib Amerika da bu sahədə ona xilas yolu göstərdi və ölkə feniks quşu kimi mifik deyil, real küldən də yenidən dirçəlməyə, qamətini düzəltməyə başladı.

(Ardı var)

Telman ORUCOV

525-ci qəzet.-2026.- 16 yanvar (№2).-S.22.