Ədəbiyyata, elmə və təhsilə təmənnasız xidmət nümunəsi

Məmməd Qocayev - 85

2026-cı təqvim ili respublikamızın elmi və pedaqoji ictimaiyyəti üçün əlamətdar hadisə - görkəmli ədəbiyyatşünas-alim, pedaqoq, elmi-filoloji mətnlərin mahir tərcüməçisi, Azərbaycanda Dostoyevskişünaslıq elmi məktəbinin yaradıcısı, filologiya elmləri doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi, Bakı Slavyan Universitetinin (BSU) məsləhətçi-professoru Məmməd Qoca oğlu Qocayevin anadan olmasının 85, elmi-pedaqoji fəaliiyətinin 60 illik yubileyləri ilə başlanıb.

Professor M.Q.Qocayev 1 yanvar 1941-ci il tarixdə Gürcüstan Respublikasının Kosalar kəndində anadan olub. Səkkizillik məktəbi doğma kənddə bitirib təhsilini Marneuli Pedaqoji Məktəbində davam etdirib. 1960-cı ildə M.F.Axundov ad. ADPRƏİ-yə (indiki BSU-ya) daxil olub. 1965-ci ildə ali məktəbi fərqlənmə diplomu ilə başa vuran Məmməd müəllim institut Elmi Şurasının qərarı ilə elmi-pedaqoji fəaliyyətə cəlb edilib. Fəal və məhsuldar elmi-pedaqoji fəaliyyəti ilə seçilən professor M.Q.Qocayev BSU-da fakültə dekanı, kafedra müdiri, elmi işlər üzrə prorektor vəzifələrində çalışıb. Müxtəlif illərdə "Ədəbiyyat nəzəriyyəsi və tarixi" elmi məqalələr məcmuəsinin, "Azərbaycanda rus dili və ədəbiyyatı" ictimai-siyasi və elmi-metodiki jurnalının redaktoru kimi çalışıb. Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında AAK-ın Filologiya elmləri və Pedaqogika üzrə Ekspert Şurasının üzvü olub. Hazırda BSU nəzdində Doktorluq dissertasiyalarının müdafiəsi üzrə Dissertasiya şurasının üzvüdür. 1975-ci ildə namizədlik, 1990-cı ildə doktorluq dissertasiyaları müdafiə edib. 1991-ci ildən professor elmi, 2016-cı ildən "Əməkdar elm xadimi" fəxri adlarını daşıyır.

Yuxarıda vərəqlənən həyat yolu, sadalanan faktlar və rəqəmlər dünya səviyyəli Azərbaycan aliminin elm və təhsilimiz üçün uzunmüddətli faydalı fəaliyyətinin qısa göstəriciləridir. Bu göstəricilərin arxasında yüz minlərlə universitet məzununun, müəllimin, alimin, yubilyarın təmsil etdiyi ali məktəbin müvəffəqiyyətləri durur. Ən əsası isə öz fədakar və təmənnasız qayğı və münasibəti ilə gənc nəsillərin elm və təhsil yoluna işıq salan xeyirxah və müdrik bir insan obrazı dayanır. Burada Məmməd müəllimin 75 illik yubileyinə yazdığımız məqalənin başlığı - "Yaxşı ki, dünyada yaxşılar varmış / Yoxsa heç olardıq yaman əlindən" deyimi yada düşür ("Mütərcim" jurnalı, 2016, № 1. - S.7-12).

Məmməd müəllimi onun tələbəsi, yetirməsi, həmkarı olaraq təqdim edərkən böyük alim-pedaqoq, ədəbiyyatşünas, tərcüməçi, ədəbiyyat nəzəriyyəçisi və filosofun yaradıcılıq irsi, fikir, araşdırma, tədqiqat sahələrinin miqyası nəzərdən qaçmır. Bu, sadəcə onun məşğul olduğu elmi, fəlsəfi, ədəbi-tənqidi, bədii-nəzəri və elmi-pedaqoji fəaliyyətin genişliyi və çoxaspektliliyi ilə bağlı deyil. Onun kitab və məqalələri, tədqiqat istiqamətləri ədəbiyyatşünaslığımıza qazandırdığı elmi-metodoloji təhlillərin və yanaşmaların yeniliyi və dərinliyi ilə yanaşı, həm də qloballığı ilə seçilir. Bu qloballığın və dərinliyin kökündə duran əsas cəhətlər ondadır ki, əvvəla, Məmməd müəllim Azərbaycan, rus və digər xarici ədəbiyyatların mahir tədqiqatçısı kimi antik dövrdən tutmuş müasir mərhələyədək dünya ədəbiyyatının inkişaf meylləri barədə nəzəriyyə, konsepsiya və təsəvvürləri ədəbiyyatşünaslığımıza, ədəbi-nəzəri, fəlsəfi, estetik görüşlərimizə tədqiqatçı ustalığı, maarifçi missisiyası və mütəfəkkir düşüncə genişliyi və dərinliyi ilə gətirə bilir. İkincisi, o, yüksək erudisiya, geniş mütaliə, tədqiqatçılıq istedadı ilə dünya mədəniyyətləri və ədəbiyyatlarının inkişaf tarixi və qanunauyğunluqlarını təhlil etməyi, onlara qiymət verməyi və bunu aydın şəkildə Azərbaycan oxucusuna və tələbə auditoriyasına təqdim etməyi bacarır. Üçüncüsü, yüksək dəyər kəsb edən dünya ədəbiyyatı mətnlərinin və onların müəlliflərin, ədəbiyyatşünaslıq üzrə araşdırmaların, tənqiq və təhlilin, nəzəri-metodoloji, bədii-estetik görüşlərin dünya fəlsəfi fikir kontekstində təqdimatı ilə Antik, Orta əsrlər, Yeni dövr, XIX və XX əsrlər üçün səciyyəvi ədəbiyyat nümunələrinin müasir oxucu tərəfindən dərkinə açar tapır; onun təqdimatı ilə Nizami də, Şekspir də, Tolstoy və Dostoyevski də, Coys da insan düşüncəsində paralellərlə dolu bir nizam və ya həyat həqiqətlərini dərketmə modeli yaradır. Bu tədqiqatlar mövcudluğunu və onun fəlsəfəsini dərk edən insanı ali məqama ucaldır. Digər tərəfdən, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığına bədii ədəbiyyatda insan konsepsiyası və poetika məsələləri ilə bağlı fərqli tədqiqat təcrübəsi gətirərək, xüsusilə Mixail Baxtinin polifonik roman nəzəriyyəsini, onun bədii yaradıcılığı ideologiya və ictimai fikirdən azad dərk və təqdimetmə mövqeyini təlqin edir.

Bu gün ədəbiyyatşünaslığımızın, bütövlükdə təhsil və mədəniyyətimizin qarşısında duran əsas məsələlərdən biri rus ədəbiyyatı ilə qarşılıqlı əlaqələrimizin düzgün resepsiyası, mövcud ədəbi irs, arxada qalan iki əsrlik tarixi yol, mədəni dəyərlər, rus dilində yaradılan bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq materialları barədə təsəvvürlərin adekvat transformasiyasına nail olmaq, bu materialları saf-çürük etmək, bütövlükdə zibil qutusuna göndərilməkdən sığortalamaqdır. Bu cəhətdən Məmməd müəllim ədəbi əlaqələr tariximizin xarakter və məzmununa özünəməxsus yanaşması ilə də seçilir. Dostoyevski yaradıcılığı, onun ədəbi portreti ədəbiyyatşünas Məmməd Qocayevin bütün tədqiqatlarının, bədii ədəbiyyatla bağlı bütün mülahizə və müqayisələrinin baş predmeti və obyektidir. Buna rəğmən, Azərbaycan tədqiqatçısı Qərb slavyanlarının türklərlə müharibəsi məsələsində müharibənin əleyhinə qalxmış Lev Tolstoyla mübahisəyə girişən və bu müharibəni həm də rusların türklərə qarşı müharibəsi adlandıran Dostoyevskini tənqid və təftiş etməkdən çəkinmir. O, haqlı olaraq qeyd edir ki, "Dahi və humanist yazıçı kimi tanınan Dostoyevski türklərdən söz düşəndə tamamilə dəyişir və öz mülahizələrində səhvlərə və haqsızlığa yol verir... Yazıçı bədii həqiqətlərdən kənara çıxaraq, ona yad olan siyasi məsələlərə qarışanda, hökmən ağır səhvlərdən yaxa qurtara bilmir. Odur ki, dahi yazıçı, bədii söz ustası, publisist olaraq zəif və cılız görünür. Dostoyevskinin türklər və ümumiyyətlə, türk milləti haqqındakı ədalətsiz qənaətləri onun publisist kimi siyasi səhvlərindən xəbər verir" (F.M.Dostoyevski. Yazıçının gündəliyi. - Bakı: Qanun, 2014. - S. 8-9).

Yuxarıda gəldiyimiz qənaəti əsaslandırmağa iki məqamı vurğulamaq kifayət edər: birincisi, bu, M.Qocayevin kitablarının siyahısıdır: "F.M.Dostoyevski yaradıcılığında xarakter problemi" (1990); "Ədəbi xarakterin tarixi və nəzəriyyəsi" (1991); "Nizaminin insan fəlsəfəsi" (1996); BSU-da "Filoloqun kitabxanası" seriyasında onun tərcüməsi, giriş məqaləsi və qeydləri ilə çapdan çıxmış "Baxtin M.M.Dostoyevski poetikasının problemləri" (2005); Ədəbiyyatşünaslığımızın və rusistikamızın çox ciddi uğuru hesab etdiyimiz "F.M.Dostoyevskinin xarakterləri və ideyaları" (2007); 1973-cü ildən 2007-ci ilədək elmi məcmuələrdə və jurnallarda rus dilində nəşr edilmiş 40-dan çox məqalənin toplandığı "Ədəbiyyatda obraz və xarakterlər" (2009); "Dünya ədəbiyyatı kitabxanası" seriyasında nəşr edilmiş F.M.Dostoyevskinin üçcildliyinə daxil olan "Şeytanlar" romanının dilimizə ilk tərcüməsi (2012), F.M.Dostoyevskinin "Yazıçının gündəliyi" publisistik əsərinin Azərbaycan dilinə bəzi ixtisarlarla tərcüməsi və kitab şəklində nəşri (2014), M.Baxtinin "Fransua Rablenin yaradıcılığı, Orta əsrlər və Renessans dövrü xalq mədəniyyəti" fundamental əsərinin dilimizə tərcüməsi (2021).

Digər bir cəhət M.Qocayevin yaradıcılıq, tədqiqat və elmi maraq dairəsinin genişliyi ilə bağlıdır: 1) Azərbaycanda Dostoyevskişünaslıq məktəbinin formalasdırılması ki, bu da özünü dahi yazıçının yaradıcılıq irsinin araşdırılması ilə bağlı professor Məməd Qocayevin rəhbərliyi altında çoxlu dissertasiya işlərinin müdafiəsi və monoqrafik tədqiqatların aparılmasında, rus ədibinin "beşlik" adlandırılan məşhur romanlarının hamısının dilimizdə işıq üzü görməsi və bəzilərinin hətta ikinci dəfə tərcüməsində təsdiqlədi; 2) rus ədəbiyyatının bədii-estetik və fəlsəfi-nəzəri prob-lemlərini Avropa ədəbiyyatları kontekstində dəyərləndirmə istiqamətində qələmə alınan məqalələr (məsələn, "Hamlet və Raskolnikov (Şekspir və Dostoyevskidə humanizim problemi"), "C. Coysun "Uliss" romanında insan. Yerə yıxılan şeyi bir az da kənara itələmək gərəkdi" (F.Nitşe), "Don Kixot və Don Juan", "O.Şpenqler mədəniyyət və sivilizasiya barəsində", "O.Şpenqler rus ədəbiyyatı barədə", "F.M.Dostoyevski yaradıcılığında Qərb və Şərq motivləri", "Antik faciədə katarsis probleminə dair", "Y.Polyakov və onun "Süddə çəpiş" romanı" və s.; 3) Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında yaradıcılıq metodları ilə əlaqəli boşluqlara aydınlıq gətirilməsi (Nizami "Xəmsə"sinin mətni əsasında Orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatında İntibah, "Koroğlu"da baroko, H.Cavid yaradıcılığında sentimentalizm, klassik və müasir ədəbiyyatımızda romantizm, realizm və tənqidi realizm).

Böyük alimimizə, müəllimimizə və ustadımıza, sadə və təvazökar ziyalımıza, elm və təhsilimizə təmannasız xidməti ilə gənc və orta nəsillərə örnək olan Məmməd müəllimə cansağlığı arzulayırıq.

Telman CƏFƏROV

Filologiya üzrə elmlər doktoru, professor, Əməkdar müəllim

525-ci qəzet.-2026.- 16 yanvar (№2).-S.19.