Bakı metrosunda yeni gedişhaqqı üsulu

GEDİŞHAQQI SƏRNİŞİNİN MİNDİYİ VƏ DÜŞDÜYÜ STANSİYALAR ARASINDAKI MƏSAFƏYƏ UYĞUN HESABLANACAQ

Bakı metrosunda gedişhaqqının sərnişinin qət etdiyi məsafəyə görə ödənilməsi metodunun tətbiqi nəzərdə tutulub. Bu barədə "Bakı Metropoliteni" QSC-nin Maliyyə departamentinin rəisi Kamal Hüseynli deyib. O bildirib ki, hazırda vahid tarif modeli tətbiq olunsa da, analitik qiymətləndirmələr davam etdirilir: "Məsafə, zona və sərnişin seqmentlərinə əsaslanan diferensial tarif modelləri üzərində aparılan təhlillər gələcəkdə daha balanslı və iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış tarif mexanizminin formalaşdırılmasına imkan verə bilər".

Məsafəyə əsaslanan tarif sistemi sərnişinin mindiyi və düşdüyü stansiyalar arasındakı məsafəyə uyğun olaraq gedişhaqqının hesablanmasını nəzərdə tutur. Yəni qısa məsafə qət edən sərnişin daha az, uzun məsafə qət edən isə daha çox ödəniş edir.

Ekspertlərin fikrincə, metroda gedişhaqqının sərnişinin qət etdiyi məsafəyə görə ödənilməsi daha ədalətli və iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış modeldir. Amma bu sistemin uğurlu tətbiqi üçün güclü texnoloji baza, sosial balans və effektiv kommunikasiya zəruridir.

Nəqliyyat məsələləri üzrə ekspert Eldəniz Cəfərov deyir ki, sözügedən model, yəni tariflərin differensiallaşdırılması Avropa ölkələrində illərdir ki, tətbiq olunur. Sözügedən modelə əsasən sərnişin neçə stansiya və ya neçə kilometr yol qət edirsə, ödəniş də buna uyğun hesablanır. Qısa məsafə qət edən sərnişin minimal ödəniş edir. Yəni 2-3 stansiya üçün daha aşağı tarif tətbiq olunur. Məsafə artdıqca gedişhaqqı da artır. Bu zaman mərkəzi ərazilərdə hərəkət edən sərnişinlə daha uzaq məsafəyə gedən sərnişinin ödədiyi məbləğ arasında fərq yaranır. Adətən mərkəzdə yaşayanlar şəhərin kənar ərazilərində yaşayanlarla müqayisədə daha az ödəniş edirlər: "Əksər dünya ölkələrində metroda gedişhaqqının hesablanması şəhərin ölçüsünə, nəqliyyat şəbəkəsinin quruluşuna və sosial siyasətə uyğun olaraq fərqli modellərlə tənzimlənir. Əsas məqsəd həm ədalətli ödəniş mexanizmi yaratmaq, həm də sosial balansı qorumaqdır. Bu model xüsusilə Yaponiya, Cənubi Koreya və Sinqapur kimi ölkələrdə tətbiq olunur. Sərnişin metroya daxil olarkən və çıxarkən kartını oxudur, sistem avtomatik olaraq neçə kilometr və ya neçə stansiya yol getdiyini hesablayır. Hesablamadan sonra ödənişi buna uyğun çıxır. Bu yanaşma "az gedən az, çox gedən çox ödəsin" prinsipinə əsaslanır".

Onun sözlərinə görə, əksər Avropa ölkələrində zona üzrə tarif modeli tətbiq edilir. London, Paris, Berlin kimi şəhərlərdə metro şəbəkəsi bir neçə zonaya bölünür. Sərnişinin keçdiyi zonaların sayına görə gedişhaqqı müəyyən edilir: "Mərkəzi zonalarda qiymətlər daha ucuz, şəhərin kənar ərazilərinə doğru isə daha yüksək olur. Bu sistem həm şəhərdaxili hərəkəti tənzimləyir, həm də uzun məsafəli xətlərin maliyyə yükünü balanslaşdırmağa imkan verir".

Nəqliyyat məsələləri üzrə ekspert Elməddin Muradlı hesab edir ki, Bakı metrosunda gedişhaqqının sərnişinin qət etdiyi məsafəyə görə ödənilməsi modelinə keçid sərnişinlər üçün sərfəli olacaq. Amma bu sistemi qurmaq elə də asan deyil: "Bu sistemə keçid üçün bütün stansiyalarda terminallar olmalıdır. Məsələn, sərnişin kartını turniketə yaxınlaşdıranda avtomatik ondan 60 qəpik çıxılır. Stansiyadan çıxanda sərnişin yenə də kartı oxutduracaq ki, getdiyi məsafəyə görə gedişhaqqı çıxılsın. Az məsafə qət edən sərnişindən məsələn, 30-40 qəpik çıxılacaq, yerdə qalanı karta qayıdacaq. Bu sistemin qurulması asan iş deyil. Hazırda ciddi təhlillər aparılır, araşdırmalar gedir. Bu, metro üçün ilk olsa da, ümumilikdə artıq dəmir yollarında tətbiq edilir və həmin zaman ciddi narazılıq olmadı. Əksinə, belə tarifdən faydalananlar çoxdur. Sadəcə, burada elə bir addım atmaq lazımdır ki, bütün yük sərnişinlərin 50 faizdən çoxunun üzərində qalmasın. Yeni model üzərində ciddi şəkildə düşünmək lazımdır".

E.Muradlının sözlərinə görə, differensial qiymət siyasəti artıq dəmir yollarında tətbiq olunur: "Əvvəllər standart tarif bir manat idi. Bir dayanacaq gedənlə 15 dayanacaq məsafə qət edən eyni məbləğ ödəyirdi. Sonra differensial qiymət siyasəti müəyyənləşdirildi. Bu gün bəzi sərnişinlər 40, 50 qəpik, başqaları 1 manat və ya daha çox ödəyir. İndi uzaq məsafələrə səfərlər fərqli formada hesablanır".

İqtisadçı ekspert Razi Abasbəyli hesab edir ki, bu metod şəhərin kənar ərazilərində yaşayan və gündəlik uzun məsafə qət etməli olan vətəndaşlar üçün xərclər arta bilər. Bu halda güzəştlər, aylıq limitlər və ya abunə kartları kimi kompensasiya mexanizmləri nəzərdə tutulmalıdır: "İqtisadi baxımdan səmərəli olan hər qərar avtomatik olaraq sosial baxımdan optimal olmur. Ona görə də məsafəyə əsaslanan tarif tətbiq edilərkən gəlir səviyyəsi aşağı olan əhali qrupları üçün kompensasiya mexanizmləri mütləqdir. Əgər məsafəyə görə tarif tətbiq olunursa, mütləq aylıq gediş limitləri, abunə kartları və sosial güzəştlər nəzərdə tutulmalıdır. Əks halda, şəhər kənarında yaşayan vətəndaşlar üçün nəqliyyat xərcləri artacaq. Məsafəyə görə gedişhaqqı modeli sosial balans qorunduğu halda sərnişinlər üçün faydalı ola bilər".

Sevinc QARAYEVA

525-ci qəzet .- 2026.- 16 yanvar (№2).- S.7.