Qəzəl xanı

 

Ömrü boyu şulum kökündə, sərgərdan yaşayan bir adama "xan" sözü yapışmır.

Amma ona yaraşır.

O, Xəzərin sahilində doğulmuşdu. Ev-eşik sarıdan həyatı boyu korluq çəkmişdi.

Əslində torpağın üstündən daha əvvəl onun elə dənizi özünə ev-eşik saymağa haqqı çox idi.

Amma dünyada hər şeyin ədalətsiz bölündüyünü görəndə hətta buna da şübhəsi yaranmışdı. Rişxəndli kədərlə demişdi ki:

 

Olsa təqsim hamıya bəhri Xəzər,

Mən də bir varisəm ölkəmdə əgər

Mənə də ən azı bir vedrə düşər...

 

Amma bu Vətəndə Tanrı onu nə torpağa, nə dənizə, nə hamının olan sərvətlərə varislərdən biri kimi yaratmışdı. Allah onu bu yurda gözəl sözün ən birinci varislərindən olaraq göndərmişdi ki, həmin məqamda şikayətlənməyə, gileylənməyə haqqı yoxdu.

İstedad, ilham, sözə sahiblik ona qətrəylə, ovucla, bardaqla yox, ümmanla bağışlanmışdı.

O bizdən uzaq olmayan bir dövrün içərisinə sanki çox uzaq zamandan bir quş kimi, bir yuxu kimi, bir unudulmuş nəğmə kimi uçub gəlmişdi.

Elə o cür də - bir quş kimi, yuxu kimi, nəğmə kimi yaşadı və uçub getdi.

O hamı kimi deyildi, hamı kimi ola bilməzdi.

Çünki o, hər cəhətdən yeganə idi, VAHİD idi...

 

***

Heç bir çeşmənin üstünə sayğac qoyulmayıb, heç bir bulaq müəlliflik davası etmir ki, bu mənim suyumdur, hamı bilsin.

O, sözü axtarmırdı.

Söz özü onun içərisindən çıxmağa fürsət gəzirdi.

Şair ola-ola ömrü boyu bircə şeiri, bircə kitabı çapa getməsə də, onun vecinə olmazdı.

Bulaq niyə narahat olsun ki, onun suyunu içən olacaqmı?

Heç kim dodağını bulağa dayayıb qurtum-qurtum nuş etməsə də, axıb torpağa qovuşacaq, yenə hamınınkı olacaq.

Deyirdilər, bir gözələ söz qoş, həmin dəqiqə qəzəli hazır idi.

Deyirdilər, qəbir daşına ovulacaq şeirə ehtiyac var, dərhal can-başla kitablara düşəsi nəfis söz inciləri doğururdu.

Deyirdilər, bu kitaba, kağıza bir yadigar imza at, qıymırdı elə sadəcə imzayla kifayətlənsin, qələmi əlinə alırdısa, azı qələmə hörmət naminə bir-iki şah beyt yazırdı.

Və iki-üç dəqiqə sonra daha o sözlər yadında olmurdu.

Onunçün doğurduğu sözlərin üstündə adının qalması yox, özünün içərisindəki söz vulkanlarından azad olmasıydı.

O, duyğu zahısıydı. Sözü doğurdu, rahatlanırdı, daha bir təzə söz söyləyib, bir az da çox azad olmağa çalışırdı.

Belə qeyri-adi insanlar üçün adi insanlara aid olanlar uyğun gəlmir.

Amma hamı ilə bir göy qübbəsi altında yaşadığından müəyyən işlərdə gərək hamı kimi olaydın.

Hamı kimi olub o da evləndi, ailə, oğul-uşaq sahibi oldu.

Amma özü də bilirdi ki, bunlar adi adamlar üçündür, onun kimi VAHİDlər üçün yox.

Çünki ondan ötrü dünyada qarşısında məsuliyyət daşıdığı bircə qüvvə, bircə varlıq vardı, SÖZ, ŞEİR.

Kim nə deyir-desin, kim necə deyinir-deyinsin.

Ondan ummağın yeri yox idi, o, ayrı fəzada idi.

Sağlığında da, ölümündən sonra da.

O və onun kimilərin hamısı belədir.

Belə olub, həmişə də belə olacaq. Çünki onların hər biri bütün zamanlarda və dünyanın hər yerində VAHİDdir.

 

***

Bu məsləhəti müdrik Füzuli edib, amma həmin nəsihətə onun özündən də yaxşı əməl eləyən bir neçə yüzil sonra yaşamış nəvəsi olub.

 

Qəzəl de ki, məşhur-i dövran ola,

Oxumaq da, yazmaq da asan ola.

 

Bu öyüdünü də Füzuli Dədə şeirlərindən də sadə, saya bir tərzdə deyib. Yəqin məqsədli şəkildə belə söyləyib ki, vəsiyyəti yaddaşlara həkk olunsun.

Amma başqa Füzuli kəlamları kimi, çağdaşları, nəvə-nəticələri onun bu sözünü yadda saxlasalar da, həmin tövsiyədən daha əvvəl Füzulinin özündən, yazısının tərzindən nümunə götürüblər.

Çalışıblar ona bənzər yazsınlar, sözləri, deyişləri onun kimi sıralasınlar.

Başlanğıcda oxşamağa səy ediblər, amma bu tilsimə düçar olandan sonra nə illah ediblər, onun sehrindən qurtula bilməyiblər. Nə qədər aralı, hündür uçmağa can atsalar da, Füzuli cazibəsi onların qanadından tutaraq özünə sarı dartıb.

Çox-çox zamanlar ötəndən sonra bir cavan peyda olub. Qəzəlin dəbdən düşdüyü, keçmişin qalığı, köhnəlik əlaməti sayıldığı bir zəmanədə başlayıb qəzəl yazmağa.

Füzulini adam deyil, ilahi bir varlıq saysa da, onun ruhunu öz iliyinə, qanına hopdursa da, başlayıb Füzulini də heyrətə salacaq qədər rəvan, bayatı kimi duru qəzəllər qoşmağa.

Belə yaza-yaza əslində qəzəli dirildib, belə yaza-yaza əruzlu şeirdə, qəzəlçilikdə bir məktəbə çevrilib, belə yaza-yaza qeyri-adi yüksək savadı olmasa da, müəllimə, öndəgedənə dönüb.

Laübalı gəzib dolanıb.

Kasıbyana, ehtiyaclı, sıxıntılı - dərvişanə ömür sürüb. Amma tərkimühit olsa da, tərkidünya qalmayıb.

Badəsi, meyi yalnız misrasında görünməyib, elə həm də daim əlində olub.

Bu "daim" kəlməsi də elə təsadüfdən gəlib sözümüzün üstünə çıxmadı.

Ən ayıq misralar yazsa da, dünyaya xumar-xumar, rindanə baxıb.

Elə beləcə də qəbul edilib, elə beləcə də sevilib.

Rind dərviş kimi.

Adətən belə olmur. Ya dərviş olurlar, zahid olurlar, ya rind, xərabati.

O, varlığında, taleyində, ömründə bunların ikisini qatıb bir-birinə.

Bütün başqa cəhətləri kimi, elə bu xüsusiyyəti ilə də Tək olub, Vahid olub.

O qədər VAHİD olub ki, axırda çoxları ona ata-anasının verdiyi əsl adı da unudub. Onu elə VAHİD kimi tanıyıb, VAHİD kimi sevib, VAHİD kimi yadda saxlayıb.

Və o həmişə VAHİD olaraq qalacaq!

 

***

Yalan-gerçək, deyirlər ki, onun 1961-ci ildə işıq üzü görən "Qəzəllər" kitabı 300 min nüsxə olmalıymış.

Çünki sovet dönəmində bütün nəşriyyatlar dövlətin olduğundan çap ediləcək hər əsər yüz cür götür-qoydan sonra siyahıya salınar, nə miqdarda buraxılacağı da azı bir il qabaqdan mərkəzi kitab ticarəti təşkilatlarının sifarişi ilə müəyyənləşərmiş və ustad qəzəlxanın məhz bu sayda kitabına tələb olduğu müəyyənləşibmiş.

Amma cəmi 30 min sayla buraxılıb.

Həmin şayiələr düzdürsə də, Vahidin böyük şöhrətindən deyir, yalansa da, yenə sevimli şairi haqqında əfsanə düzəldən xalqın məhəbbətindən xəbər verir.

Camaata gərək olduğundan azı 10 dəfə az buraxılmış həmin kitabı vərəqləyirəm, səhifə-səhifə aşdıqca bir köhnə qənaətimdə sabitləşirəm ki, Vahid mədəni həyatımızın əlahiddə, məxsusi, taysız, rəqibsiz bir hadisəsidir ki, onu heç vaxt yalnız ədəbi dəlil kimi qiymətləndirmək olmaz. Vahid, onun şeiri kitab yox, avaz poeziyasıdır, bu yaradıcını nişan vermək üçün "şair" deyimindən daha sərrast olan "qəzəlxan" ifadəsidir; çünki bu sonuncu kəlmə şeir və oxuma anlayışlarından yoğrulub.

Həqiqəti öz adıyla deyək - Vahid yaxın müasirimiz olan yeganə söz ustasıdır ki, hətta kitabları buraxılmasa belə, el içində məşhur olacaqdı. Onun əlyazma halında əldən-ələ gəzən qəzəlləri onsuz da kitablarda çıxmazdan xeyli öncə xanəndələrin oxusunda "nəşr olunmuşdu". Bunu hesablayan (və hesablaya biləcək şəxs) olsaydı, maraqlı bir rəqəm alınardı - görən Vahid sözləriylə ifa edilmiş muğamların, təsniflərin, mahnıların yazıldığı nə qədər val, nə qədər disk var? Neçə yüz min, bəlkə lap milyon, yoxsa ondan da çox?

Vahidin şeir kitabları heç vaxt bu miqdarda çıxmayıb.

"Qəzəllər"i vərəqləyirəm. "Oxuyuram" demirəm, çünki bu misraları oxumağa macal tapmıram, gözüm sözləri alan kimi tanış müğənnilərin səsləri gəlir yadıma.

Bu oxuyan Sara Qədimovadır:

 

...Xakistəri-eşqəm, mənə təhqir ilə baxma,

Min gənc çıxar zahirə viranəliyimdən.

 

Belə yapışıqlı, belə duyğulu oxuyan Ağabala Abdullayevdir; yaddaşımda onun "Zabul-segah"ının lenti fırlanır:

 

Biz vətən mülkün həqiqətlə sevən aşiqlərik,

Xaini, ədnanı yurdumdan kənar istər könül.

 

Bu isə Yavər Kələntərlinin naləli sədası:

 

Zülfün dağılmaq adətidir, şanə neyləsin,

Yarın vəfası olmasa, biganə neyləsin?

 

Bu da Əlibaba Məmmədov:

 

Gözəl həyatını, Vahid, fənaya sərf etmə,

Səni zəmanə yetirməz dübarə, bir dənəsən.

 

Gözəl həyatını Vahid nəyə sərf etdi, necə yaşadı, yaşayışı ilə yaratdıqları bir-birinə nə qədər oxşadı? Doğrudanmı onun sürdüyü həyat gözəl oldu, razıydımı ömründən, bəxtindən, yoxsa bu barədə düşünmək heç eyninə gəlmirdi?

 

***

1916-cı il 24 iyun axşamı bakılılar Orucov qardaşlarının mətbəəsində çap olunmuş divar təqviminin növbəti vərəqini cırdılar. Çox ailə üçün divar təqvimi gündəlik qəzet kimi bir şey idi və həmin səhifəni də maraqla oxudular:

"Əliağa Məmmədquluzadə hicri 1311-də, şabanın 12-də Bakı şəhərində doğulmuşdur. Qədim məktəbdə bir qədər təhsil almışdır. Xarratlıqda qabil ustalar cərgəsinə daxil olmuşdur. Mətbuatda, xüsusən "Dirilik" və "Babayi-əmir" məcmuələrində əşarı olduğundan daha burada şerlərindən dərc etmədiksə də, yeri gəldikcə yazılacaqdır".

Deməli, 1894-cü il fevralın 18-də doğulmuş Vahidin cavan bir şair kimi divar təqviminə düşdüyü vaxtlar hələ iyirmi ikicə yaşı varmış. Amma bu azacıq yaşının ərzində başı həyatın sərt daşlarına da dəyibmiş, zamanın çopur sifətlərini də görübmüş.

Yaşayırdılar Masazırda. Əlbəttə, hər şey daha yaxşı ola bilərdi, balaca Əlağa daha firavan, daha qayğısız uşaqlıq görə də bilərdi. Lakin dülgər Məmmədqulu canını tapşırdı. Əlağa çox kiçik idi, bu ölümün acısını anlayacaq düşüncəsi yoxdu. Məmmədqulu rəhmətə getdi, rəndəsi, mişarları, çəkicləri, iskənəsi... qaldı, başsız ailəsi qaldı, yetim Əlağası qaldı.

 

Qaldım avara, səfil, özbaşına.

Elə ki çatdım on-on bir yaşına,

Məktəbə, sənətə artdı həvəsim,

Kimsəsizdim, yox idi dadrəsim,

Möhnətim çox, qəmim ondan artıq,

Baxıram dövrəmə yazıq-yazıq.

Yox, tam kimsəsiz də deyildi. Böyük əmisi Məşədi Ağabəyin bir əli onların üstündəydi, amma bu arıq, cansız uşağın köksündə həssas, tez yaralanan, tikanlı bir baxışdan, ehtiyatsız sözdən soluxa bilən şair ürəyi döyünürdü. Çox da hələ şeir yazmırdı.

Sinəsində çırpınan şair ürəyi olmasaydı, o elə uşaqlığından bəd bir axına qoşulub itərdi, səfil, sağındakı-solundakı yaramazlardan, tüfeylilərdən, dələduzlardan birinə çevrilərdi, türməyə gedib-gəlmələri ənənəyə çevrilmiş tay-tuşlarından növbətisi olardı. Ya da yaxşı halda həmin çevrənin ən iftixarlı peşəsi - şoferliyə yiyələnərdi.

Bu uşağın sinəsində çırpınan balaca şair qəlbinin məhəbbətə, istiyə ehtiyacı çox idi və qıraqdan-qırağa olan əmi himayəsi o ufacıq ürəyin umacağını çətin ödəyəydi.

Onu verdilər mollaxanaya. Çox sonra - 1935-ci ildə Vahid o köhnə məktəbdə ötmüş günlərindən söz açan "Mollaxana" poemasını yazacaq, bu poema "İnqilab və mədəniyyət"də çap olunacaq.

 

Mollanın haqqını hər ayda gərək

Hələ-əlbət bizə borc idi verək.

Mümkün etməzdi yenə bir paramız,

Verə bilməzdi - yox idi paramız.

 

Bu misralar o poemadandır.

Mollanın haqqını hər ay verə bilməyənlərdən biri də Əlağa İskəndərov idi (Vahidin rəsmi soyadı belə idi; bəzi qaynaqlar "Məmmədquluzadə" yazanda onun Məmmədqulu oğlu olmasını nəzərdə tutur). Bu məktəbdə elə həmin pulsuzluğun, ehtiyacın üzündən başacan oxuya bilmir. Dərsini yarımçıq qoyub gedir çörəkpulu dalınca, başlayır çilingər şagirdi işləməyə. Amma hər halda bu məktəb ona əlifba öyrədir, yazı-pozu vərdişləri aşılayır və beləliklə, həmin bu ibtidai təhsil ömrünün axırınacan onun karına gəlir.

Bu isə Vahidin öz səsidir. Ömrünün axırını yaşayan qoca, xəstə Vahidin səsi. Azərbaycan radiosunun səs xəzinəsində qalan, yorğun, bir az xırıltılı, bir az məst səsi (bir dəfə özü etiraf edibmiş ki, "mən bayırda 100 qram içib kefli görünməsəydim, Hüseyn Cavid kimi Sibirdə çoxdan çürümüşdüm". Bir oxla iki dovşanı şikar edib -mütəmadi vurub, buna görə də gendən süzərək altdan-altdan hər yaradıcını güdən hökumətin nəzərlərində qeyri-ciddi, içən adam kimi qavranılıb, kef də ki öz yerində).

O lentdən Vahidin tək ara-sıra xışıltılı öskürəklərini ixtisar edərək dilindən qopan sözləri tam olduğu kimi yazıram:

"Mənim yadıma gələnlərdən... Uşaq idim. 1914-cü il idi. Mən bu aralarda başlamışam. İbtidada bunu demişəm:

 

İlahi, tabeyəm eşqə, məni hifz et bəlalərdən,

Sənə ərz eyləyim, ya Rəbb, bu yari-naxudalərdən.

 

Əfsus ki, sözün dalı yadımdan çıxıb. Bu, sadə qafiyədir, başqaları da bu qafiyədən deyiblər. Sonra yadıma düşür ki:

 

Sənə ar olsun, ey Vahid, dilinə yarın aldandın,

Gəlibdir başuva yüz min bəla bu aşinalərdən.

 

Bunlar nə kitabda var, nə də dəftərimdə. Şeirlərimi mən yığıb toplamamışam. O qədər itib-gedib ki!..

Azər bizə düşbərə bişirtdirərdi. Gedib yığılardıq beş-altı adam, qafiyə deyərdik. Həsən Səyyar bir dəfə çağırdı məni ki, gəl bir qafiyə deyək ki, heç deyilməmiş olsun. Tez əlüstü qafiyəni mən tutdum:

 

Kim der ki, ləl-i nabüvə kövsər deyilməyib,

Mehr-i cəmalüvə məh-i ənvər deyilməyib.

Yüz dəfə zikr olunsa kəlamın, xoşum gəlir,

Heç bir kəlamın bunca mükərrər deyilməyib.

Canana ərz edibdilər Səyyarı, Vahidi,

Odlara taleyi yanan Azər deyilməyib.

 

Bunu məclisdə demişəm - Azərgildə. Belə oldu ki, mən dedim bunu, day bunlar demədi. Özü də tez deyənəm də, qoymaram bir adam məndən qabaq desin. O Həştərxan atları kimi. Xasiyyətim elədi. Qələm ki keçdi əlimə, mən o şeyi gərək tez bitirəm. Bir saatlıq işi on dəqiqəyə görənəm. Ona görə də Mirzə Əbdülxaliq Yusif deyərdi ki, sənin təbin bicdi, mən də gülərdim. Deyərdim ki, nə üçün, ay Mirzə? Deyərdi, ona görə ki, səninlə bacarmaq olmur.

Gəlirdik, beş-altı adam bir yerdə əyləşirdik, o, qafiyə deyəndə mən tez tutardım. Məni oxutdurardılar, əl çalardılar: "Sağ olginən", "Sağ ol, Vahid". Day özləri deyəmmirdilər.

Seyid Zərgərgilin evindəydim mən. Girdim içəri. Salaməleyküm - əleyküməssəlam. Gördüm bir zorba, hündür kişidi. Lap dağıstanlıya oxşayır elə. Seyid Zərgər mənə dedi: "Tanış ol Azər əfəndiynən". Mən adın eşitmişdim, üzün görməmişdim. Azərə dedi ki, tanış olun, bu da milli şairlərdəndir. Azər ona dedi: "Necə olur, milsiz də var?" O, cavab verə bilmədi. Özü deyən kimi, Azər orda məni saymırmış, ələ salan kimiymiş. Ürəyində, ibtidada. Mənə şeir oxutdurdu ki, qoçaq, oxu şeirlərindən. Mən ona dedim ki, sizin hüzurunuzda mən nə oxuya biləcəyəm? Özü dedi: "Oxu, bu özü elə böyük şeydi mənimçün ki, belə deyirsən".

Qəzəl bu idi ki:

 

Tökmüş o şux məh üzə zülfi-siyahini,

Guya ki, gizlədib fələk əbr içrə mahini.

 

Bu elə indi kitabda da var. Mirzə mənə deyərdi: "Sağ ol, qoçaq". Mən elə bilirdim məni ələ salır. Demə, bu yazıq elə "qocağı" doğrudan deyirmiş. "Bərəkallah", "Sağ ol". Belə dedi. Müxtəsəri, çox şeylər oxuduq. Bu gedəcəkdi. Dedi: "Mən mətbuata gedirəm". Mən də bilmirəm "mətbuat" nə deməkdir axı. Qərəz, başa düşdüm ki, Orucovun mətbəəsinə getmək istəyir. Dışarı çıxanda mən də Azərlə bərabər çıxdım. Bir az getdik söhbət eləyə-eləyə. Dedi, gedək orda səni tanış eləyim, tapşırım. Sən şeirlər yazginən. Sən yaxşı şair olacaqsan. Nə yaxşı yazmısan!

İndi anlayıram, həm məni həvəsləndirirdi, həm də elə düzgün deyib də kişi...

Getdik ora - mətbəəyə. Sabirin heykəli olan yer mətbəə idi. Girdik içəri, gördük ki, Seyid Hüseyndi, Ruhulla Axundovdu. Var idi neçə adam, onları tanımadım kimlər idi. Azər onlara tapşırdı ki, bu uşaqdan muğayat olun. Şeir yazsa, çap eləyin. Mən də sevindim. Qərəz, bayıra çıxanda qəzet vardı Azərin əlində. Oxudu mənimçün. Qafiyələri "dad", "fəsad", "fəryad" - belə gedirdi. Mən də getdim evə, gecəynən o qafiyədə bir şeir yazdım. Səhərisi gün "İqbal" qəzetində çıxdı:

Olmadım bir ləhzə, ya Rəbb, bu vətən mülkündə şad,

Ömrüm əksildi günü-gündən, qəmim oldu ziyad,

Bivəfa gördüm kimə dünyada etdim etimad".

 

O gün Vahid ömrünün ən xoşbəxt günlərindən idi - 1914-cü il mayın 4-ü. Artıq bir neçə il idi şeir yazırdı, meyxanalar qoşurdu, amma bu səhər onun adı, onun şeiri mötəbər bir qəzetin səhifəsindəydi. Bir şairin istiqbala yolu "İqbal"dan başlanmışdı.

Hələlik onun az-çox tanındığı ədəbi çevrə Mirzə Əbdülxaliq Yusifin evindəki şeir məclisləriydi. Əlağa bu məclislərdə danışmaqdan çox susardı. Susardı, ən əvvəl ona görə ki, bu söz yığnağına gələn Buzovnalı Azərin, Seyid Zərgərin, Əbdülxaliq Cənnətinin, Mirzə Hadi Sabitin, Haşım bəy Saqibin, Ağadadaş Münirinin sinələri hikmətli kəlamlarla doluydu, onları dinləyərdi, dinlədiklərini hafizəsinə cəm edərdi - yaddaşı yaxşıydı, burada bir dəfə eşitdikləri sonra zehnindən uzun illər boyu pozulmadı.

Mirzə Əbdülxaliqin yumşaq xalılarla döşənmiş hücrəsinə hər gələndə ustadın ayağa qalxıb onu qarşılaması Əlağaya birtəhər gələrdi. Bir dəfə ürəyindəkini gətirdi dilinə: "Mirzə, daha sizə gəlməyəcəm". Mirzə Əbdülxaliq təəccübləndi: "Niyə?"

"- Çünki hər dəfə gəlirəm, sizi əziyyətə salıram, ayağa durursuz, zəhmət çəkirsiz.

Ağsaqqal şair gülümsündü:

-Bala, mənim ayağa durmağım boş-boşuna deyil ki! Sənə ədəb öyrədirəm. Belə eləyirəm ki,

sənə ibrət olsun, böyük-kiçik hörmətini həmişə saxlayasan".

-         Əlağa döşəkçə çəkib oturur, çay gəlir. Cavan şair həmin gün bir az tez gəlibmiş. Bir azdan

ağsaqqallar da yığılacaqdılar. Əlağa əlini stəkana uzatmaq istəyirmiş ki, Əbdülxaliq dillənir: "Deyirdin bir də gəlməyəcəksən. Çox gözəl. İndi mən bir misra deyəcəm. İkinci misranı sən deməlisən. Tələsdirmirəm səni. Mən çayımı içib qurtaranacan dedin dedin, demədin, xudahafiz, daha elə özün deyən kimi, bizə gəlməyə bilərsən".

Əlağa sonralar özü boynuna alırmış ki, içimə vicvicə düşdü, ürəyim başladı çırpınmağa.

İmtahançı ustad misranı deyir:

 

Min qəmim vardır, birin mindən bir adəm bilməyir.

 

İş tərsə düşməsin. Ayrı vaxt tay-tuşlarının adicə sözlərindən qafiyə tutub gedən Əlağa indi ilişib qalır. Nə illah eləyir, beyni, ilhamı hərəkətə gəlmir.

Bu əhvalatı mənə Vahidin dilindən Hacıbaba Hüseynov nağıl eləyirdi. Neçə məclisdə şəxsən Vahidin özündən eşidibmiş.

Gözü qalıbmış Mirzə Əbdülxaliqin stəkanında - artıq yarı olubmuş. Öz-özünə düşünür: "Birdən deyə bilmədim. Mirzə də gerçəklədi, daha məni məclisə buraxmadı - ayağım kəsiləcək burdan, burdakı gözəl söhbətləri eşitmək feyzindən məhrum olacam".

Və qəfildən misra gəlir ağlına. Qərara alır ki, Mirzənin sözünü qaytarsın özünə, cavabı elə o sözdən yapışaraq versin. Deyir:

 

Min qəmim vardır, birin mindən bir adəm bilməyir,

Həm bu bir qəm ki, min adəmdən biri qəm bilməyir.

 

Mirzə Əbdülxaliq Yusif başını qaldırır. Gözündən razılıq, məmnunluq oxunur, amma tərifli sözlərini udub xəsiscə: "Yaxınlaşmısan", - deyir.

Əlağa "niyə?" soruşmaq istəyirmiş ki, məclisin daimi üzvləri gəlir, bu xudmani otaq yenə şeirlə dolur, Əlağa acgözlüklə dinləməyə qapılır.

Seyid Əzimdən danışırdılar, ona XIX əsrin Füzulisi deyirdilər, kimsə etiraz edirdi, o biri misal çəkirdi və həmişəki kimi, yenə söhbətin yönü səbəbsiz dəyişir, Əbdülxaliq Yusif çönür Cənnətiyə ki, adaş, bəlkə bir qafiyə deyəsən?

Cənnəti ağsaqqal təmkiniylə azacıq susur, başıyla razılıq işarəsi verir ki, deyərəm və ani fikirdən sonra belə başlayır:

 

Piri-təbimdən cavanlar istəmişlər tazə söz,

Onların zənnincə var təbimdə biəndazə söz.

 

Təklifi Mirzə Əbdülxaliq Yusif eləyibmiş, ürəfa, zövq məclislərinin qaydasına görə, gərək indi birinci cavab beytini də o deyəydi. Və deyir:

 

Arifən billah olan hər gün yazar min tazə söz,

Sahib-i təb-i səlim yazmazdı biəndazə söz

 

Mirzə Yusif hiss eləyir ki, Əlağa sözlə qaynayır, ardını deməyə hazırdır, amma çəkinən kimidir. Ürəkləndirir onu: "Oğul, hazırsansa, ürəyin istəyirsə, ardını sən söylə".

"Hazırsan?" nədir, bayaqdan özünü zorla saxlayırdı Əlağa:

Təngdir qönçə dəhanın, gec gəlir avazə söz,

Bir sənəmdir nazənin, qoymuş özünü nazə söz.

Sordum ağzın sirrini hər kimsədən, ey tazə gül,

Tapmadı - yüz min xəyal etdi bu məxf-i razə söz.

Olmasa ustad bəzmində sözün, billah, qəbul,

Pirlər yazsın cavanlarçun yenə bir tazə söz.

 

Mirzə Əbdülxaliq "afərin, əhsən" deyərək qalxır ayağa, Əlağa da tez yerindən sıçrayır, ustad onun alnından öpür, bir də "mərhəba" deyir.

-Oğul, bugündən sən məclisimizin ən əziz üzvü, vahid şairi olursan. Təxəllüsünü də "Vahid"

qoyuram. O qəzəl ki dedin, onun da məqtəsindəki "billah" kəlməsini at, "Vahid" yaz...

Beləliklə, Əlağa olur Vahid.

Şair kimi onun təkliyi etiraf edilir.

İlk gəncliyimdən Vahidlə oturub-durmuş xanəndələrdən, şairlərdən, şeir xiridarlarından onun

ömür-gün lövhələrini o qədər dinləmişəm ki, sanki bu hadisələrin hamısı an-an gözümün qarşısında baş verib.

 

***

Bu söz ağsaqqalları təcrübədə, fikrə bədii don geydirməkdə, peşəkarlıqda Vahiddən üstün idilər. Bir də ki, onların çoxu ən azı bütöv, kamil mollaxana təhsili görmüşdü - Vahid bu sarıdan da geridəydi. Amma bir qabiliyyətdə Vahid onların hamısını arxada buraxa bilirdi. Bədahətçilikdə, şeiryaratma sürətinin müqayisəsiz itiliyində. Bədyə demək, meyxana söyləmək, qafiyə tutmaq Abşerona xas çox maraqlı yaradıcılıq hadisəsidir ki, Vahidi doğurmuş təməllər içərisində ilkin anılmalıdır. Sadə bir ritmin sədaları altında verilmiş qafiyə və bəzən məlum, qabaqcadan sərhədi cızılan mövzu içində usanmadan, nəfəs dərmədən, ritmi qırmadan uzun müddət bədii söz doğura bilmək nadir məziyyətdir. Abşeron şairlərinin əksəri elə uşaqlıqdan bu təbii məktəbin dərsini alır. Yəni ki, əslində bunun nə dərsi var, nə dərsliyi, nə təlim üsulları, nə də nəzəriyyəsi. Bu, bəlkə də abşeronluların irsi, qanla keçən keyfiyyətlərindəndir, sanki bu bədyəçilik dərsini onlar havayla, suyla alırlar, elə bil bu rəvan təblilik Abşeronun ab-havasından onların yaddaşına, qəlbinə hopur. Bu təbii özülə sonra əsl şairlik vərdişləri və savad da qoşulursa, məsələ lağlağı həddindən aşır, iki cəhəti ilə başqalarından üstün olmağı bacaran daha bir Abşeron şairi doğulur. Əvvələn, o çox məhsuldar olur, ikincisi də mövzu qıtlığı baxımından əziyyət çəkmir. Həm lirika, həm satira yazmağa, həm hecada, həm əruzda - nəzəri quruluşundan, təfilələrindən bixəbər olsa belə - bədii kəlamlar zühur etdirməyə iqtidarı çatır.

Rəhmətlik Cəfər Rəmzinin ömrünün yarım əsrini həsr edərək yaratdığı "Deyilən söz yadigardır" toplularını açın. Bu balaca torpaqdan nə qədər şairlər çıxdığını görün. Bu kitabları vərəqlədikcə ona da şahid olacaqsınız ki, həmin müxtəlif şairlər hamısı ritmcə bir-birinə yaxındırlar, yazılılıqdan daha çox şifahililiyə maildirlər; bu, kök aldıqları məktəbin ənənələrindən gəlir.

Vahid də gözünü açıb Abşeronu gördü, Abşeronun havasıyla nəfəs aldı, bədyəçilik dalğası ondan da keçdi. Amma Vahidin bu istedadı o qədər qabarıq, o qədər üstün idi ki, hətta abşeronlu məşhur bədyəquları da heyrətə salırdı, yerli şairləri də heyran kəsdirirdi. Şairliyin peşəkar sirlərindən agahlıqla vəhdətə girən bu talant Vahidi vahidləşdirdi.

Sözümə qüvvət - bir gün Vahid Aşqabaddaymış və Azərbaycan operası da bura qastrola gəlibmiş. "Leyli-Məcnun" göstərəcəkmişlər. Tamaşa ərəfəsində Zeydi oynayacaq aktyor naxoşlayır, Hüseynqulu Sarabski Vahidi burada görəndə bərk sevinir, o dəqiqə qət edir ki, tamaşada Zeydin başqa gəlişlərini ixtisar edib bircə, ən zəruri yerdə saxlamaq olar, həmin hissəni oxumağı da Vahid yaxşı-yaman yola verər. Çünki Vahidin babat səsi olmağını Sarabski eşidibmiş. Vahid əvvəl imtina edir, boyun qaçırır, amma Sarabski çox dil tökəndən sonra istəyinə nail olur: "Əşi, nə var ki orda? Axırıncı pərdədə mən Leylinin qəbrinin üstünə gələndə bircə bənd şeir oxuyacaqsan. Sənin əlində də bu bir bənd şeiri əzbərləmək su içmək kimi asandır".

Sarabski şeiri Vahidə yazdırır, Vahid əzbərləyir, tamaşa saatı çatır və nəhayət Zeydin səhnəyə çıxacağı an da yetişir.

 

Dün əxtər-i bəxtim oldu tirə,

Leyli sitəm etdi mən fəqirə.

Yar ibn-i Səlama ruzi oldu,

Ruzi sənə dərd suzi oldu.

 

Vahid bu sözləri dünəndən əzbərləyib, amma işin tərsliyindən Hüseynqulu Məcnun libasında gəlib qarşısında duran məqamda sözlər debütünü edən "aktyorun" zehnindən sivişir; lal dayanmaq da olmaz, nəsə demək lazımdır və bədahətən oxuyur:

 

Məcnunə deyən yox ki, ey aşiq-i biçarə,

Vahidlə nə karın var, qoysun səni avarə.

 

Bu babətdə Vahidin özünü də dinləyək: "Cəfər yaxşı şairdi, həm də ədibdi. Səməd də biz qafiyə deyəndə deyirdi. Amma o, gec deyirdi. Cəfər tez deyirdi. Çünki o biznən gəzirdi. Cəfər məndən beş yaş kiçikdi, Səməd on iki yaş. Bir gün səhər-səhər Həsən Səyyarla söhbət eləyirdik. Nə onun cibində bir qəpik pul vardı, nə mənim. İkimizin də başımız bərk ağrıyırdı. Həsənə dedim ki, gedək Məmmədəli Sidqinin yanına, o bizə kömək edər. Getdik "Kommunist" mətbəəsinə. Ancaq Məmmədəlini tapa bilmədik... A... bir də gördüm Cəfər gəlir. Kefim oldu kök. Vəziyyətimizi başa saldım Cəfərə, dedim bizə əl tutsun. Cəfər əvvəl bizi evə dəvət elədi. Dedi: "Sona yaxşı yemək bişirib, gedəyin". Doğrudan da Cəfərin adətiydi, restorana, yeməkxanaya getməkdənsə elə dost-tanışı evə dəvət edərdi. Dedim: "Yox, Cəfər, evə getməyə nə vaxtımız var, nə halımız. İşimizi düzəlt, bizi yola sal".

Cəfər qayıtdı ki, bir qafiyə deyirəm. Ardını gətirdin, pulu verəcəm. Güldüm ki, ay Cəfər, özün bilirsən, Həzrət-i İsa da gəlsə, ardını gətirəcəm. İllah da indiki halımda. De gəlsin. Üzümü çevirdim Həsən Səyyara ki, alə, Həsən, çıxart qələm-kağızını. Həsən Səyyar mənim katibim idi, rəhmətlik. O da çıxartdı qələm-dəftərini. Dedim: "Cəfər, de gəlsin".

Cəfərin qafiyəsi belə idi: "Mey damından Allah saxlasın". Dedim: "Həsən, yaz ora:

 

Zalimin zülmi-firavanından Allah saxlasın,

Acizin də ahü əfqanından Allah saxlasın.

Qoy ədu haqsızlığın göstərsin, etsin zülmünü,

Həzrət-i həqqin də divanından Allah saxlasın.

 

Cəfərin xoşuna gəldi..."

Vahidlə Cəfər Cabbarlı uşaqlıq dostu idilər. Cəfər Vahiddən kiçik olsa da, mətbuatla əlaqəsi daha sıx idi, "Baba-yi əmir"lə xüsusən. Soyuq qış günlərindən birində o, Vahidi özüylə aparır həmin jurnalın redaksiyasına. Vahid bir satirik şeir yazıbmış:

 

Gəldi "Baba-yi əmir" işləri sahmanlasın,

Fürsət ikən hər kişi öz işini anlasın.

Keyf ilə biganələr cümlə olub bəxtəvər,

Səy edirik, heyf, biz hər işə şamü səhər,

Eyləməz əsla bizə naleyi-məzlum əsər,

İstəmirik qeyridən ibrət alaq, müxtəsər.

Gəldi "Babayi-əmir" işləri sahmanlasın,

Fürsət ikən hər kişi öz işini anlasın.

 

Cəfər Vahidi o ki var tərifləyir, Vahid şeirini oxuyur, bəyənirlər, götürürlər çap eləməyə. Şeir 1915-ci il aprelin 21-də "Baba-yi əmir"də "Molla Balbala" imzasıyla adam arasına çıxır.

Bircə il sonra Vahidin doqquzca səhifəlik ilk şeirlər kitabı nəşr ediləndə də onun haqqında birinci məlumatı "Baba-yi əmir" verir: "Cavan şairlərimizdən Əlağa Vahid cənablarının "Tamahın nəticəsi" nam nəzmən qələmə adığı birinci əsəri çıxıb satışa qoyulmuşdur".

Ad-san yavaş-yavaş gəlirdi, asta-asta Vahidin imzası ədəbi aləmdə dayanıqlı yer tutmağa başlayırdı. "Tuti", "Məzəli", "Dirilik" və xüsusən "Baba-yi əmir" getdikcə onun şeirlərini daha həvəslə qəbul edib ləngitmədən buraxırdı.

Və o illərdə Vahidin ilhamlı, coşqun könlünə sevda da yol tapır. Özbək Yaqubun Mixaylovski küçəsindəki xalça dükanına tez-tez gəlməyə başlayır. Yaqub əkə şeirə aludə, köhnə Şərq ədəbiyyatına - Sədiyə, Hafizə, Nəvaiyə kamil bələd olan bir ağsaqqal idi. Vahidlə söhbəti yaxşı tuturdu, amma Vahidi bu dükana gətirən Yaqub əkənin səmimiyyətindən, söz qonaqlıqlarından daha şirin bir duyğu - hər dəfə dükançının qızı Zülfiyyəni görmək, fürsət düşəndə onunla xısın danışmaq girəvəsi idi. Zülfiyyə də Vahidə biganə deyildi, şəklini də bağışlamışdı ona. Vahid bu qızla evlənməyi lap qəti qərara almışdı. Hərçənd, varlı-hallı bir tacirin kasıb Vahidə qız verib-verməyəcəyi böyük sual altındaydı. Vahid bunun fikrini eləyirdi, qohum-qardaşla məsləhətləşirdi və növbəti dəfə Yaqub əkənin dükanına bu niyyətini kişinin özünə də izah eləmək cəsarətini toplayıb gəlir.

Amma lələni köçmüş, yurdu boş tapır.

Nə səbəbdənsə Yaqub əkə tələsik dükanını satıb vətəni Səmərqəndə yola düşmüşdü.

Bu hələ ümidin qırılması demək deyildi və cavan şair elə birinci imkan düşən kimi yollanır Səmərqəndə - ünvanı soraqla öyrənibmiş.

Yaqub əkəylə çox mehriban görüşürlər, çay gəlir, ardınca plov, amma tikə Vahidin boğazından keçmir, onu bura gətirən, əlbəttə ki, nə Yaqub əkənin şirin söhbətinə məftunluq, nə özbək plovu idi - gözləri Zülfiyyəni arayırdı.

...Vahid o gecəni kiprikləriylə açır.

Oxu daşa dəymişdi.

Zülfiyyəni nişanlamışdılar.

Bu qəmli qəzəlini də həmin gecə yazır, qoyur Zülfiyyənin şəkli ilə bir zərfə, ertəsi gün vida məktubunu qıza verib bir daha qayıtmamaqçün Yaqub əkənin evindən, Səmərqənddən, ilk məhəbbətindən ayrılır

 

Görüm, ey bivəfa, zülfün həmişə şanəsiz qalsın,

O canlar məskəni əğyarsız, biganəsiz qalsın... ...

 

Və sonralar Vahid Polina adlı bir rus qızıyla evlənir. Söyləyirlər ki, Vahid o qızı görüb bəyənir, gəlib yapışır Cəfərdən ki, amanın günüdür, kömək elə, yaxınlaşa bilmirəm, mənim rusca danışmağım bərbaddır, qızla, ata-anasıyla söhbətləş, gör razılıqlarını ala bilirsənmi?

Mənə elə gəlir ki, bu, baş tutmamış ilk sevdadan sonra ürəkdə qalmış yanığın qövr elədiyi anlardan birinin doğurduğu çılğın cəhd idi.

O qızla evlənir Vahid, uzun müddət yaşayırlar da, amma artıq ahıl, mərəzlərə düçar vaxtlarında xəstəxanada ona can-i dildən qulluq eləyən bir şəfqət bacısına zarafatca "adamın belə arvadı ola" deyir, həmin qadın da nazlana-nazlana zarafatca "alsan, niyə olmur" söyləyir və zarafat-zarafat evlənirlər.

Vahidin yadigar balalarını da elə bu qadın - Şərəbanı Mehdiyeva dünyaya gətirir.

Övladsızlıq dərdi də Vahidi uzun müddət daxilən incitmişdi, üzə vurmasa da, ürəyində bu nisgili çəkmişdi. Yavər xanım Kələntərli danışırdı ki, Vahidin iki qəşəng iti vardı, hərdən onları da özüylə gəzməyə çıxarardı. Bir dəfə hansı nacinssə Vahidə söz atır ki, budu e, oğluyla qızını yanına alıb gedir.

Həmin söz hələ-hələ söz altda qalmayan Vahidi yandırıb tökübmüş və yekəbaş danışığa yerindəcə kəskin cavab vermək adətinin xilafına - belə mütəəssir, kövrək bir beyt deyibmiş:

Mənə dünyada vəfalı qoşa itim qalacaq,

Mən olmasam, onlar yetim qalacaq.

 

Uşaqları dünyaya gələndən sonra, təbii ki, Vahid o sözləri məzə kimi qəbul edər, elə məzəli də cavab verərdi. Necə ki olmuşdu: bir axşam iki-üç dost-tanış Vahidin tulalarından birinin öldüyünü eşidir, ürəklərindən Vahidi görmək keçirmiş, elə həmin xəbərdən bəhanə kimi istifadə edib gəlirlər onun evinə. Yalandan özlərini qəmli göstərib "ay Vahid, başın sağ olsun, eşitdik müsibətini, başsağlığına gəlmişik", - deyirlər.

Vahid karıxmır: "Həyatdı da!.. Allah sizinkilərə də rəhmət eləsin".

Sonra da xanımını səsləyir: "Arvad, bir çay qoy, itin qohum-qardaşı başsağlığına gəlib..."

(Amma hər halda ailə, arvad-uşaq da fikri-xəyalı başqa aləmdə olan laqeyd Vahiddən ötrü ömrün ötəri bir anıydı. Şərəbanıyla evlənmişdi, bir qızı, bir oğlu dünyaya gəlmişdi, ancaq onunla nikah da bağlamamışdı. Heç köhnəsiylə də qeydiyyatı yoxmuş.

Təzə ailəsi ilə yaşadığı, uşaqlarının da olduğu vaxtlarda küçədə sabiq həyat yoldaşı Polina Stuparova ilə rastlaşır. Yenə içkiliymiş yəqin. Polina onu aparır ZAQS-a - yəni VVAQ-a. İşə bax ki, bu idarənin rusca adı indiyəcən azərbaycancasından daha işlək və anlaşıqlıdır - Vahidin, güman ki, qarşısına qoyulan kağızı oxumağa da səbri çatmır, imzasını atır və bir zamanlar doğrudan yaşadığı qadınla indi yalandan evlənirlər.

Yəqin Vahid belə kağız-kuğuza "onsuz da boş şeydir", - deyə yanaşırmış. Amma illər keçir, onun vəfatından sonra əsl arvadı, uşaqlarının anası ora-bura ərizələr yazaraq balalarının vərəsəlik hüququnu bərpa etməkçün əziyyət çəkməli olur.

"Vərəsəlik" deyəndə, guya bir həsir, bir Məmmədnəsir olan Vahiddən nə miras qalmışdı ki üstündə dava düşə! Sadəcə, vəfat edənin ailəsinə o vaxtkı pulla 240 manatlıq birdəfəlik maddi yardım düşürmüş. Rəsmiyyətdə də Vahid Polinanın əri sayıldığından pul ona çatmalıymış. Şərəbanı Həcər qızı dünyaya biganə olmuş ərinin yadigar qoyub getdiyi bu müşkülün qarşısında aciz qalaraq ərizələrini belə yazıq cümlələrlə bitirirmiş: "Əlbəttə, indi mən özümü Vahidin qanuni arvadı kimi qələmə vermək istəmirəm. Hər şey keçib getmişdir. Amma Vahidin həqiqi uşaqları olan oğlumla qızımın haqqını tələb edirəm").

 

***

Təbiətindəki duz, sancmaqlıq, şuxluq, itisözlülük Vahidin satirik şeirlərinə, iynəli həcvlərinə, gülüşlü meyxanalarına maya verirdi.

Əslində, yaradıcılığının başlanğıc, ilk mərhələsində o elə satirikdir - qüdrətli lirikə sonralar çevriləcək - Mirzə Cəlilin "Molla Nəsrəddin"iylə əməkdaşlıq edir, "Tənqid-təbliğ teatrı" üçün ifşaçı kupletlər yazır.

Yumor damarı, mizah dili Vahiddə həmişə qaldı - müharibə illərində Azərbaycan rayonlarına göndərilən təşviqat briqadalarında o, başda olardı, Hitleri, faşizmi qəhr eləyən meyxanaları, bəndləri xalq ədəbiyyatı örnəkləri kimi dillərə düşmüşdü, qəzəllərinə görə yox, məhz elə həmin fəaliyyətindən ötrü 1943-cü ildə "Əməkdar incəsənət xadimi" adına layiq görülmüşdü (amma fəxri adların son dərəcə qənaətlə, tutya kimi paylandığı əyyamlarda Vahidin belə qiymətləndirilməsini sadəlövhlüklə "gördülər, dəyərləndirdilər" kimi də qəbul etmək olmaz. Səbəbkarlar vardı. Evsizlikdən, şəraitsizlikdən əziyyət çəkən Vahid ora-bura çox müraciət etsə də, nəticə hasil olmurmuş. Axırı hirslənir, şairliyi vurur başına, bir həcvvari ərizə yazır:

Evimi görsə naxırçı, deyər, samanlıqdır,

Havası yox, həmi nəmdir, həmi qaranlıqdır.

Divarda ağcaqanadlar, yer üstə taxtabiti,

Hücuma bax gecələr, gör nə hökmranlıqdır.

Hünərdir ay yarım hər kim bu evdə ömr eləsə,

İnanmaram dirilə, şübhəsiz, oyanlıqdır.

Çox ərzə yollamışam Baksovetə, Raysovetə,

Gözləməkdir işim, məsələ dumanlıqdır.

Düzəltsəniz siz əgər, rəhbərim, mənə bir otaq,

Yüz il təşəkkürə layiq, bu, dasitanlıqdır.

 

Üzeyir Hacıbəyovla Məmməd Səid Ordubadi Vahidin 1938-ci ildə yazdığı bu ərizə-şeirin Mircəfər Bağırova çatdırılmasına və Azərbaycanın zəhmli başçısının şairi qəbul etməsinə yardımçı olurlar.

Mircəfər Vahidlə görüşür, qarşısında hər gün mil duran saysız-hesabsız digərlərindən fərqli olaraq, şairin sərbəst, təbii davranışları xoşuna gəlir, ona ikiotaqlı bir mənzil ayrılmasına göstəriş verir, "amma içmə" deyir.

Vahid ağıllı adam idi, o gün qəbula da içib gedibmiş.

"- Baş üstə, içmərəm!

- And ver, de "sənin canınçün içməyəcəm".

- Sizin canınızçün içəcəm".

Mircəfər Bağırov gülür, baxır ki, bu, düzələn deyil, deməli, həm də xatasız adamdır, "yaxşı, get, amma az iç.

-         Baş üstə, onu eləyərəm".

Vahid rəhbəri inandıra bilir ki, həqiqətən düzələn deyil.

Beləcə, tuthatut illərində özünə bir zireh qazanır, həyatını, yaza biləcəyi şeirlərini xilas edir, zahirdə əyyaş, ürəyində qəmgin, pinti yaşayışını davam etdirir).

 

***

"Molla Nəsrəddin"in bolşevik nəvəsi "Kirpi" doğulanda da Vahid bu gülgü toplusuna ilkin dəvət olunanlardan, təzə jurnalın əvvəlinci müəlliflərindən idi.

Duz öz yerində, məzə öz yerində, amma Vahidə daimi dirilik qazandıran onun qəzəlləri oldu.

Məhəbbətli, gözəlli, şərablı, qədəhli qəzəlləri...

O qəzəllərdəki məhəbbətdən də az-çox yazıblar, gözəllərdən də. Amma meyin, badənin üstündən keçiblər, dəlinin yadına daş salmaq istəməyiblər, "ədəb-ərkan" gözləyiblər. Düşünüblər ki, bu məsələnin bir başı Vahidin öz taleyinin üstünə gedib çıxır, ayıbdır, açıb-ağartmaq lazım deyil. Təəssüflər ki, bu əqidə bizdə baş alıb gedir - yaxşı kimi tanınanın haçansa etdiyi qüsuru demək olmaz, bu gün çox şöhrətli bir şairin 50 il qabaq yazdığı nalayiq sözləri üzə çıxarmaq yasaqmış; aləmin düzlüyü, həqiqətin bütövünü, doğrunun tamamını car çəkdiyi günlərdə də mühitimizin bir para qılaflıları nələrisə pərdələməyə, qrimləməyə, üstünə şirə çəkməyə, əhəng altında gizlətməyə səsləyirlər. Adamı həqiqəti deməməkdə yox, tam deməkdə günahlandırırlar. Əcəbdir! O adamlar ki artıq tarixindirlər, onların haqqında həqiqəti tam demək və yazmaq lazımdır. Bütün acısı və şirini, bütün yaxşısı və pisi, bütün üzə deməlisi və deməməlisiylə. Tarixin olan adamları birüzlü, birrəngli, rəndələyib, aşılayıb təqdim etmək yaramaz. Vaxtın təqvimində qalmaq haqqı qazanmışların yaxşı cəhətləri qədər, bəd əlamətləri də maraqlıdır. Onları məhz təzadları, öz içərilərində çarpazlaşan xasiyyətləri, səhvləri və etiraflarıyla göstərmək vacibdir.

Orta əsrlər şeirində mey, sağər, badə, şərab, məstlik deyimləri və anlayışları bollucadır. Hətta ayrıca janr da olub - saqinamələr. Özü də bu janr həm şeirdə varmış, həm musiqidə - rəhmətlik Bəhram müəllim saqinaməni çala bilirdi. Amma şeirə bunca bol səpilmiş həmin xumarlıq işartıları heç də əyyaşlığın, məstliyin təbliğinə xidmət eləmirdi. Bu bir rəmz idi. Təsəvvüf şeirindəki əsas obrazlardan idi. Vəhdəti-vücud fəlsəfəsinin təməl anlayışı - cüzvün küllə qovuşması yolunda mey, məstlik bir vasitə, körpüydü. "Öylə sərməstəm ki, idrak etməzəm dünya nədir, Mən kiməm, saqi olan kimdir, mey-i səhba nədir" deyən Füzuli, əlbəttə ki, gerçək meyi, həqiqi dəmliyi yox, sevgi şərabını, məhəbbət məstliyini, aşiqlik bihuşluğunu nəzərdə tuturdu.

Amma bir də var İskəndərin kefliliyi. Amma bir də anlamaq və anlada bilməmək, anlanılmamaq dərdindən, yaşayışa qarşı, güzəranın kəcrəftarlığına etirazın əlaməti olan sərməstlik.

Amma bir də var Vahidin xumarlığı.

Yox, şeirlərində Vahid şərabı elə çox yerdə klassik poeziyada olan mənada işlədib. Amma gerçək həyatda da çox işlədirdi. Yaşlı nəsil bunu xatırlayır. Bu, artıq xəstəlik idi. Bədən daha onun sözünə baxmırdı. Dəmi gələn kimi öyrəşmiş bədən zəruri məhlulunu tələb edirdi. Xalq Vahidini hər üzünə sevirdi. Vahidin bu dərdi də camaata məlum idi və həmin dərdə ikrahla yox, anlama hissiylə yanaşırdılar. Vahidin yalnız adını eşitmiş, ya onu uzaqdan-uzağa tanıyanlar da rast düşəndə mütləq onu masalarının başına dəvət edir, 50 qramını, 100 qramını gətizdirirdilər. Ən heyrətlisi, ən əcaibi və ən gözəli bu idi ki, artıq səhhətini, sağlamlığını itirmiş, iradəsi tabeliyindən çıxan Vahidin ilhamı, beyninin şeir qatı saat kimi işləyirdi. İstənilən halında çox keçmişdə qalmış cavanlığında olduğu kimi, sürətlə - verilən qafiyəyə, təklif olunan mövzuya müvafiq zərif qəzəllər doğura bilirdi: "Min gənc çıxar zahirə viranəliyimdən". Vahidin bu misrası onun özünə nə kədərli bir şəkildə bənzəyir.

(Gürcülərin də məşhur bir şairi olub - Paolo Yaşvili. Sübhdən, dan üzü döyərmiş hansısa gürcü pəncərəsini, "mən şair Paoloyam" deyərmiş, dinməz-söyləməz pəncərəni açar, şərab kuzəsini uzadarmışlar ona...).

...Vahid xoş gündən mübtəla olmamışdı bu bəd şakərə - çətin taleyi asta-asta, tədricən gətirib çıxarmışdı onu bu hala. Hər halda İskəndərovun (Vahidin) içkiçiliyində İskəndərlik mütləq vardı.

Çox sonralar, ixtiyar vaxtlarında, həkimlər təkid edəndə özü də içkiylə üzülüşmək üçün bir-iki dəfə cəhd eləmişdi - bir şey çıxmamışdı.

Hər halda bütün fəsadlarına baxmayaraq, içki onu həmişə qorudu (deyirlər, sərxoşu it də tutmur).

1948-ci ildə bir ara Vahidin başı üstündə buludlar qatılaşsa da, yenə ona toxunulmadı. Bu, təsadüf idimi?

Cəfər Rəmzinin danışdığı bir əhvalat gümanımın düzlüyünə inamımı artırdı.

Bir dəfə Vahidlə rastlaşırlar, elə yenicə hal-əhval tutublarmış ki, Vahid başlayır ləngər vurmağa, özünü bərk sərxoş kimi göstərməyə. Cəfər müəllim təəccüblənir: "Vahid, noldu sənə, indi ki ayıqsan?!"

Vahid gözləriylə onlara yaxınlaşan S.O.-nu göstərir: "Görmürsən? Satqının biridir. Məni sərxoş hesab eləməsi məsləhətdir".

 

 

(Ardı var)

 

Rafael HÜSEYNOV

 

525-ci qəzet. - 2009. - 17 yanvar. - S.15 - 18.