SSRİ-nin həbsxana və düşərgələr şəhəri

Maqadana minlərlə azərbaycanlı sürgün olunub

 

(Əvvəli qəzetimizin 14, 28 yanvar və 4 fevral tarixli nömrələrində)

 

Bu düşərgələrdə 1932-ci ildən 1956-cı ilədək 120 min adam həlak olub

 

Mənim RF DİN-in Maqadan vilayəti üzrə arxivinə verdiyim Zaqafqaziyadan sürgün edilmiş soydaşlarımızın taleyi barədə sorğulara aldığım cavablarda "güllələnmişdir" sözünə çox az rast gəldim. Ölüm səbəbləri isə hamısı bir-birinə bənzəyir-ürək çatışmazlığı, sinqa, qara ciyərin serrozu, sağ böyrək, sol boyrək, infarkt, paralic və s. Bu insanların əksəriyyətini Maqadandan 400, 500, 600 kilometr uzaq olan Susuman, Şturmavoy, Xatınnax, Oratukan, Omsukçan, Elgen, Pevek, Srednekan, Orto-Balaqa, Butuqıçaq, Seymcan və s. düşərgələrinə cəzalarını çəkmək üçün aparıblar. Bu yerlərdə isə havanın temperaturu mənfi 45-dən 60 dərəcəyə qədər olur. Buna baxmayaraq, insanlar bu yerlərdə gözəl kəndlər, qəsəbələr salmışlar. Belə düşünürəm ki, bu çətin işin öhdəsindən gələn "xalq düşmənləri"nin hamısına bəraət qazandırmağa dəyər və lazım idi. Yeri gəlmişkən, iki faktı da diqqətinizə çatdırmaq istərdim: "...1932-ci ildən 1956-cı ilədək "Dalstroy"un siyahısından bir milyona yaxın adam keçmişdir..." və "...Bu düşərgələrdə 1932-ci ildən 1956-cı ilədək 120 min adam həlak olub. Onlardan 50 mini 58-ci maddə ilə həbs olunanlardır..." ("Jertvı Kalımı, Maqadan" V.İ.Meta, V.V.Didenko, str.166, str. 1).

Bu siyahıda neçə nəfər soydaşımızın olduğunu öyrənmək mümkün deyil, heç mümkün olmayacaq da. Yerli tarixçilərin yazdıqları rəqəmlər isə bir-birindən xeyli fərqlidir. Bəzi hallarda hadisələr və rəqəmlərin şişirdilməsini hiss etdim.

Təsəvvür edin ki, şəxsi işində "savadsız" kimi göstərilən şəxs guya xarici dövlətlərin birinə casusluq edirmiş. Gülməli və qəribədir, eləmi? Amma təəssüflər olsun ki, Hüseyn Cavid kimi neçə-neçə yazıçı və alimlərimiz də sürgünə məruz qalıblar. Belə alimlərimizdən biri haqqında maqadanlılar indiyə qədər böyük fəxrlə danışırlar.

O, tibb elmləri doktoru Əlirza Atayev idi

 

1898-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. Gəncə rus-tatar gimnaziyasında təhsil aldıqdan sonra 1917-ci ildə Tiflis ali kurslarının tələbəsi olmuşdur. Təhsilini davam etdirmək üçün 1921-ci ildə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının təqaüdçüsü kimi 1-ci Moskva Dövlət Universitetinin tibb fakültəsinə göndərilmişdir. Universiteti bitirdikdən sonra 3-cü Moskva Universitetinin kafedrasında bir il ordinator işləmiş, sonra Azərbaycan hökuməti tərəfindən gənc mütəxəssislərdən ibarət qrupun tərkibində ixtisasını təkmilləşdirmək üçün Almaniyaya göndərilmiş, 2 il Leypsiq Universitetinin mamalıq-ginekologiya kafedrasında çalışmışdır.

1925-ci ildə Bakıya qayıdan Atayev qadın, ana və uşaqların sağlamlığının mühafizəsinə dair Azərbaycan dilində ilk dəfə məqalələr yazmış, 1000 sözdən ibarət mamalıq-ginekologiya terminləri lüğətini nəşr etdirmişdir. 1930-cu ildə tibb elmləri doktoru olan Atayev 1936-cı ildə Azərbaycan Tibb İnstitutunun mamalıq və ginekologiya kafedrasının professoru seçilmiş, Xalq Səhiyyə Komissarlığı Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun mamalıq və ginekologiya kafedrasının müdiri təyin olunmuşdur.

Hələ 1919-1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti dəftərxanasının rus dili üzrə redaktoru olmuş Atayev, 1937-ci ildə repressiyaya məruz qalır. O, 8 il müddətinə (şəxsi işində 7 il göstərilir. B.Ə.) azadlıqdan məhrum olunaraq Maqadana sürgün edilmişdir. Cəzaçəkmə müddəti başa çatdıqdan sonra Maqadanda və Penza şəhər xəstəxanasında və sanitar idarəsində işləmişdir. 1948-ci ildə SSRİ Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən Penza vilayət xəstəxanasına məsləhətçi kimi göndərilən Atayev tezliklə Penza vilayətinin baş mama-ginekoloqu seçilir və burada onun təşəbbüsü ilə Ümumittifaq mamalıq və ginekoloqlar elmi cəmiyyətinin filialı yaradılır. 1956-cı ildə Atayevə bəraət verilmiş, lakin o, ağır xəstəliyə tutulduğundan elmi fəaliyyətini dayandırmalı olur. Bu məlumatları Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətu Ensiklopediyasından götürmüşəm. İndi isə Maqadanda olduğum müddətdə onun barəsində əldə etdiyim və eşitdiklərim haqda məlumat vermək istəyirəm.

Qeyd olunduğu kimi, o, 1937-ci ildə həbs edilib. Elə 1937-ci ildə də Vanino limanından (Vladivostok) Naqayevo limanına (Maqadan) gətirilib. Həbsdən əvvəl o, Bakı, Tolstoy küçəsi, 103 ünvanında yaşamış, Azərbaycan Tibb İnstitutundan başqa həm də Caparidze adına xəstəxanada işləmişdir. Şəxsi işində onun Oqtay adlı oğlu, Rəna adlı qızı olduğu göstərilib. Bu şəxsi iş arxivdə gördüyüm şəxsi işlərdən çox fərqli idi. Çünki onun içərisində olan rəsmi sənədlər qədər də təşəkkür məktubları var. Şahidlərdən öyrəndim ki, Ə.Atayev hələ həbsdə olan illərdə (1937-1944) onu çətin doğuşlarda iştirak etmək üçün "konvoy" müşayiəti ilə xəstəxanaya gətirirlərmiş. Belə hadisələrin hər birində müvəffəqiyyətlər qazandığına görə "Dalstroy" trestinin rəisi Nikişov onu vaxtından az əvvəl həbsdən azad edərək 1944-cü il dekabrın 12-də Maqadan Şəhər Mərkəzi Xəstəxanasının ginekologiya şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin etmişdir. Bu vəzifədə işlədiyi müddətdə üç dəfə şəxsi işinə yazılmaqla təşəkkür almış və SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı ilə təltif olunmuşdur. Maqadanlılar onun adını bu gün də ehtiramla yad edirlər. Günlərin birində burada anadan olmuş və bu gün də Maqadanda yaşayan yazıçı David Rayzman məni repressiyaya məruz qalmış və sonralar bəraət qazanmış S.N.Korobovanın 85 illik yubileyinə apardı. Yubilyar Azərbaycandan gəldiyimi bilib, məni çox mehribanlıqla qarşıladı. O, süfrə arxasında ayağa qalxıb mənə baxa-baxa sanki bütün məclisə elan edirmiş kimi dedi ki, 1944-cü ildə ilk hamiləliyimin doğuşu zamanı Alik (Əlirza Atayev) "kessarevo" əməliyyatı ilə məni də, oğlumu da ölümdən xilas etdi. Ona görə də bax, bu oğlumun adını Alikin şərəfinə Anatoli qoymuşam. Çox təəssüflər olsun ki, o, 1948-ci ildə "materikə" getdi və onun haqqında heç bir məlumatımız yoxdur. Sonra o üzünü mənə tutub "çox sağ olun, onu burada hamı çox sevirdi"- dedi.

Onu da qeyd edim ki, David Rayzman "Dalstroy"un xarici könülsüzləri" kitabının müəllifidir. O, mənə professor Atayev barəsində xeyli ürəkaçan hadisələr danışdı. Mən isə uzaq bir diyarda belə ad qazanmış soydaşımla fəxr etdim...

 

***

 

2009-cu ilin noyabrında mən Maqadan arxivində öz xalqının nümayəndələrinin taleyini araşdıran yunan tarixçisi İvan Çuxa ilə tanış oldum. Bir gün söhbət zamanı o mənə dedi ki, sən də mənim kimi bu arxivə hələ çox gedib-gələcəksən. Öz araşdırmalarının sonunda əgər hansısa bir xalqın nümayəndəsinə rast gəlməsən, deməli, Kalımda olmamısan. Mən isə burada olduğum müddətdə, hələlik soydaşlarımızdan 60 nəfər haqqında qısa məlumat ala bildim.

Bu gün Maqadan mənim nəzərimdə təkcə Rusiya Federasiyasının yox, dünyanın ən sakit, sülhsevər, qonaqpərvər şəhəri kimi qalacaq. Aleksandr Biryukov bir cümlə ilə bu şəhərin tərifini belə verib: "Maqadan-dünyanın ən yaxşı şəhəri deyil, amma beləsi heç yerdə yoxdur...".

Bu, həqiqətən də belədir. Vilayətdə mayın sonundan başlayaraq sentyabra qədər hər yan yamyaşıl olur. Möcüzəli diyar deyirlər bu diyara. Doqquz ay tamamilə donmuş halda qalan bir torpağın iki-üç gün ərzində birdən-birə yaşıllaşması, həqiqətən, insana möcüzə kimi görünür.

 

 

Binnət ƏSGƏROV

 

Azərbaycan müəllimi.- 2011.- 11 fevral.- S.21.