Nizami qələmində obrazlaşan simalar

 

2021-ci il "Nizami Gəncəvi ili"dir

 

Elmi tarixşünaslıqda qəbul edilmiş inkaredilməz gerçəklikdir ki, tarixi həqiqətlərin öyrənilməsinin ən etibarlı mənbələrindən biri də sözügedən dövrdə yaşayıb-yaratmış, ictimai-siyasi, sosial, ədəbi-mədəni hadisələrin bilavasitə canlı iştirakçısı olmuş bədii söz sənətkarlarının qələminə məxsus ədəbi örnəklər, xüsusilə də süjetkompozisiya imkanlarının genişliyi ilə seçilən epik əsərlərdir. Bu baxımdan XII əsrin, xüsusilə tarixi şəxsiyyətlərimizin öyrənilməsi üçün dahi Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvinin poemaları qiymətli mənbələrdir. Şairin bədii obrazına çevrilmiş, əsərin ideyasının açılmasına xidmət edərək Nizami qələmi ilə ibrətamiz hekayətlərin qəhrəmanı kimi yaddaşlara həkk olunmuş surətlərin rəngarəng qalereyasında Məxzənül-əsrar poemasındakı Adil Nuşirəvan, Sultan Səncər, Harun-ər Rəşid, Süleyman peyğəmbər, İsa peyğəmbər və başqaları kimi tarixi şəxslər xüsusilə seçilir.

 

 

Əsəri üçün bədii obraz kimi seçdiyi şəxsiyyətlərin tarixdə daha çox hansı keyfiyyət və özəllikləri ilə qaldıqlarından yaradıcı şəkildə istifadə edən şair bu sahədə də təxəyyülünün sonsuz imkanlarını sərgiləmişdir. Məsələn, Adil Nuşirəvan haqqında hər kəsə məlum olan Nuşirəvan və bayquşların söhbəti əhvalatını xatırlayaq. Nizami bayquşların söhbətindən təsirlənib nəticə çıxaran və ölkədaxili siyasətini kökündən dəyişən, bütün fəaliyyətini xalqın rifahı istiqamətinə yönəldən hökmdarın adının tarixdə ədalətli padşah kimi qalmasını özünəməxsus şəkildə izah edir:

 

 

Pak qəlblər ölkəsində onun adı

 

Sikkədə ədalətli yazıldı.

 

Onun aqibəti yaxşılıqla qurtardı,

 

Ədalət qapısını döyənlərin

 

hamısına bu ad nəsib oldu.

 

 

Nizaminin bədii obraz kimi işlədiyi tarixi şəxsiyyətlər arasında Süleyman peyğəmbər diqqəti cəlb edir. Şair Dünyanın qəzaları haqqında üçüncü məqəlatı üçün Süleyman qoca əkinçinin hekayəsi illüstrativ hekayətini qələmə almışdır. Məlumdur ki, Süleymanın adı tarixdə mehriban peyğəmbər, ədalətli padşah hikmətli bir alim kimi tanınmışdır. Nizaminin yaratdığı Süleyman obrazı da bu xüsusiyyətlərə malikdir. O, məmləkətində güzəran sürən adi bir kəndlinin qeydinə qalır, onun işləri ilə maraqlanır, həmsöhbət olub onu səbirlə dinləyirdi.

 

Bütün poemalarında böyük ehtiramla andığı İsa peyğəmbər şairin ədəbi qəhrəmanına çevrilmişdir. Məxzənül-əsrarın onuncu hekayəsi İsanın - Allahın ona salamı olsun! - dastanı adlanır. Hekayənin əsas ideyası insanları ən xoşagəlməz məqamda da yaxşını, gözəlliyi görə bilməyə çağırmaqdır:

 

 

Başqalarının eybini öz yaxşılığını görmə,

 

Nəzərini aşağı - öz yaxana sal.

 

 

Məxzənül-əsrarın ən məşhur hekayətlərindən birinin qəhrəmanı da Sultan Səncərdir. Sultan Səncər haqqında mənbələr yazır: Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah'ın oğlu olan Sencer 1086'da Sincar'da doğdu. Küçük yaşından itibaren devlet tecrübesi kazanan Sencer, ağabeyleri Berkyaruk ve Muhammed Tapar zamanında devlet hizmetinde bulunarak, doğuda çıkan isyanları bastırdı. Buradaki başarıları üzerine Horasan melikliğine tayin edilen Sencer, Haziran 1102'de Selçuklu Devleti'ne saldıran Karahanlı Hükümdarı Kadir Han'ın saldırılarını bertaraf etti. Ayrıca Gaznelileri, Selçukluya bağladı.

 

Qarı Sultan Səncərin hekayəsində Nizami Sultan Səncərin ölkədaxili siyasətini bir növ təhlil etmişdir. Bu hekayədə Nizaminin dövlətin daxili siyasətinə dair görüşləri, demokratik dövlətin əsas prinsiplərinə dair fikirləri əksini tapmışdır. Yuxarıdakı sitatdan da məlum olur ki, Sultan Səncər hərbi əməliyyatlardakı uğurlarına görə Xorasan hakimi təyin edilmişdir. Bu fakt Məxzənül-əsrardakı hekayədə əksini tapmışdır.

 

 

Xorasan vilayətini tutmuş Səncər

 

Bu sözə əhəmiyyət verməyib özünə ziyan verdi.

 

 

Hekayədə Səncər ədaləti tanımayan, xalqın qeydinə qalmayan hökmdar kimi təsvir edilmişdir.

 

 

Ey məlik, sənin qayğını mən az görmüşəm,

 

Lakin bütün ili səndən zülm görmüşəm.

 

 

ya:

 

 

Mən səndə hakimlik, ədalət görürəm

 

görürəm ki, (qiyamətdə) sən əzabdan

 

azad olmayacaqsan.

 

 

Daha sonra:

 

 

Şəhərlilərin evini yıxmısan,

 

Kəndlilərin xırmanını dənsiz qoymusan.

 

 

Nizami bu hekayədə 1139-cu ilin sentyabr ayında Gəncədə baş vermiş dəhşətli zəlzələdən sonra Gürcüstan çarının Gəncəyə hücum edərək şəhəri yağmalamasını əhalini əsir almasını da xatırlayır:

 

 

Yetimlərin malını qəsb etmək (yaxşı) deyil,

 

Ondan əl çək, o ki Abxaz qarəti deyil.

 

 

Qarı Sultan Səncərin hekayəsində diqqəti cəlb edən məqamlardan biri Nizaminin türk dövləti türk hökmdarlarının ədaləti haqqında söylədiyi fikirlərdir:

 

Elə ki, türklərin dövləti ucaldı,

 

Məmləkətdə ədalət hakim oldu.

 

 

Akademik Teymur Kərimli yazır ki, türk padşahı Səncərin siyasi deqradasiyası işığında ...Nizami bütün türk tarixinə qiymət verir; ... qızıl keçmişlə korlanmış müasirliyi müqayisə edir təəssüflənir. Səlcuq hökmdarlarının ədalətə meyilli olduqlarını açıqlayan akademik Yevgeni Bertels bu barədə yazır: Tarixçilərin məlumatlarından anlaşıldığına görə, ilk səlcuqlar öz libasları silahları ilə qonşularından, demək olar ki, heç seçilmirdilər. Yalnız az əvvəl qəbul edilmiş islamiyyət onlarda bir heyranlıq hissi doğurmuşdu; onlar islamiyyətin ideallarını həyata keçirməyə, ədalət həqqaniyyəti işdə göstərməyə çalışırdılar.

 

Akademik Məmməd Cəfər Cəfərov şairin hökmdarlara, xüsusən Azərbaycan Atabəylərinə münasibətindən geniş bəhs edərkən onun Sultan Səncər haqqındakı fikirlərinə toxunmuşdur: ...Nizami Alp Arslan, Məlik şah kimi sultanlar barədə yaxşı fikirdə olduğu halda, Sultan Səncər hakimiyyətini rəiyyət üçün böyük fəlakət hesab etmişdir. Bu da təsadüfi deyildi. Həqiqətən, tarixi mənbələrdə göstərildiyi kimi, Səncər hakimiyyətinin xüsusən ilk illəri mərkəzi hökumətin xeyli zəiflədiyi, xəlifəliyin əl-qol açdığı, hər yerdə əmirlərin, canişinlərin özbaşınalığının artdığı illər idi.

 

Nizaminin Məxzənül-əsrardakı qəhrəmanlarından biri beşinci ən məşhur Abbasi xəlifəsi Harun ər-Rəşiddir. Harun ər-Rəşid miladi 763-cü ildə İranın Rey şəhərində (indiki Tehran yaxınlığında) doğulmuş, xəlifə olan qardaşı Hadi 786-cı ildə öldükdən sonra Xilafətə başçılıq etməyə başlamışdır. 24 mart 809-cu ildə Xorasanda Tus şəhərində vəfat etmiş orada da dəfn olunmuşdur. Harun ər-Rəşidin xilafəti dönəmində İslam xilafəti hərbi, siyasi, mədəni elmi baxımdan sürətlə inkişaf etmişdir. Xəlifə Harun ər-Rəşid haqqında zamanında yazılmış bir çox şəxsi dövləti məsələlərə aid əhvalatlar, rəvayətlər, hekəyə məsəllər günümüzə qədər gəlib çatmış, məşhurlaşmışdır. Bunların bir çoxu həqiqəti əks etdirərək tutarlı səhih sənədlərə əsaslansa da, bəziləri uydurulmuşdur. Nizaminin Məxzənül-əsrara daxil etdiyi hekayət ibrətamiz didaktik mahiyyət daşıyır. Şair öncə Harunun hakimiyyəti dövründə xilafətin yüksək inkişafını qeyd edir, sonra hekayətə başlayır:

 

 

Xilafətin dövrü Haruna çatanda

 

Abbasın bayrağı çərxə ucaldı.

 

 

Hekayənin əsas ideyası qızılın, var-dövlətin mənəviyyatı yoxsul olan, öz kimliyini, həyati missiyasını dərk etməyən insanın daxili dünyasını iflic etməsi, onun özünü unutması s. kimi hallara gətirib çıxara bilməsinin ibrətamiz şəkildə oxuculara çatdırılmasıdır. Məxzənül-əsrarın hekayə qəhrəmanları içərisində yarıəfsanəvi, yarıtarixi İran hökmdarları Firudin Cəmşid yer almışdır. Qeyd edək ki, hər iki obraz Firdovsi Şahnaməsinin əsas qəhrəmanlarındandırlar.

 

Nizami Gəncəvi Məxzənül-əsrar məsnəvisində onlarca tarixi, dini-tarixi, əfsanəvi-tarixi şəxsiyyətin, ədəbi qəhrəmanın adını çəkmiş, həmin tarixi simalarla bağlı əhvalat hadisələrə işarələr etmişdir. Bir sözlə, Xəmsənin ilk əsəri bu baxımdan rəngarəng palitranı xatırladır.

 

Nizami bədii üsulun verdiyi imkanlardan istifadə edərək məhz dövrünün hakim dairələrinə ünvanladığı mesajlarını tarixdən alıb əsərinə gətirdiyi simalara müraciət şəklində çatdırmışdır.

 

 

Təhminə BƏDƏLOVA,

AMEA-nın Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Nizamişünaslıq şöbəsinin aparıcı elmi işçisi,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Azərbaycan.-2021.- 4 iyun.- S.11.