Acar oğlu Ülvi Rəcəbin fəaliyyətində azərbaycançılığa xidmət amili...

Azərbaycan səhnəsinin elə sönməyən ulduzları var ki, onlar xalqımızın mədəniyyəti yaşadıqca yaddan çıxmayacaq. Azərbaycançılıq, Azərbaycan dili uğrunda canını fəda edən səhnə xadimlərindən biriÜlvi Rəcəbdir. Milli teatrımızın inkişafında xüsusi əməyi olan Ü.Rəcəb Azərbaycan teatr sənətinə, mədəniyyət və incəsənətinə ürəkdən bağlı sənətkar kimi tarixdə yaşayır. Həyatının və səhnə fəaliyyətinin zirvədə olduğu dövrdə repressiya qurbanı olan sənətkar özündən sonra böyük irs qoyub.

Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında digər xalqların nümayəndələri də böyük rol oynayıb. Multikulturalizm düşüncəsi Azərbaycan mədəniyyətinə həmişə müsbət töhfə verib.

Onu da vurğulayaq ki, Ü.Rəcəb görkəmli kinoaktyor Nodar Şaşıqoğlunun doğma əmisidir. Xalq artisti dəfələrlə özü bu barədə müsahibələrində qeyd edib.

Şaşıqzadə Ülvi Rəcəb Molla oğlu görkəmli Azərbaycan aktyoru kimi şöhrətini bu günqoruyur. Məlumatlara görə, milliyyətcə acar olan Ülvi Rəcəb romantikrealist aktyor məktəblərinin poetika səciyyələrini inamla zənginləşdirən sənətkarlardan biri idi. Tədqiqatçılar yazır ki, otuz beş illik ömründə və MDT-da 13 illik fəaliyyəti dövründə zəngin yaradıcılıq irsi qoyub gedib. Teatrşünaslar yazır ki, Ü.Rəcəb 1903-cü ilin yanvarında Batum (Batumi) yaxınlığındakı Canivri kəndində doğulub. Yazılanlara görə, atası Rəcəb bəy bütün Avropanı gəzmişdi və oğlunun dünyagörüşünün formalaşmasında onun söhbətləri mühüm rol oynayıb. Tədqiqatçılar yazır ki, on altı yaşında atasını itirən Ülvi təhsilə erkən yaşlarından başlayıb. Xalası ilə İstanbula gedərək orada təhsil alıb. Birinci Dünya Müharibəsi başlananda Ülvi təhsilini ataraq çörəkpulu qazanmaq məcburiyyətində qalıb. Tədqiqatçıların verdiyi məlumata görə, 1918-ci ildə müharibə qurtaranda Batuma qayıdıb. Həmin il Hüseyn Ərəblinski geniş repertuarla Batumda qastrolda olub. Onlar tamaşaları əsasən "Artistlər cəmiyyəti"nin zalında oynayırdı. Ülvi "Otello" tamaşasına baxıb Ərəblinskinin Otellosu onu məftun edib. O, Azərbaycandan gəlmiş aktyorlarla yaxından tanış olub. Yazılanlara görə, onların göstərdiyi bir neçə tamaşada epizod rolları oynayıb. Gənc teatr həvəskarı hətta "Arşın mal alan" operettasında, xəstələnən aktyorun əvəzinə, Soltan bəy rolunda səhnəyə çıxıb.

Ü.Rəcəbin yaradıcılığı haqqında məlumat verən tədqiqatçılar yazır ki, həmin vaxtdan o, Batumdakı teatrın kollektivinə daxil olub. 1922-ci ildə həmin teatr Tiflisə qastrola gəlib. Rustaveli Teatrında iki tamaşa oynayan kollektiv qastrol pis təşkil olunduğuna görə səfərini yarımçıq saxlayıb. Ülvi burada Tiflis Azərbaycan Teatrının yaradıcılarından olan İbrahim İsfahanlı ilə tanış olub. Batuma qayıtmayan Ü.Rəcəb Tiflisdə qalıb "Zubalov evi"ndə fəaliyyət göstərən "Azərbaycan dram cəmiyyəti"nə daxil olub. "Ölülər" (Mirzə Cəlil Məmmədquluzadə), "Dağılan tifaq" (Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev), "Aydın" (Cəfər Cabbarlı) tamaşalarında çıxış edib. Az sonra Tiflis Dövlət Azərbaycan Dram Teatrının kollektivində çalışıb. Uca boylu, aydın diksiyalı, emosional coşğun, lirik ehtiraslı gənc aktyor dramatik, faciə operetta rollarında eyni uğur bacarıqla çıxış edib.

Yazılanlara görə, 1924-cü ilin yayında Tiflis Azərbaycan Teatrının baş rejissoru Aleksandr Tuqanov hökumətin dəvətilə Bakıya, Milli Dram Teatrına çağırılıb. Ü.Rəcəbin istedad yaradıcılıq imkanlarına böyük ümid bəsləyən Tuqanov onu da Bakıya dəvət edib. Ülvi 1925-ci ildən Milli Dram Teatrında işləməyə başlayıb. Tezliklə Ü.Rəcəb teatrın aparıcı aktyoru Abbasmirzə Şərifzadə ilə dublyor olub. Çoxşaxəli yaradıcılığa malik Ü.Rəcəbin ifa etdiyi rolları şərti bölgüyə ayırsaq, əsas beş qisminin üstündə dayanmış olarıq. Qəhrəman obrazları: Mixail Yarovay ("Düşmənlər", Konstantin Trenyov), Səyavuş ("Səyavuş", Hüseyn Cavid), Polad Qartal ("Polad Qartal", Aleksandr Korneyçuk), Qüdrət Arslan, Yaşar ("Dönüş" "Yaşar", Cəfər Cabbarlı). Faciə qəhrəmanları: Vilyam Şekspirin "Hamlet" "Otello" əsərlərində Hamlet Otello, Hüseyn Cavidin "Knyaz"ında Anton, Mirzə Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər"ində İsgəndər, Cəfər Cabbarlının "Od gəlini"ndə Elxan.

Yazılanlara görə, aktyor Hamlet rolunu həm Aleksandr Tuqanovun (1926-cı il), həm Sergey Mayorovun (1933-cü il) quruluşlarında oynayıb. Həmin rolu Abbasmirzə Şərifzadə kimi təcrübəli aktyor da ifa edib. Onun ifası coşğun çılğın ehtirası, Ü.Rəcəbin oyunu isə psixoloji dərinliyi emosional temperamenti ilə seçilib. Ülvinin şahzadəsində filosof düşüncəsinin sanbalı obrazın ifasına əzəmət siqlət gətirib. Dramatik obrazlar: Borodin ("Qorxu", Aleksandr Afinogenov), Huinplen ("Gülən adam", Viktor Hüqo), Jak ("İki yetimə", Adolf D'Enneri Germon), Voronov ("İntervensiya", Lev Slavin), Mühəndis Eldəniz ("Yanar dərə", Cabbar Məcnunbəyov). Ü.Rəcəbin dramatik ifadə vasitələrində güclü müasirlik ruhu heyranedici reallıq, səmimi təbiilik vardı. Mürəkkəb psixoloji personajlar: Aqşin ("Od gəlini", Cəfər Cabbarlı), Süleyman ("Həyat", Mirzə İbrahimov), Balaş ("Sevil", Cəfər Cabbarlı. Aktyor bu rolu Türk İşçi Teatrında oynayıb), Satin ("Həyatın dibində", Maksim Qorki), Ninkir Sin ("Zaqmuq", Anatoli Qlebov). Ü.Rəcəb milli səhnəmizin sırf psixologizm ünsürləri, lirik-emosional ifadə vasitələri ilə şücaət göstərən ilk sənətkarlarından olub. Bu bacarıq qabiliyyəti ilə o, romantik oyun üslubu ilə realist ifa tərzi arasında qırılmaz əlaqə bağları yarada bilib. Məhəbbət aşiqləri: Vilyam Şekspirin "Romeo Cülyetta", Hüseyn Cavidin "Şeyx Sənan" faciələrində Romeo Şeyx Sənan kimi rollarda Ü.Rəcəb səhnəmiz üçün o dövrdə yeni olan poetika xüsusiyyətlərini, estetik ifadə vasitələrini cəsarətlə sınaqdan çıxarıb. O özünün poetik oyununda lirizmlə psixologizmi ahəngdar cazibədə birləşdirməsi ilə ənənə yaradıb. Aktyor bir oyun-üslubdan digərinə çox sərbəstcə, yüksək professionallıqla, janrın poetika-estetika prinsip ölçülərində keçirdi. Onun Romeosu təkcə Milli Dram Teatrının deyil, geniş mənada milli səhnə sənətimizin ən parlaq Romeosu kimi tarixləşib. Tədqiqatçılar bildirir ki, Azərbaycan aktyorları arasında "psixoloji teatr" sənətinin bünövrəsini qoyan ilkinlərdən biri onun formalaşmasında misilsiz xidmətlər göstərən, yüksək nailiyyətlər qazanan Ü.Rəcəbdir. Ü.Rəcəb MDT-da işləyə-işləyə dəvətlə Tiflisdə Şeyx Sənan, Yaşar, Yarovay rollarını oynayıb. Məlumatlara görə, 1931-ci ildə Bakı Türk İşçi Teatrının hazırladığı "Sevil" tamaşasında Ü.Rəcəb Balaş rolunu yüksək sənətkarlıqla oynayıb. Yazılanlara görə, Sevil rolunda onun yöndaşı Akademik Teatrın aktrisası Mərziyə xanım Davudova Gülüş obrazında İşçi Teatrının gənc istedadlarından Farma Qədri olublar. Məlumatlara görə, Ü.Rəcəb Bakıdakı Rus Dram Teatrında həmin kollektivin hazırladığı "Otello" tamaşasında Otellonu oynayıb. Onun tərəf-müqabilləri B.İlin (Yaqo) A.Suvorova (Dezdefliona) tanınmış təcrübəli aktyorlar olmasına baxmayaraq, Ülvinin oyunu parlaqlığı ilə seçilib. "Həyat" (rejissor Ədil İsgəndərov) tamaşasında oynadığı Süleyman rolu Ü.Rəcəbin Akademik Teatrda son işi son qələbəsi oldu. Tədqiqatçılar məlumat verir ki, aktyor ictimai-sosial tutumlu, mürəkkəb psixoloji əsaslı, ikili xarakterli obraz yaratdı. Bildirilənə görə, Süleyman rolunun uğuru bütövlükdə tamaşanın ideya-bədii tutumunu, fikir dərinliyini, quruluşçu rejissorun ali məqsədini müəyyənləşdirdi. Tədqiqatçılar yazır ki, bu tamaşanın premyerasından xeyli müddət sonra Ü.Rəcəbi "vətən xaini" damğası ilə tutdular. Teatr tədqiqatçıları yazır ki, o, yüzlərlə günahsız qurbanlardan biri kimi faciəli şəkildə güllələnib. Məlumatlara görə, teatr sənətindəki xidmətlərinə görə 25 aprel 1933-cü ildə Ü.Rəcəbə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti fəxri adı verilib.

Tədqiqatçılar yazır ki, Ü.Rəcəb milli teatr tariximizdə ilk aktyordur ki, realist-romantik aktyor oyun üslubuna geniş və yaradıcı tərzdə psixoloji dərinlik, lirik ahəng gətirib. Ü.Rəcəb nəcib, ləyaqətli, saf amallı, həyat eşqli, bütöv xarakterli obrazları xüsusi şövq və məharətlə ifa edib. Ü.Rəcəb monumental quruluşlu romantik faciə surətlərinin səhnə təfsirində də həyatdan şirə çəkən poetik realizmə üstünlük verib. Səmimiyyət və məlahət, ürəyəyatımlıq onun ifası üçün səciyyəvi cəhətlər idi. Məlumatlara görə, Ü.Rəcəbin gur və yapışıqlı səsində ürəkoxşayan lirizm olub. Aktyorun sifət ifadə vasitələri zəngin, sirayətedici və xarakterik olurdu. Tədqiqatçılar bildirir ki, Ü.Rəcəb öz dövründə psixoloji pauzalardan ustalıqla istifadə edən bacarıqlı sənətkar kimi tanınırdı. Yazılanlara görə, Ü.Rəcəb tərəf-müqabilləri ilə ünsiyyətdə, səhnədəki vəziyyətin psixoloji halına uyğun davranmaqda həmişə nümunə göstərilirdi. Ü.Rəcəb ifa etdiyi hər bir personajı dərindən duyan, onun həm məfkurəvi, həm də psixoloji rəsmini dəqiqliklə ölçüb-biçən, ətə-qana gətirən aktyor kimi seçilirdi. O, obrazların daxili dolğunluğuna heyrətamiz coşğunluqla, sadə, ancaq çoxmənalı ştrixlərlə nail olurdu. Romantik ruhlu ehtirasa, emosional həssaslığa, dinamik plastikaya malik olan Ü.Rəcəb Tanrının ona bəxş etdiyi istedadın cövhərli məziyyətləri ilə kifayətlənmirdi. Axtarışlar aparır, tapıb cilaladığı və oynadığı obrazın mayasına hopdurduğu ifadə vasitələri ilə tamaşaçıları məftun edir, onlara bədii həzz verirdi. Ü.Rəcəb janr baxımından rəngarəngliyə, xüsusən mövzu-problem müxtəlifliyinə can atan aktyor idi.

Ü.Rəcəb 1937-ci ildə "xalq düşməni" damğası ilə tutulub. 1938-ci ilin yanvarında Bakıda güllələnib.

Əlbəttə, belə nəhəng aktyor Azərbaycanın səhnə həyatında böyük rol oynayıb. Ü.Rəcəb yaradıcılığında azərbaycançılığın və multikulturalizmin vəhdəti özünü göstərir. Milli mədəniyyətimizə xidmət edən Ü.Rəcəbi xalqımız həmişə xatırlayacaq.

İradə SARIYEVA

Bakı xəbər.- 2016.- 18 dekabr.- S.15