Tarixdə iz buraxanlar: Əlişir Nəvai

Şərq türkcəsinin bütün gözəl ifadələrini özündə toplayan Əlişir Nəvai 9 fevral 1441-ci ildə Herat şəhərində anadan olub. Teymur xanın məliki Soltan Əbu Səidin vəzirlərindən olan atası Kiçkinə Bahadır Əlişir Nəvainin təhsilinə çox böyük əhəmiyyət verib. Əlişir Nəvai Soltan Hüseyn Bayqara ilə bir məktəbdə oxuyubonunla dostluq edib. Onlar, ikisindən hansı dövlət idarəsinə keçərsə, digərini unutmamaq üzrə öz aralarında şərt kəsiblər. Əlişir Nəvai bir müddət Xorasanda, sonra da Səmərqənddə təhsili ilə məşğul olub.

Əlişir Nəvainin bəxti uşaqlıq və məktəb dostu Hüseyn Bayqaranın Xorasan soltanı olması ilə açılıb. Hüseyn Bayqara Heratda taxta çıxdıqda verdiyi sözü yerinə yetirmək üçün Əlişir Nəvaini axtartdırıb. Onun Səmərqənddə olduğunu öyrənib. Maveraünnehrin məliyi Əhməd Mirzəyə bir məktub yazaraq Əlişirin onun yanına göndərilməsini istəyib. Beləcə, Əlişir Nəvai Soltan Əhmədin yardımı ilə Herata gəlib. O, Soltan Hüseyn Bayqara tərəfindən qayğı ilə qarşılanaraq əvvəl möhürdarlığa, sonra da vəzirliyə təyin edilib. Hətta Hüseyn Bayqara Əlişir Nəvaiyə göstəriləcək hörmətin ona göstərilmiş kimi sayılacağını bir fərmanla elan edib.

Hüseyn Bayqara Nəvainin çox böyük bir sənətkar olduğunu bilirdi. Əslində o ozü də sənətkar idi. Bayqaranın zəmin hazırlaması ilə Əlişir Nəvai Herat şəhərinin elm və mədəniyyət həyatını olduqca canlandırdı. Nəvainin təşəbbüsü ilə Soltan Bayqaranın ətrafında toplanan söhbət məclislərində sənət daha da incəlir, fikir isə ucalırdı. Əslində, Herat şəhəri mövcud halı ilə belə bir faydalı fəaliyyətlərə hazır idi. Çünki Molla Cami kimi böyük bir alim, Xatifi kimi güclü bir şair, Dövlətşah kimi məşhur bir yazıçı Heratın mədəniyyət və sənət mənbələri kimi ortada idilər. Bu gözəl şəraitdə Nəvai şərq türkcəsini, həqiqətən, ən yüksək mərtəbəyə qaldırdı. O bu yolda elə bir cığır açdı ki, şeirlərində istifadə etdiyi dil ilə "Nəvai dili" olaraq ədəbiyyatımızda yer aldı. Soltan Hüseyn Bayqara Əlişir Nəvainin təklifləri ilə yalnız mədəniyyət və sənət sahəsində deyil, dövlətin rəhbəri olaraq Herat şəhərini karvansaralar, hamamlar, mədrəsələr, xəstəxanalarla təmin edərək, işgüzar bir dövlət adamı kimiözünü göstərdi.

Əlişir Nəvai boş vaxtlarını kitab oxumaqla və tədqiqat işlərilə keçirib. Buna görə onun idarəsi alimlər və ədiblər cəmiyyəti halına gəlib. Ədib və şairlərlə yanaşı, bütün elm, sənət və hünər sahiblərinə də yardım edib. Nəvainin fəaliyyəti dövründə ən böyük xidmətlərindən biriSaray kitabxanasını yaratması olub.

Soltan Hüseyn onu çox istəyirdi. Hətta Heratda olduğu zamanlar öz yerinə Əlişir Nəvaiyə vəkalət verər, onun naminə fərmanlar çıxarardı. Əlişir Nəvai bir müddət sonra siyasətdən uzaqlaşıb istefa etmək istəyibsə , soltan buna razı olmayaraq, onu Astarabad valiliyinə təyin edib. Əlişir Nəvai orada da çox qalmayıb 1490-cı ildə vəzifədən ayrılaraq qalan ömrünü elm sənətə həsr edib. Buna baxmayaraq, Soltan Hüseyn daim ona əl tutar, şahzadələr Əlişir Nəvaini öz məclislərindən uzaqlaşdırmazdılar.

Dövlət siyasət adamından çox bir şair elm adamı olan Əlişir Nəvai o dövrdə nümunə göstərilən İran ədəbiyyatını türk adət ənənələrinə uyğun bir hala gətirməyə çalışıb. Türk dilinə böyük xidmətlər edib, türklüyün Çağatay sahəsində tanınan bir alim dövlət adamı olub. İncəsənətlə yaxından məşğul olub. Xəttat, nəqqaş bunlara bənzər sənətkarları qoruyub.

Böyük mütəfəkkir şair, dövlət xadimi Əlişir Nəvai özbək ədəbiyyatı tarixinin ən görkəmli nümayəndəsidir. O, geniş dünyagörüşlü, ədalətli, zülmkarlığa qarşı mübariz bir dövlət xadimi olub.

Əlişir Nəvai tarix, ədəbiyyat dildə söz sahibi idi. Şeirlərini türk fars dillərində yazırdı. Buna görə Züllisaneyn (iki dil sahibi) adı ilə tanınırdı. Əlişir Nəvai Qaşqarlı Mahmuddan sonra türk dilinə xidmət edən ən böyük türk dilçisi ədəbiyyatçısıdır. O, "Mühakimət-ül-Lüğəteyn" adlı əsərində türkcə ilə farscanı qarşılaşdıraraq, bir çox yerlərdə türkcənin üstünlüyünü göstərib. Dahi şəxsiyyət Əlişir Nəvai bu əsərini türkcəni buraxıb farscaya üstünlük verənləri xəbərdar etmək üçün qələmə alıb:

Ana dilim üzərində düşünməyə başladım.

Türkcənin dərinliklərinə dalınca,

Gözlərimə on səkkiz min aləmdən

Daha yüksək bir aləm göründü...

Türkcə!..

gözəldir səni sevmək...

gözəldir səninlə düşünmək!..

Qırğız, özbək, türkmən, azəri, qazax, tatar...

Bu gözəl xalqların gözəl ifadəsi.

Səni dinlərkən tarda, kamanda, sazda, ağıl qalarmı başda?

Çeşidi-çeşnəsi geniş çiçəksən: məsələn, lalə...

Türkcə!

Sən türklüyün səs bayrağısan!

Sən türklüyün ulu dayağısan!

Sən qolumuz, qanadımızsan,

Şanlı keçmişimizin aydınlıq bəxtimizsən!

Can evimizə nəfəs kimisən...

Türkcə!

Sahiblərin o qədər çoxdur ki...

Yanılaraq birimiz saymazlıq göstərsə sənə,

Ətrafımızdan bir başqası yüksəldər səsini:

Qaşqarlı Mahmud üsuluyla, Nəvai diliylə, Karamanlı öfkəsiylə...

Günü, saatı gələr, dövlət quşunun qanadıyla zirvələrə çıxarsan..." - deyib.

Nəticədə, ondan sonra gələn şair yazıçılar onun fikirlərinə üstünlük verərək, öz əsərlərini türk dilində yazmağa başlayıblar.

Ədəbiyyat tarixi ilə əlaqəli olan kitablar Əlişir Nəvainin türkcəyə olan sevgisindən bəhs edir. Bir çox şairlər gözəl şeirlər yazır. Dildən ustalıqla istifadə edərək yüzillər sonrasına əl atan şair, əlbəttə ki, fərqlidir. Yəni Əlişir Nəvai fərqli şairlərimizdən biri olub. Füzuli kimi onun da tərzi, üslubu bir çox şairə təsir edib. Türk ədəbiyyatının önəmli bağçalarından biri olan Orta Asiya ədəbiyyatı onun varlığıyla daha da gözəlləşib geniş yayılıb.

Əlişir Nəvainin şeirləri həm yazıldığı dövrdə, həm sonralar bütün Türk dünyasında zövqlə oxunub, çox tanınan türk şairləri onu özünə nümunə bilib, ona təriflər yazıb, onun şeirlərinə nəzirələr söyləyiblər.

Əlişir Nəvai türk dilinə həm işıq tutub, həm çox tələbkar olub. Ancaq o, bu tələbkarlığı ilə xalqın başa düşə bilməyəcəyi bir dil siyasəti güdməyib. Türklərin başa düşəcəyi ərəb fars kəlmələrindən öz əsərlərində istifadə edib türkcənin böyüklüyünü göstərməyə çalışıb.

Böyük mütəfəkkir şair, dövlət xadimi Əlişir Nəvai özbək ədəbiyyatı tarixinin ən görkəmli nümayəndəsidir. O çox şüurlu bir türk aşiqi idi. O, türk millətinin böyüklüyünü türkcənin ucalığını çox yaxşı anladırdı. Farscanın bir "ədəbiyyat dili" olaraq tanınmış olmasına heyrət edərdi. Nəvai "MühakimətTül-Lüğəteyn" adlı əsərində farscaya meydan oxuyub. Bu əsərdə saydığı yüzə qədər türkcə felin farscada qarşılığı olmadığını isbat edib kitabında belə deyib: "Türkün biliksiz zavallı gəncləri fars dilini gözəl sayaraq şeir söyləməyə səy göstərirlər. Həqiqətdə isə bir insan yaxşı dərindən düşünsə, türkcədə bu qədər zənginlik varkən bu dildə şeir söyləmənin daha yerində asan olacağını anlayar..."

Maraqlıdır ki, Nəvai burada türk dilinin farscadan üstünlüyünü elmi dəlillərlə sübuta yetirib. Müəllif türk dilini zəif sayaraq öz əsərlərini farsca yazan qələm sahiblərinə, müasirlərinə soydaşlarına ithaf edib. Təsadüfi deyil ki, özbək ədəbiyyatının banisi sayılan Əlişir Nəvai bizlərə bəlli olan beş divanının dördünü türkcə, birini isə farsca yazaraq aradakı fərqi ortaya qoyub.

Əlişir Nəvai fikirləri əsərləri ilə bir çox mövzuda liderlik edib. Məsələn, "Mecalüsü-nefais" adlı əsərində ilk dəfə türk ədəbiyyatında "şairlər təzkirəsi" ağını açıb.

Nəvai türklüyün bir olduğunu bilirdi. Türk millətinin ayrı-ayrı coğrafiyalarda yaşamış olması onun könül fikir bağlarına heç bir mənfi təsir etmirdi. Türklüyün Avropa qarşısında bir "son bəy" olan qərb türklərinə - Osmanlıya sevgi ilə baxırdı. Anadolu türkünün qərbə doğru haraları gücləndirdiyini bu gücləndirmənin türk dünyasına gətirmiş olacağı qazancın fərqində idi. Bu sevgi, bu anlayış bir könül bağıdır ki o, yazdığı şeirləri Bizans Fatehi Soltan Məhməd xana göndərirdi. Türküstanın türklük günəşi Əlişir Nəvainin bu hərəkəti türk birliyinin, türklər arasındakı könül bağının coğrafiya tanımaz həqiqətini ifadə edir.

Əlişir Nəvainin dördü türkcə, biri isə farsca yazılmış beş "Divan"ı vardır. O, türk ədəbiyyatında beş mənzumə yazan ilk şairdir. Beş mənzumə ilə yetinməyib, altıncı mənzuməsini yazıb. Nəvai sadəcə şeir deyil, elmi ədəbi əsərlər yazırdı. Onun əsərləri islam əxlaqı, təsəvvüf, iman, ədalət, doğruluq, cəhalət, igidlik, ədəb kimi mövzuları ehtiva edir. Əsərlərinin sayı 30-dan artıqdır.

Nəvainin bir çox əsərləri xarici dillərə tərcümə olunub. Onun əsərləri hələ sağlığında böyük şöhrət qazanmışdı. Tarixi şəxsiyyət Əlişir Nəvainin əsərləri dünyanın məşhur kitabxanalarına yayılaraq qorunub, müasir dövrümüzə qədər gəlib çıxıb. Əmir Əlişir Nəvainin, Türk dünyasına bəşəri dəyərli elmi-ədəbi əsərlər bəxş etməklə yanaşı, dövlət xadimi kimi xidmətləri tarixi xarakter daşıyır. Əlyazmaları dünyanın məşhur kitabxanalarında mühafizə olunur.

3 yanvar 1501-ci ildə Heratda vəfat edən türklüyün bu böyük şairi dünya durduqca könlümüzdə yaşayacaq.

Ruhu şad olsun!

Bakı xəbər.- 2016.-17-19 dekabr- S.13.