Qafqaz Albaniyasının məbədləri - multikulturalizm və azərbaycançılıq nümunəsi...

Azərbaycan tarixinin elə qatları, elə dövrləri var ki, onlar haqda geniş yazmağa, fikir bildirməyə ehtiyac yaranır. Tarixən Azərbaycanda türklərlə yanaşı, digər xalqların və dinlərin də nümayəndələri yaşayıb, bu gün də yaşayır, fəaliyyət göstərir, mədəni-ictimai həyatımızda əhəmiyyətli rol oynayır.

Azərbaycan tarixində xüsusi iz qoyanbizi tarixi keçmişimizə qaytaran kifayət qədər səbəblər, hadisələr mövcuddur. Müasir Azərbaycan tarixşünaslığında Qafqaz Albaniyasının öyrənilməsi sahəsində yeniliklər mövcuddur. Artıq elm adamlarımız tariximizin bu dövrünə bələd olmaq üçün geniş tədqiqat işləri aparır, çoxlu işlər görür.

Məlum olduğu kimi, bu gün Azərbaycan ərazisində qədim alban abidələri mövcudduronlar tarixin bir parçası kimi qorunur.

Alimlərimiz qeyd edir ki, ermənilər Azərbaycan ərazisindəki alban abidələrini mənimsəməyə cəhd edir. Tarixçilər yazır ki, Azərbaycan Respublikasına qarşı əsassız ərazi iddiaları irəli sürən erməni millətçiləri işğalçılıq əməllərinə haqq qazandırmaq məqsədilə Qafqaz Albaniyasının xristian kilsəsinə aid bütün məbəd və monastrları erməni abidələri elan edir. Tarixdə əslində heç vaxt mövcud olmamış "Böyük Ermənistan imperiyası" barədə əfsanəni şişirdərək təkcə Azərbaycanın deyil, Gürcüstan, İran və Türkiyə ərazilərinin də xeyli hissəsini ermənilərin "tarixi torpaqları" kimi qələmə verirlər. Alimlər bildirir ki, Azərbaycandakı bütün alban xristian abidələri bizim xalqımızın mədəni irsinə aiddir.

Tədqiqatçılar bildirir ki, Qafqaz Albaniyası dövlətinin ərazisi, çoxsaylı yazılı tarixi mənbənin məlumatına görə, eramızın əvvəllərindən VIII əsrin əvvəlinədək cənubda Araz çayından Şimali Qafqazadək, şərqdə Xəzər dənizinin qərb sahilindən Göyçə gölündən qərbdə yerləşən torpaqlaradək geniş bir sahəni əhaedib. Bu yerlərdə qədim zamanlarda maldarlıq, əkinçilik və sənətkarlıqla məşğul olan müxtəlif tayfalar yaşayıb. Tədqiqatçılara görə, bunların içərisində saklar, qarqarlar, quzlar, kanqarlar, hunlar, şamaklar, türklər, muğlar, icmaxilər, suranlar, şirvanlar və digər türkdilli tayfalar üstünlük təşkil edib.

Eramızdan əvvəl V əsrdə yaşayan antik müəllif Heredot yazır ki, skiflər - türkdilli tayfalar midiyalılarla müharibədə qələbə çaldıqdan sonra Qafqaz ərazisində dövlət yaratdılar. Skif çarlığı kimi tanınmış bu dövlətin qədim Albaniya dövləti olduğu güman edilir.

Tarixi mənbələrdə yazılır ki, eramızın əvvəllərində Qara dənizin şərq sahillərindən Xəzər dənizinədək böyük bir ərazidə skiflər - türkdilli tayfalar yaşamışlar. Bu fikri bir çox antik müəlliflər də təsdiq etmişlər. "Tarixin atası" Herodot (e.ə. V əsr), Miletli Qekatey (e.ə. VII-V əsr), Dionisiy Perieqet (e.ə. II əsr), K.Ptolomey (II əsr) və digər müəlliflərin əsərləri Qafqazın türk etnosunun vətəni olduğunu təkzibedilməz şəkildə sübut edir. Tədqiqatçılar onu da önə çəkir ki, Qafqaz Albaniyasının tayfa ittifaqları başçılarının və çarlarının bir çoxunun adı türk mənşəli olub: Aran, Aray, Ərbaq, Baştaq, Əmbək, Ərnək, Həraq, Nuray, Dalak, Huray, Hiyran, Əncaq, Borc, Ərbun, Bəzək, Yusaq, Qaynaq, Sqayordu, Körnəg, Vaçıağan, Uray, Urnair, Satay, Asaysair.

Azərbaycan Tarix və Mədəniyyət Abidələrinin Mühafizə Cəmiyyəti sədrinin müavini Vaqif Əsədov "Xalq qəzeti"ndə çap etdirdiyi məqaləsində qeyd edir ki, Cənubi Qafqazın ərəblər tərəfindən işğalı dövründə, VIII əsrin əvvəllərində bu dövlət dağılıb: "Hazırda Azərbaycan Respublikası ərazisində Qafqaz Albaniyasının zəngin memarlıq irsinə aid xeyli məbəd, kilsə və monastrlar var. Albaniyanın həqiqi tarixinin və abidələrinin öyrənilməsi sahəsində son vaxtlar milli tədqiqatçı alimlərimiz tərəfindən müəyyən işlər görülüb.

Eramızdan əvvəl I əsrin sonları, eramızın I əsrinin əvvəllərində yaşamış Strabon Albaniyada yaşayan tayfaların dini etiqadlarından bəhs edərək yazır ki, onlar Heli (Günəş), Zevs (atəş) və Selen (Ay) ilahələrinə sitayiş edir. Xüsusi etiqad etdikləri Ay ilahəsinin müqəddəs məbədi İberiya yaxınlığında yerləşir. Ölkədə Günəş, Ay və bütpərəstlik məbədləri ilə yanaşı, çoxlu sayda atəşpərəstlik məbədləri də mövcud olub. Bu məbədlərin bir hissəsi sonralar xristian məbədlərinə çevrilib, əksər hissəsi isə islam dininin yayıldığı dövrdə dağıdılıb. Qafqaz Albaniyasında atəşpərəstlik məbədlərinin tikilməsi eramızdan əvvəl VIII əsrdən Zərdüştlük dininin yayılması ilə əlaqədar idi.

Atropatenada Sasanilərin hakimiyyəti illərində baş atəşgah Qazakada Təxte-Süleymanda, Qafqaz Albaniyasında isə Bakı ərazisinin daxil olduğu Paytakaran vilayətində yerləşirdi. Qocaman tədqiqatçı alim D.A.Axundovun fikrincə, indi "Qız qalası" adlandırılan arxaik görkəmli abidə tarixi mənbələrdə adı çəkilən Paytakarandakı yeddi məşəlli Baqink baş məbədidir. O, bu məbədin əsasının eramızdan əvvəl qoyulduğunu ehtimal edir".

V.Əsədovun yazdığına görə, arxeoloji tədqiqatların nəticələrindən aydın olur ki, bu məbəd vaxtilə yerdən çıxan güclü təbii qaz məşəllərinin alovlanıb yandığı iri qaya üzərində tikilib. O vurğulayır ki, məbədin plan quruluşu hələ qədim zamanlardan alovun simvolik işarəsi olan buta şəklindədir. Onun bildirdiyinə görə, məbədin yerləşdiyi qayada arxeoloqlar diametrləri 70-80 sm. olan 10-a qədər dərin qaz məşəllərinin quyularını aşkar etmişlər. Quyuların divarlarında uzaq keçmişdə yanmış məşəl alovlarının izləri bu gün də aydın görünür: "Dəniz sahilində yerləşən bu abidə uzun müddət mayak kimi də istifadə olunub. Qafqaz Albaniyasında eramızın əvvəllərində xristianlığın, sonralar isə islam dininin yayıldığı dövrdə atəşgahların hamısı dağıdılıb. Suraxanı atəşgahının dağıdılmış məbəd kompleksi tarixi "İpək yolu" ilə ticarət səfərlərinə çıxan hindistanlı atəşpərəst tacirlərin sifarişi ilə 1713-1720-ci illərdə bərpa edilib. Bu atəşgahda uzaq Hindistandan gələn atəşpərəst zəvvarların və kahinlərin iştirakı ilə təntənəli dini mərasimlər keçirilib. Sonuncu mərasim 1883-cü ildə olub.

Eramızın I əsrindən başlayaraq Roma imperiyası ərazisində yaranmış xristianlıq dini imperiya ilə iqtisadi mənəvi əlaqələri olan Cənubi Qafqaza da yayılmağa başlayıb. Alban tarixçisi Moisey Kalankatuylunun "Aqvan tarixi" əsərində Qafqaz Albaniyasında xristianlıq dininin yayılması, müxtəlif kilsə məbədlərin tikilməsi barədə qiymətli məlumatlar var. Tarixi mənbələrdə alban kilsəsi apostol kilsəsi adlandırılır. Çünki xristianlığı Albaniyaya eramızın 54-57-ci illərində apostol müqəddəs Yelisey gətirib. Təqribən üç əsr sonra parfiyalı missioner müqəddəs Qriqorisin fəaliyyəti nəticəsində ermənilər bütpərəstlikdən əl çəkib 327-ci ildə xristianlığı qəbul etmişlər. Bu barədə alban salnaməçisi Moisey Kalankatuylunun əsərində kifayət qədər məlumat var. 1130-cu ildə Gəncə şəhərində anadan olmuş, 1184-cü ildən ömrünün sonunadək Xaçın knyazlarının yanında xidmət etmiş alban salnaməçisi Mxitar Qoş özünün məşhur "Alban salnaməsi" əsərində bu tarixi faktı bir daha təsdiq edərək yazır: "...Müqəddəs Yeliseydən müqəddəs Qriqorisə qədər 300 il keçib". "Aqvan tarixi" salnaməsindən məlum olur ki, İsa peyğəmbərin şagirdi müqəddəs Faddeyin xristian dinini yaymaq məqsədilə Ermənistanda başlamaq istədiyi missionerlik fəaliyyəti faciə ilə nəticələnib, bütpərəst erməni çarı Sanatruk müqəddəs apostolu tutdurub qətlə yetirib. Apostol Faddeyin şagirdi müqəddəs Yelisey Qüds şəhərinə qayıdıb apostolun şəhid olduğunu bildirir. İsa peyğəmbərin din qardaşı müqəddəs Yakov xristianlığı təbliğ etmək üçün müqəddəs Yeliseyi Albaniyaya göndərir. Çola vilayətində missionerlik etdikdən sonra ölkənin Uti vilayətinin Kiş kəndinə gələn müqəddəs Yelisey orada kilsə tikdirir. Yalnız Qafqaz Albaniyası ərazisində deyil, ümumiyyətlə, Qafqazda tikilmiş ilk xristian kilsəsi olan məşhur Kiş məbədi hazırda Şəki rayonunun Kiş kəndində yerləşir. Məbədin üzərində hazırda heç bir epiqrafik yazı olmasa da, memarlıq-planlaşdırma xüsusiyyətləri, inşaat üslubu texnologiyası abidənin alban memarlarının yaratdığı qiymətli sənət əsəri olmasını sübut edir. Dəfələrlə bərpa təmir edilmiş məbəd zəmanəmizə kifayət qədər yaxşı vəziyyətdə gəlib çatıb. Vaxtilə məbədin üzərində onun müqəddəs apostol Yelisey kilsəsi olduğunu 1244-cü ildə alban kilsəsinin arxidiakonu Serafim tərəfindən yenidən qurulduğunu bildirən kitabə olub. XIX əsrin 30-cu illərində Zaqafqaziya Rusiyaya birləşdirildikdən sonra Sinodun qərarı ilə alban kilsəsi rəsmən ləğv edildikdən məbədləri erməni kilsəsinə tabe edildikdən sonra, bir çox digər alban məbədləri kimi, bu məbədin kitabəsi təmiz pozulub".

Sədr müavini vurğulayır ki, Qax rayonunun Qum kəndindəki xristian məbədi memarlıq-konstruktiv həllinə görə mütəxəssislərin diqqətini cəlb edən sənət əsəridir. Ləkit kəndində yerləşən məbəd arxaik inşaat üslubu ilə tikilib. Bu məbədlərin hər ikisinin V-IV əsrlərə aid olması ehtimal edilir.

Onun bildirdiyinə görə, təqribən 325-ci ildə Albaniya çarı Urnayr xristianlığı rəsmi dövlət dini elan etdikdən sonra ölkədə yeni-yeni xristian məbədləri kilsələr tikilməyə başlandı.

O qeyd edir ki, məşhur Avey məbədi Qazax rayonunun ərazisində yüksək Avey dağının zirvəsində yerləşir. Ondan bir qədər aşağıda yerləşən Şişqaya məbədi digər süni mağara məbədlər kompleksi, tədqiqatçı alimlər C.Rüstəmov F.Muradovanın fikrincə, antik dövrə xristianlığın yayılmağa başladığı ilk əsrlərə aid alban məbədləridir:

"Qafqaz Albaniyasında xristianlığın ilk dövrləri üçün xarakterik olan məbəd kompleksinin qalıqları 1948-ci ildə Mingəçevirdə arxeoloqlar tərəfindən öyrənilərkən üzərində alban əlifbası ilə naməlum yazılar həkk olunmuş, daşdan hazırlanmış xaç altlığı aşkar edilib.

Albaniya çarı III Vaçaqanın, ölkənin görkəmli din dövlət xadimlərinin iştirakı ilə keçirilmiş alban kilsəsinin 488-ci il Aluen məclisindən sonra xristian memarlığı üslubunda məbədlərin inşası geniş vüsət alıb. III Vaçaqanın (487-510-cu illər) hakimiyyəti dövründə Albaniyada 300-dən çox kilsə məbəd tikilib. VII əsrin ortalarına yaxın ölkədə 30-dan artıq monastr olub.

Alban katolikosluğunun taxtı IV-V əsrlərdə Dərbənddəki Çola monastrında, VI-VII əsrlərdə Bərdə monastrında, VIII-IX əsrlərdə Ağdərə rayonundakı müqəddəs Yelisey monastrında, X-XV əsrlərdə Kəlbəcər rayonundakı Xudavəng monastrında, XV-XIX əsrlərdə Gəncəsər monastrında yerləşib. 552-ci ildə alban kilsəsinin başçısı katolikos müqəddəs ata Abbas iqamətgahı Çoladan Bərdəyə köçürdükdən sonra Bərdə kilsəsi iri monastra çevrilib.

Məşhur şərqşünas alim, akademik Ziya Bünyadov VII əsr ərəb müəllifi Əl-Vakinin əsərini tədqiq edərkən maraqlı tarixi bir fakt aşkar edib. Məlum olub ki, ərəb xilafətinin başçısı xəlifə Müaviyə (661-680-ci illər) Qafqaz Albaniyasına qarşı işğalçılıq hücumuna başlamaq istəyərkən Abid İbn Şəriyyə Əl-Curhumi adlı şəxsdən Qafqaz Albaniyasında hansı tayfaların yaşadığını soruşub. Hərbi kəşfiyyat xarakterli məlumatlar toplamaq məqsədilə Qafqaz Albaniyasında olmuş Abid Əl-Curhumi xəlifənin sualına cavab olaraq deyib ki, bu ölkədə türklər üstünlük təşkil edir, tayfalararası ümumi ünsiyyət dili türk dilidir...".

Onun vurğuladığı mətləblərin mənası genişdir. Azərbaycan ərazisində onun sərhədlərindən kənarda da olsa, vaxtilə tarixi ərazisi olan Qərbi Azərbaycanda, Borçalıda, Dərbənddə, Cənubi Azərbaycanda saysız abidə var ki, onlar Albaniya dövrünün abidələridir. Bu abidələr tarixən multikulturalizm azərbaycançılığın simvolu kimi dəyərləndirilir.

İradə SARIYEVA

Bakı xəbər.- 2016.- 25 noyabr.- S.15