Milli Kitabxananın yaradılması azərbaycançılıq təcəssümü kimi...

II yazı

Azərbaycanda ilk qiraətxanaların, ictimai kitabxanaların, ümumi kitab evlərinin yaradılması böyük hadisədir və zaman-zaman bu hadisədən qiymətli bəhrə götürmüşük. Kitabxana, kitabın təbliği kimi müqəddəs iş insanları biliyə, maarifə, vətənpərvərliyə, dövlətçilik ətrafında sıx birləşməyə, milli-dini kimliyə sahib olmağa çağırır.

Azərbaycan insanını azərbaycançılıq məfkurəsi ətrafında birləşdirən amillərdən biri kitabdır, bilik, maarif ocağı olan kitabxanalardır. Azərbaycanda kitabxana işinin tarixi ilə bağlı maraqlı tədqiqat işləri var. O möhtəşəm işlərdən birini də professor Abuzər Xələfov görüb. A.Xələfovun müəllifi olduğu "Azərbaycanda kitabxana işinin tarixi" üçcildlik dərslik vəsaiti olduqca əhəmiyyətə malikdir. Biz bu kitab vasitəsilə kitabxana tariximizi vərəqləyir, bizə qaranlıq qalan çox məsələlərdən hali oluruq.

Bu gün Azərbaycanda saysız kütləvi kitabxana var, bunlarla yanaşı, ixtisaslaşmış kitabxanalar da mövcuddur. Ölkəmizin baş kitabxanası olan M.F.Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanası hər bir vətəndaşın müraciət etdiyi, yaxud edə biləcəyi bir məkandır. Biz o məkana bir azərbaycançılıq mərkəzi kimi baxırıq. Çünki Milli Kitabxana azərbaycançılıq ideyasının yayılması işini uğurla yerinə yetirir.

Kitabxananın keçdiyi şərəfli yola nəzər salan professor A.Xələfov "Azərbaycanda kitabxana işinin tarixi" kitabında yazır ki, yarandığı gündən indiyə qədər bu kitabxana diqqəti cəlb edir: "...Bu dövrdə Azərbaycan Dövlət Ümumi Kitabxanasının fəaliyyəti xüsusilə diqqəti cəlb edirdi. Universal elmi kitabxana olmaq etibarilə Dövlət Ümumi Kitabxanası respublikamızda elmi fikrin inkişafında müstəsna rol oynamış, respublikamızın elmi kadrlarına kitabxana xidmətinin təşkilində xüsusi fəaliyyət göstərmişdi. O, həmçinin, respublikamızda kitabxana işinin inkişafında, kitabxanalara metodiki rəhbərliyin təşkilində, kitabxanaçı kadrların ixtisasının artırılmasında da mühüm işlər görüb. 1923-cü ildən fəaliyyətə başladığı qısa tarixi dövr ərzində ölkəmizin ən böyük kitabxanalarından birinə çevrilmiş, respublikada bütün çap məhsulunu toplayıb yayan mərkəz rolunu oynayıb. Kitabxana SSRİ-də nəşr edilən bütün ədəbiyyatı öz fondunda toplamaq, respublikanın elmi ictimaiyyətinin sorğularını ödəmək, respublikada elmi-tədqiqat və texniki tərəqqiyə səmərəli xidmət etmək imkanını əldə etmişdi. Kitabxana fondunun zənginləşməsində pulsuz məcburi nüsxələr müstəsna əhəmiyyətə malik idi. Sovet dövlətinin bilavasitə qayğısı sayəsində kitabxana 1923-cü ildən başlayaraq RSFSR Dövlət Kitab Palatasından, 1925-26-cı ildən isə digər müttəfiq respublikaların kitab palatalarından məcburi nüsxələr almağa başlamışdı. Bundan başqa, kitabxana öz fondunu əlavə nüsxələr almaq, nadir nüsxələr toplamaq, bukinist mağazalarla əlaqə saxlamaq, bəxşişlər yolu ilə də zənginləşdirirdi. Kitabxana, həmçinin, SSRİ Elmlər Akademiyasından, xarici mədəni əlaqə cəmiyyətlərindən və ayrı-ayrı elmi müəssisələrdən kitablar alırdı. Kitabxana artıq 20-ci illərin axırlarında xarici əlaqələrini də genişləndirməyə başlamışdı. 1928-ci ildə kitabxana xarici ölkələrdən 50 adda jurnal alırdı.

Kitabxana fondunun komplektləşdirilməsi sahəsində həyata keçirilən tədbirlər öz müsbət nəticəsini vermişdi. Artıq 30-cu illərdə kitabxana bütün elm və bilik sahələrini əhatə edə bilən zəngin ədəbiyyat və dövri mətbuat fonduna malik idi. Bu da kitabxanaya əhaliyə kitabxana xidmətini nümunəvi təşkil etmək imkanı vermişdi. 1930-cu ildə kitabxananın fondunda 64.700 nüsxə kitab var idi.

SSRİ MİK və SSRİ XKS 1933-cü ilin sentyabr tarixli qərarı ilə Azərbaycan Dövlət Kitabxanasını ölkənin mühüm kitabsaxlayıcıları sırasına daxil etdi və ona SSRİ xalqlarının dillərində bütün dövlət kitab palatalarından məcburi nüsxə almaq hüququ verdi. Bu mühüm dövlət tədbiri kitabxananın 30-cu illərdəki inkişafı üçün müstəsna əhəmiyyətə malik oldu. Bütün çap məhsulu ilə kitabxananın ardıcıl olaraq komplektləşdirilməsi onun gələcək inkişafını təmin etməklə, onu respublikamızın dövlət kitab saxlayıcısına və elmi mərkəzinə çevirdi. Məcburi nüsxə ilə yanaşı, kitabxana 30-cu illərdə öz fondunu zənginləşdirmək üçün geniş vəsaitə və imkana malik idi. Kitabxana 1935-ci ildə ərəb və fars dillərində 200 kitab almışdı".

A.Xələfov qeyd edir ki, böyük tarixi əhəmiyyəti olan bu əsərlər Tehran, Bombey və Kəlküttə kimi Şərq mərkəzlərində nəşr edilmişdi.

Alim vurğulayır ki, Azərbaycan KP MK və Azərbaycan hökuməti Dövlət Ümumi Kitabxanasının inkişafına həmişə böyük qayğı ilə yanaşırdı. Onun yazdığına görə, kitabxanaya ayrılan vəsaitin ilbəil artırılması, onun ştatının genişləndirilməsi buna parlaq sübutdur: "Kitabxanaya 1925-ci ildə 21.680 manat vəsait ayrılmışdısa, bu, 1930-cu ildə 56.000 manata, 1935-ci ildə 218.500 manata, 1940-cı ildə isə 359.760 manata çatdırılmışdı. Kitabxanada 1930-cu ildə 26 nəfər işçi var idisə, bunların sayı 1936-cı ildə 38 nəfərə, 1940-cı ildə isə 57 nəfərə çatmışdı. Kitabxananın ştatının belə sürətlə çoxalması, heç şübhəsiz, oxuculara xidmət işinin təşkilinə müsbət təsir göstərir, kitabxana işinin yaxşılaşdırılmasına səbəb olurdu. Kitabxananın fondu müntəzəm olaraq artırdı. Artıq 1934-cü ildə kitabxananın fondunda 501,8 min nüsxə kitab və jurnal var idi. Kitabxana kitabla yanaşı, öz fondunu dövri nəşrlərlə də komplektləşdirməyə xüsusi əhəmiyyət verirdi. Təkcə 1934-cü ildə kitabxana 230 adda dövri nəşrlər alırdı. Kitabxana 1935-ci ildə dövlət kitab palatalarından və digər mənbələrdən 71.918 nüsxə kitab almışdı. Kitabxana azərbaycanşünaslığa dair ədəbiyyatın toplanmasına xüsusi diqqət yetirirdi. Bu məqsəd üçün xüsusi adamlar ayrılmış, ayrı-ayrı şəxslər, kitabxanalar, elmi müəssisələr və s. ilə əlaqə yaradılmışdı. Artıq 1939-cu ildə kitabxanada Azərbaycan mətbuatının arxiv fondu yaradıldı. Bu fondun yaranması respublikamızın tarixinin öyrənilməsində çox böyük əhəmiyyətə malik olmaqla, bütün elmi-tədqiqatçılarımız üçün qiymətli hədiyyə idi. Müharibədən əvvəlki beşilliklər dövründə kitabxananın fondu ölkəmizdə kitab nəşrinin inkişafı, məcburi nüsxələrin kitabxanaya vaxtında daxil olması və Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığının kitabxananın komplektləşdirilməsinə göstərdiyi xüsusi qayğı ilə əlaqədar olaraq xeyli genişləndirilmişdi. Kitabxana 1932-ci ildən başlayaraq oxucular üçün müntəzəm məsləhətlər təşkil edirdi. 1932-ci ildə kitabxana məsləhət bürosu yaratmışdı. Bu büronun tərkibinə 16 nəfər elmi işçi daxil edilmişdi. Görkəmli professorlardan A.B.Baqri, Şahtaxtinski və Tixomirov bu büronun tərkibinə daxil edilmişdi. Artıq 1940-cı ildə kitabxananın fondunda 674.599 nüsxə kitab var idi. Bu kitabların 21.513 nüsxəsi Azərbaycan, 489,168 nüsxəsi rus, yerdə qalanları isə digər dillərdə idi. Təkcə 1940-cı ildə kitabxanaya 31.530 nüsxə kitab daxil olmuşdu ki, bunun da 1.237 nüsxəsi Azərbaycan dilində olub. 1923-cü illə müqayisə etdikdə kitabxananın fondu 135 dəfəyə qədər artmışdı (1923-cü ildə kitabxananın 5.000 nüsxə kitabı var idi). Kitabxanada yeni kitabların daim sərgisi, kitab müzakirələri, oxucu konfransları, görkəmli yazıçılar və alimlərlə görüşlər keçirilir, tarixi günlərə, görkəmli şəxslərin, partiya və dövlət rəhbərliyinin yubileylərinə həsr edilmiş böyük miqyaslı kütləvi işlər aparılırdı.

Kitabxana 30-cu illərdə müntəzəm olaraq şəxsi təhsilə kömək etmək üçün geniş tədbirlər həyata keçirirdi. Bu tədbirlər içərisində oxu planları, söhbətlər, yeni kitabların icmalı, kitab sərgiləri mühüm yer tuturdu.

Azərbaycan Dövlət Ümumi Kitabxanası yarandığı ilk günlərdən başlayaraq öz fəaliyyətini bilavasitə respublikada əhaliyə kitabxana xidmətinin təşkilinin yaxşılaşdırılmasına, xüsusilə elmi ədəbiyyatın, ictimai-siyasi əsərlərin partiya, dövlət qərarlarının təbliğinə həsr edib. 20-ci illərin axırı, 30-cu illərin əvvəllərində kitabxananın fəaliyyətində elmi işçilərə xidmət etmək, bilavasitə respublikada elmi-tədqiqat işinə xidmət etmək başlıca yer tuturdu. Bu bir tərəfdən kitabxananın respublikada yeganə universal ümumi kitabxana olmasından irəli gəlirdisə, digər tərəfdən, kitabxanada elmi işçilərə, texniki ziyalılara kitabxana xidmətinin nümunəvi təşkili ilə əlaqədar idi.

Məhz buna görədir ki, kitabxana fəaliyyətə başladığı ilk günlərdən onun yanında təşkil edilmiş oxu zalı bazar günləri də istisna olunmaqla oxuculara xidmət edirdi. Kitabxananın bütün fəaliyyəti oxuculara kitabxana xidmətinin yüksək səviyyədə təşkil edilməsinə, oxucu sorğularının vaxtında və qüsursuz ödənilməsinə həsr edilmişdi. Kitabxananın həyata keçirdiyi bu mühüm tədbirlərin nəticəsində oxucuların sayı, oxuculara kitab verilişi müntəzəm olaraq artmış, xidmət işinin səviyyəsi ilbəil yüksəlmişdi. 1928-ci ildə kitabxananın 3.183192 nəfər oxucusu var idisə, 1930-cu ildə 3.323193 nəfər, 1935-ci ildə 6.985 nəfər, 1940-cı ildə isə 8.800195 nəfər olmuşdu. Oxuculara kitab verilişi də müntəzəm surətdə artırdı. 1935-ci ildə oxuculara 73.097 nüsxə, 1939-cu ildə isə 91.897 nüsxə kitab verilmişdi ki, bunun da 11.346 nüsxəsi Azərbaycan dilində idi. Kitabxana oxuculara xidmət etmək, bilavasitə respublikada elmi-tədqiqat işini yaxşılaşdırmaq üçün məlumat biblioqrafiya aparatının təşkilinə xüsusi diqqət yetirilmişdi".

Alim vurğulayır ki, hələ 1923-cü ildən təşkil edilməyə başlamış əlifba və sistemli kataloq sonrakı illərdə daha da təkmilləşmiş, biblioqrafik kartoteka sistemi yaradılmış, 1930-cu ildən məlumat-biblioqrafiya şöbəsi fəaliyyətə başlayıb. Kitabxana oxucularının durmadan artan tələbatını ödəmək üçün 1936-cı ildən kitabxanalararası abonement şöbəsi təşkil edilmişdi. Onun yazdığına görə, doğrudur, bu vaxta qədər də kitabxana öz oxucularının tələbatını ödəmək üçün ittifaqın başqa böyük kitabxanaları ilə əlaqə saxlayır və onlardan ədəbiyyat alırdı. Alim deyir ki, kitabxana 1927-ci ildən çap kartoçkaları almağa başlamış, sonrakı illərdə alınan çap kartoçkalarının nüsxələri xeyli artmışdı. Bu da kitabxanaya öz məlumat-biblioqrafiya aparatını lazımi şəkildə qaydaya salmaq imkanı verirdi. Lakin bu iş mütəşəkkil xarakter daşımırdı. Kitabxanalararası abonement şöbəsi Sovet İttifaqının böyük kitabxanalarından 1938-ci ildə 396 kitab, 1940-cı ildə isə 2.104 kitab alıb öz oxucularının istifadəsinə verib: "Kitabxana zəhmətkeşlərə xidmət işini yaxşılaşdırmaq məqsədilə 1938-ci ildən başlayaraq Bakı şəhərinin ayrı-ayrı rayonlarında və respublikanın böyük tikintilərində filiallar təşkil etməyə başlamışdı. Belə filialların təşkili bilavasitə fəhlə sinfinə kitabxana xidmətini yaxşılaşdırırdı. Kitabxana 1938-ci ildə Xətai adına mədəniyyət və istirahət parkında bir filial təşkil etmişdi. Bu filial Bakının ən böyük fəhlə rayonu hesab edilən Xətai rayonunda neft fəhlələrinə, mühəndis və texniki işçilərə nümunəvi xidmət göstərirdi. Filialın fondunda 8.000-dən artıq kitab var idi. Bu kitablar oxucuların sorğuları əsasında seçilmişdi. Filialda kataloq tərtib edilmiş və hər gün oxuculardan sifariş qəbul edilir və əsas fondun vasitəsilə ödənilirdi. Filiala gündə 200-ə qədər oxucu gəlirdi. Kitabxana 1939-cu ildə "Rote fane" (indiki Nizami adına park) mədəniyyət və istirahət parkında da qiraətxana təşkil etmişdi. Burada kiçik kitab fondu yaradılmışdı. Oxucu qiraətxanada özünə lazım olan kitabı sifariş edir və səhəri günü alırdı. Kitabxana 1939-cu ildə Samur-Dəvəçi kanalı fəhlələrinə və mühəndis-texniki işçilərinə xidmət üçün Xaçmaz stansiyasında filial-baza açmışdı. Filialın fondunda Azərbaycan, rus və başqa dillərdə müxtəlif ədəbiyyat var idi. Filialın işçiləri kitabları kanalın bütün sahələrinə aparmaqla oxucular arasında geniş kütləvi tədbirlər keçirirdilər".

İradə SARIYEVA

Bakı xəbər.- 2016.- 21 sentyabr.- S.15