COVID-dən daha çox öldürür, amma…

COVID-19 kabusundan sonra dünya daha bir virus xəbəri ilə çalxalanır.

Hindistanın Kəlküttə şəhəri yaxınlığında peyvəndi olmayan ölümcül “Nipah” virusu aşkar edilib. İlk gündə beş yoluxma halı aşkar edilib, onlardan üçü bir həftə ərzində baş verib. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) Hindistanın Qərbi Benqal əyalətində “Nipah” virusuna yoluxmuş hər iki şəxsin sağ olduğunu və xəstəxanaya yerləşdirildiyini təsdiqləyib.

“Cümhuriyət” xəbər verir ki, ÜST eksperti Anais Leqanın sözlərinə görə, yoluxmuş şəxslərlə təmasda olan 190 nəfərdən heç birində simptomlar müşahidə edilməyib və “Nipah” virusuna qarşı test nəticəsi mənfi çıxmayıb.

"Milli, regional və qlobal səviyyədə risk aşağı qiymətləndirilir", - deyə o bildirib.

Təşkilat əvvəllər “Nipah” virusunun Hindistandan kənarda yayılma ehtimalının aşağı olduğunu bildirmişdi. Lakin ÜST Hindistanın bəzi ərazilərində və qonşu Banqladeşdə yarasa populyasiyalarının olması səbəbindən əlavə yoluxma hallarının ehtimalını istisna etmir.

“Nipah” virusu (NiV) meqabatlar tərəfindən daşınan patogendir. Heyvanlardan insanlara ötürülə bilər və ağır ensefalit və tənəffüs yoluxucu xəstəliklərə səbəb ola bilər, bəzi hallarda ölüm nisbəti 80%-ə çatır. “Nipah” virusunun yayılması hər il Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyanın müxtəlif bölgələrində baş verir və bu da xeyli ölümə səbəb olur. 1998-ci ildə aşkarlandığı vaxtdan bəri təxminən 1000 nəfər yoluxub.

Tibb aləmi şokda

Hazırkı yoluxma tibb dünyasını ona görə təəccübləndirib ki, o, 2007-ci ildən bəri Qərbi Benqalda təsdiqlənmiş ilk haldır. Virusun uzun fasilədən sonra bölgəyə qayıtması nəzarət üçün narahatlıq doğurur.

Hindistan və Qərbi Benqaliyadakı səlahiyyətlilər gücləndirilmiş monitorinq, laboratoriya və sahə testləri daxil olmaqla sürətli, hərtərəfli ictimai səhiyyə tədbirləri elan ediblər. İlk iki hal aşkarlandığından bəri yeni infeksiya aşkar edilməyib.

Hindistan Səhiyyə Nazirliyi yoluxmuş şəxslərlə bütün təmas edənlərin karantinə alındığını və test edildiyini bildirib. Xəstələr haqqında təfərrüatlar açıqlanmır, lakin 196 təmasda olan şəxs izlənilib və bütün testlərin nəticələri mənfi olub.

Hindistandan kənarda yoluxma halları qeydə alınmayıb, lakin bir neçə Asiya ölkəsi ehtiyat tədbiri olaraq hava limanlarında sanitar yoxlama tədbirləri tətbiq edib və ya gücləndirib.

Məsələn, İndoneziya və Tailand əsas hava limanlarında yoxlamanı gücləndirib. Bura sağlamlıq bəyannaməsi formalarını doldurmaq, temperatur yoxlamaları və gələn sərnişinlərin vizual müşahidəsi daxildir.

Myanma Səhiyyə Nazirliyi Qərbi Benqala vacib olmayan səyahətlərdən çəkinməyi tövsiyə edib və səyahətçiləri səyahətdən sonrakı 14 gün ərzində simptomlar inkişaf edərsə, dərhal tibbi yardım almağa çağırıb. Hava limanlarında temperatur yoxlanışı da gücləndirilib.

Vyetnam Səhiyyə Nazirliyi əhalini qida təhlükəsizliyi qaydalarına ciddi riayət etməyə çağırıb və yerli hakimiyyət orqanlarına sərhəd keçidlərində, tibb müəssisələrində, icmalarda monitorinqi gücləndirməyi tapşırıb.

Çin sərhəd ərazilərində xəstəliklərin qarşısının alınması tədbirlərini gücləndirdiyini açıqlayıb. Dövlət mediası səhiyyə orqanlarının risk qiymətləndirmələrinə başladığını, tibb işçiləri üçün təlimləri genişləndirdiyini və monitorinq və test imkanlarını artırdığını bildirib. ÜST təcili şəkildə “Nipah” virusunun yayılma riskini qiymətləndirmək üçün Hindistan səhiyyə orqanları ilə əlaqə saxladığını, lakin hazırda onun daha da yayılma riskini aşağı qiymətləndirdiyini açıqlayıb.

Nipah virusu nədir və necə ötürülür?

“Nipah” virusu zoonotikdir, yəni insanlara heyvanlardan ötürülür. Əsas mənbələr meyvə yarasaları və donuzlar, eləcə də onların yoluxmuş toxumaları və ya ifrazatlarıdır. “Nipah” virusunun itlər, pişiklər, keçilər, atlar və qoyunlar da daxil olmaqla, digər heyvanlara da yoluxa biləcəyinə dair dəlillər mövcuddur.

İnsanlar yarasa nəcisi, sidik və ya tüpürcəklə çirklənmiş meyvə və ya meyvə məhsulları (məsələn, çiy və ya qismən fermentləşdirilmiş xurma suyu) kimi qidaları istehlak etməklə yoluxa bilərlər. İnsanlara yoluxduqdan sonra virus yaxın təmas yolu ilə insandan insana yayıla bilər. Bu, Banqladeş və Hindistanda, əksər hallarda xəstələrin ailə üzvləri və baxıcıları arasında qeydə alınıb. Tənəffüs simptomları olan insanlar infeksiyanın ötürülməsi üçün xüsusi risk yaradırlar.

“Nipah” nə qədər təhlükəlidir?

Virus ilk dəfə 1999-cu ildə Malayziya və Sinqapurda donuz fermerləri arasında geniş yayılmış epidemiya zamanı aşkar edilib, 100-dən çox insan ölüb. Virus donuzlar arasında yüksək dərəcədə yoluxucudur.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, ölüm nisbəti 40%-dən 75%-ə qədər dəyişir ki, bu da onu koronavirusdan xeyli təhlükəli edir.

“Nipah” virusu harada geniş yayılıb?

Epidemiya hələlik yalnız Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada, əsasən kənd və yarı kənd yerlərində qeydə alınıb. Əvvəllər yoluxma hallarının qeydə alındığı ölkələr bunlardır:

Banqladeş (2001-ci ildən bəri yoluxma halları demək olar ki, hər il baş verir)

Hindistan (2018-ci ildən bəri cənubi Kerala əyalətində baş verən yoluxmalar və Qərbi Benqalda mövcud olan yoluxma halları daxil olmaqla)

Digər ölkələr Malayziya, Filippin, Sinqapur idi.

“Nipah” virusuna qarşı anticisim Asiyada, eləcə də Qana və Madaqaskarda yarasalarda aşkar edilsə də, Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyadan kənarda insanlarda yoluxma halları qeydə alınmayıb.

Noyabr ayında "İnfeksiya və İctimai Səhiyyə" jurnalında dərc olunmuş bir araşdırma, Banqladeşdə yoluxma hallarının proqnozlaşdırıla bilən mövsümi bir şəkildə - dekabrdan aprelə qədər baş verdiyini müəyyən edib. Bu, ənənəvi içki olan xurma şirəsinin yığılması ilə əlaqədardır. Yarasalar tez-tez bu ağaclarda yuva qurur və şirəni tüpürcəkləri ilə çirkləndirirlər.

Ölümcül ola bilən beyin ödəmi

İnkubasiya dövrü (infeksiyadan simptomların başlanmasına qədər olan müddət) adətən 4 gündən 21 günə qədər dəyişir, baxmayaraq ki, nadir hallarda daha uzun ola bilər.

Xəstəlik adətən qəfil başlayır və qripə bənzəyir. Əsas simptomlara aşağıdakılar daxildir:

qızdırma

baş ağrısı

öskürək

əzələ ağrıları

nəfəs almaqda çətinlik

qusma

Pnevmoniya və digər tənəffüs problemləri də inkişaf edə bilər.

Xəstəlik irəlilədikcə, nevroloji simptomlar, o cümlədən ölümcül ola bilən beyin ödəmi inkişaf edə bilər.

Ən ciddi ağırlaşma, adətən xəstəliyin başlanğıcından 3-21 gün sonra inkişaf edən ensefalit (beynin iltihabı) və ya meningitdir. Bu, “Nipah” infeksiyasının xarakterik xüsusiyyətidir və çox yüksək ölüm nisbəti ilə əlaqələndirilir. Bəzi sağ qalanlar davamlı tutmalar və şəxsiyyət dəyişiklikləri də daxil olmaqla uzunmüddətli nevroloji nəticələrlə qarşılaşırlar. Nadir hallarda virus ilkin infeksiyadan aylar və ya hətta illər sonra yenidən aktivləşə bilər.

“Nipah” virusu necə müalicə olunur?

Hazırda “Nipah” virusu üçün lisenziyalı müalicə və ya peyvənd yoxdur. Müalicə əsasən dəstəkləyici xarakter daşıyır və yüksək keyfiyyətli, intensiv tibbi yardım tələb edir.

2018-ci ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı “Nipah” virusunu təcili tədqiqat və qoruyucu tədbirlərin hazırlanmasını tələb edən prioritet patogenlər siyahısına daxil etdi. Perspektivli peyvəndlər, monoklonal anticisimkimi, müxtəlif sınaq mərhələlərindədir. Xüsusi bir müalicə olmadığı üçün diqqət profilaktikaya yönəldilib.

ÜST aşağıdakıları tövsiyə edir:

*Yarasaların xurma şirəsi toplama yerlərinə girişinin məhdudlaşdırılması

*İstehlakdan əvvəl toplanan şirəni qaynatmaq

*Donuz fermaları qurarkən yarasa yaşayış yerlərinin yaxınlığını nəzərə almaq.

“Nipah”ın yayılmasının qarşısını necə almaq olar?

Endemik bölgələrə səyahət edənlərə aşağıdakılar tövsiyə olunur:

*Yarasalar, onların yaşayış yerləri və xəstə heyvanlarla təmasdan çəkinin

*Çiy və ya qismən fermentləşdirilmiş xurma şirəsini istehlak etməyin, içirsinizsə, yalnız qaynadıqdan sonra için

*Meyvələri təmiz su ilə yaxşıca yuyun və soyun; Yerdə tapılan və ya heyvanlar tərəfindən qismən yeyilən meyvələri yeməyin

*Xəstə heyvanlarla işləyərkən və kəsim zamanı qoruyucu geyim və əlcəklərdən istifadə edin

*Xüsusilə xəstə insanlara qulluq etdikdən sonra əl gigiyenasına riayət edin

*Qan və bədən mayeləri ilə təmas da daxil olmaqla, yoluxmuş şəxslərlə yaxın, qorunmayan təmasdan çəkinin.

Səhiyyə müəssisələrində təmasdan, damcıdan və hava yolu ilə ötürülmədən qorunma da daxil olmaqla ciddi infeksiya nəzarəti tədbirləri tələb olunur.

Narahatlığınız varsa, nə etməlisiniz?

Standart tədbirlərə əməl olunarsa, endemik ölkələrə səfər edən turistlər üçün risk çox aşağıdır. Xurma şirəsini toplamaq və içmək kimi yerli ənənədə iştirak edən insanlar üçün bu risk daha yüksək ola bilər.

Əgər simptomlar endemik bölgədə olarkən inkişaf edərsə, dərhal tibbi yardım alın.

Cümhuriyət.- 2026.- 6 fevral (№5).- S.10.