Onların qanı da qızıldandır: Problemlər bitəcək?

İnsanlarda dörd qan qrupu mövcuddur: I(O), II(A), III(B), IV(AB). Qan qrupları tərkibindəki zülallara əsasən adlandırılır.

Qanın eritrositlərində A və B aqqlütinogenləri və qanın plazmasında isə a(alfa) və ß (beta) aqqlütininləri vardır. İnsan qanında bu maddələrin kombinasiyası

4 variantda mövcuddur:

Əgər insanın qanının eritrositlərində aqqlütinogenlər yoxdursa, lakin plazmada a və ß aqqlütininləri varsa belə şəxslərin qanı 1-ci qrupa aid edilir. Qanın eritrositlərində A aqqlütinogeni, plazmada isə ß aqqlütinini mövcuddursa belə şəxslərin qanı 2-ci qrup hesab olunur. Qanın eritrositlərində B aqqlütinogeni, plazmada isə a aqqlütinini varsa belə şəxslərin qanı 3-cü qrup hesab olunur. Qanın eritrositində A və B aqqlütinogeni olduğu halda, plazmada aqqlütininlər olmursa belə şəxslərin qanı 4-cü qrupa aid edilir. Qan qrupları ömür boyu dəyişməz olaraq qalır və valideyndən yeni nəslə irsən verilir. Birinci qan qrupu insanlar arasında ən geniş yayılmış, dördüncü qan qrupu isə ən az yayılmış qan qrupudur.

İlk qan köçürtmə prosesi 1667-ci ildə olub və insana heyvan qanı köçürülüb. Lakin bu proses uğursuzluqlanəticələnib. Sonrakı illərdə insanlara insan qanı köçürməyə başlanlıb. Çox vaxt bu da istənilən nəticəni verməyib. Qan qrupu "-" olan şəxs "+" qan qrupu şəxsə qan verə bilər. Amma qan qrupu "+" olan şəxs qan qrupu "-" olan şəxsə bir dəfə qan verə bilər.

K. Landşteyner 1900-cü ildə I, II, III qan qruplarını, 1940-cı ildə isə qanda rezus-amil aşkarlayıb və qan qruplarını aşkar etdiyinə görə Nobel mükafatı alıb.

Dünyada cəmi 50 nəfərdə var…

Amma dünyada “qızıl qan” da var ki, çox nadirdir. Rh-null qan qrupu "qızıl qan" kimi tanınan, dünyada ən nadir qan qruplarından biridir və qırmızı qan hüceyrələrində Rh faktoru adlanan bütün antigenlərin olmaması ilə xarakterizə olunur. Bu qan qrupu hər kəsə donor ola bilər, çünki o universal qan sayılır, lakin bu qrupa sahib insanlar yalnız öz qruplarından qan qəbul edə bilirlər. Rhnull qan qrupu insanlarda olduqca nadirdir, təxminən altı milyondan bir nəfərdə müşahidə oluna bilər. Lakin alimlər hazırda həyatı xilas etmək üçün laboratoriyada onu yaratmağa çalışırlar.

Bu qan qrupu ona görə "qızıl qan" adlanır ki, universal donor qanıdır və istənilən digər qan qrupunun insanına köçürülə bilər.Bu qan qrupu genetik olaraq ötürülür, lakin valideynlərdə bu qan qrupu görünmür, çünki onlar bu genin daşıyıcılarıdır. Qanköçürmə ehtiyacı olan xəstələr üçün çox vacibdir. Bəzi xəstəliklərin müalicəsində də istifadə olunur.

Rhnull-a hələlik yalnız 50 nəfərin sahib olduğu elmə məlumdur. Əgər onlara nə vaxtsa qan köçürülməsinə ehtiyac olarsa, qan köçürülmə şansı minimaldır. Rhnull olan insanlara qanlarını uzunmüddətli saxlama üçün dondurmaq tövsiyə olunur.

Lakin nadir olmasına baxmayaraq, bu qan qrupu digər səbəblərə görə də yüksək qiymətləndirilir. Alimlər həmçinin hazırda donor qanının istifadəsini məhdudlaşdıran immun sistemi problemlərini aradan qaldırmağın yollarını axtarırlar və Rhnull qan köçürülmə üçün universal qan yaratmağa kömək edə bilər.

Laboratoriyada yaradıblar, amma...

“Cümhuriyət”-in BBC-yə istinadən məlumatına görə, son tədqiqatlar göstərir ki, Rhnull qanı qırmızı qan hüceyrələrində əsas rol oynayan, Rh ilə əlaqəli qlikoprotein və ya RHAG kimi tanınan bir zülala təsir edən genetik mutasiyalardan qaynaqlanır.

Bu mutasiyalar bu zülalın formasını qısaldır və ya dəyişdirir, digər Rhantigenlərinin ifadə olunmasının qarşısını alır.

2018-ci ildə aparılan bir araşdırmada professor Toye və Bristol Universitetindəki həmkarları laboratoriyada Rhnull qanını yenidən yaradıblar. Bunu etmək üçün onlar yetişməmiş qırmızı qan hüceyrələrindən bir hüceyrə xətti - laboratoriyada yetişdirilən hüceyrə populyasiyasını götürüblər.

Daha sonra komanda, transfuziya uyğunsuzluqlarının əksəriyyətindən məsul olan beş qan qrupu sisteminin antigenlərini kodlayan genləri silmək üçün Crispr-Cas9 gen redaktə texnologiyasından istifadə etdi. Bunlara ABO vəRh, eləcə də Kell, Duffy və GPB adlanan digər antigenlər daxil idi.

Yaranan qan hüceyrələri bütün əsas ümumi qan qrupları ilə yanaşı, Rhnull və dörd milyon insandan birində rast gəlinən Bombay fenotipi kimi nadir növlərlə də uyğun olacaq. Bu qan qrupuna malik insanlar O, A, B və ya AB qan qruplarının transfuziyasını ala bilməzlər.

Lakin gen redaktə üsullarının istifadəsi hələ də mübahisəli bir sahə hesab olunur və dünyanın bir çox ölkəsində ciddi şəkildə tənzimlənir. Bu, o deməkdir ki, bu ultra uyğun qan qrupu dərhal klinik istifadə üçün mövcud olmayacaq. O, təsdiq almadan əvvəl geniş klinik sınaqlardan və testlərdən keçməlidir.

Professor Toye nadir qan qrupu olanlardan, o cümlədən Rhnull olan insanlardan donor qanı toplayan “ScarletTherapeutics” şirkətinin həmtəsisçisidir.Onun komandası bu qandan qırmızı qan hüceyrələri istehsal etmək üçün laboratoriyada yetişdirilə bilən hüceyrə xətləri yaratmaq üçün istifadə etməyə ümid edir. Laboratoriyada yetişdirilən bu qan dondurula və nadir qan qrupu olan insanlar tərəfindən təcili istifadə üçün saxlanıla bilər.Professor Toye gen redaktəsindən istifadə etmədən laboratoriyada nadir qan qrupları bankı yaratmağa ümid edir. Amma bu üsul gələcəkdə müəyyən rol oynaya bilər.

"Əgər bunu redaktəsiz edə bilsək, bu, gözəl olardı, amma redaktəni bir seçim kimi nəzərdən keçiririk", - deyə o bildirib.

"Etdiyimiz işlərin bir hissəsi, bütün antigenlərini mümkün qədər çox insan üçün uyğun hala gətirmək üçün donorları diqqətlə seçməkdir. Daha sonra, onları hər kəs üçün uyğun hala gətirmək üçün yəqin ki, gen redaktəsinə müraciət etməli olacağıq",-deyə alimlər bildirirlər.

2021-ci ildə immunoloq QreqoriDenomme və ABŞ-nin Miluoki şəhərindəki Versiti Qan Tədqiqat İnstitutundakı həmkarları, insan tərəfindən induksiya edilmiş pluripotent kök hüceyrələrindən (hiPSC) Rhnull da daxil olmaqla fərdi nadir qan qruplarını çoxaltmaq üçün Crispr-Cas9 gen redaktə texnologiyasından istifadə etdilər.

Bu kök hüceyrələr embrion kök hüceyrələrinə bənzər xüsusiyyətlərə malikdir və müəyyən şərtlər altında insan bədənindəki istənilən hüceyrəyə çevrilə bilər.

Süni qan da olacaq

Digər alimlər artıq qan hüceyrəsi olmaq üçün proqramlaşdırılmış, lakin hələ hansının olduğunu müəyyən etməyən fərqli bir kök hüceyrə növündən istifadə edirlər. Məsələn, KvebekdəkiLaval Universitetinin alimləri bu yaxınlarda A+ qan qrupu olan donorlardan qan kök hüceyrələrini çıxardılar. Daha sonra onlar A və Rhantigenlərini kodlayan genləri çıxarmaq üçün Crispr-Cas9 texnologiyasından istifadə etdilər və nəticədə Rh-sıfır və O tipli yetişməmiş qırmızı qan hüceyrələri əmələ gəldi.

Barselonadakı tədqiqatçılar bu yaxınlarda Rh-sıfır donordan kök hüceyrələr götürüblər və onun qanını A tipindən O tipinə çevirmək üçün Crispr-Cas9-dan istifadə ediblər. Lakin bu irəliləyişlərə baxmayaraq, laboratoriyada yetişdirilən süni qanın istifadəyə yararlı miqyasda yaradılmasının hələ çox uzaq olduğunu qeyd etmək vacibdir.

Çətinliklərdən biri kök hüceyrələrdən yetkin qırmızı qan hüceyrələrinin alınmasıdır.Bədəndə qırmızı qan hüceyrələri istehsal olunur. Onlar sümük iliyi kök hüceyrələrindən əldə edilir və bu hüceyrələr inkişaflarını istiqamətləndirən mürəkkəb siqnallar yaradır. Bu prosesi laboratoriyada təkrarlamaq çətindir.

Alimlər deyirlər ki, əlavə çətinliklər də var:

“Rh çatışmazlığı olan qan və ya spesifik antigenləri olmayan hər hansı digər qan qrupu yaradıldıqda, qırmızı qan hüceyrələrinin böyüməsi və yetkinləşməsi pozula bilər", - deyə hazırda transfuziya tibbində ixtisaslaşmış tibbi texnologiya şirkəti olan “GrifolsDiagnosticSolutions”-un tibb direktoru Denomme bildirir. Onun sözlərinə görə, müəyyən qan qrupları üçün genlərin istehsalı hüceyrə membranının pozulmasına və ya hüceyrə kulturasında qırmızı qan hüceyrələrini effektiv şəkildə istehsal etmək qabiliyyətinin itirilməsinə səbəb ola bilər.

Hələ 10 il lazımdır ki...

Professor Toye hazırda donor qanından alınan kök hüceyrələrdən laboratoriyada süni şəkildə yetişdirilən qırmızı qan hüceyrələrinin sağlam könüllülərə yeridilməsinin təhlükəsizliyini sınaqdan keçirən dünyanın ilk klinik sınağına rəhbərlik edir.Sınaqda istifadə edilən süni qan genetik cəhətdən redaktə edilməyib, lakin elm adamları onu insanlar üzərində sınaqdan keçirməyə hazır olana qədər hələ ən azı 10 il tədqiqat aparmalıdır.

Professor Toy deyib:

"Hazırda bir insanın qolundan qan götürmək daha səmərəli və qənaətcildir, ona görə də yaxın gələcəkdə qan donorlarına ehtiyacımız olacaq. Amma laboratoriyada nadir qan qrupları olan insanlar üçün qan yetişdirə bilsək, həqiqətən də gözəl olardı, çünki donorlar çox azdır".

Xəzər

Cümhuriyət .- 2026.- 9-16 yanvar (№ 1) .- S.11.