Ey ağlıma gəlməyən, könlümə xoş gəlmisən...

Zamanı aşan fikir dünyası

Elə şəxsiyyətlər var ki, onların təsiri yalnız yaşadıqları dövrlə məhdudlaşmır, əksinə, zaman keçdikcə daha da dərinləşir və bütün dövrlər üçün аktual olaraq qalır. Bu cür insanlar bəşəri dəyərləri, ümumi insani idealları təmsil etdikləri üçün hər əsrdə yenidən kəşf olunur və qiymətləndirilir. Onların fikir və əməlləri zamanın sınağından çıxaraq cəmiyyətlər üçün hətta böyük bir yol göstəricisinə çevrilir. Belə şəxsiyyətlərin əsas xüsusiyyətləri isə odur ki, onlar dövrün dar çərçivələrinə sığmayan ideyalar irəli sürürlər.

Əslində ədalət, azadlıq, insan ləyaqəti, elmə və biliyə hörmət kimi dəyərlər konkret bir zamana aid deyil. Məsələn, Sokratın “özünü tanı” fəlsəfəsi bu gün də insanın daxili dünyasını dərk etməsi baxımından aktuallığını qoruyub saxlamaqdadır. Eyni şəkildə Nizami Gəncəvinin əsərlərindəki humanizm, sevgi və ədalət ideyaları müasir cəmiyyət üçün də dərin məna kəsb edir. Tarixdə bu cür şəxsiyyətlər adətən cəmiyyətin problemlərini hamıdan əvvəl görən və onlara cəsarətlə münasibət bildirən insanlar olublar. Onlar bəzən yaşadıqları dövrdə anlaşılmayıb, hətta təqiblərə belə məruz qalıblar. Lakin zaman keçdikcə onların haqlı olduqları üzə çıxıb. Bu kimi faktın özü isə bir daha göstərir ki, həqiqi böyüklük ani şöhrətlə deyil, uzunmüddətli təsirlə ölçülür. Bütün dövrlər üçün aktual olan şəxslər həm də insanlara düşünməyi öyrədiblər. Onlar hazır cavablar verməkdən daha çox, suallar qoyub, fərdi və cəmiyyəti düşünməyə sövq ediblər. Bu səbəbdən onların ideyaları hər yeni nəsil tərəfindən yenidən şərh olunur və müasir şəraitə uyğunlaşdırılır. Nəticə etibarilə, elə şəxslər var ki, onlar yalnız öz zamanlarının deyil, bütün bəşəriyyətin yaddaşına məxsusdur. Onların aktuallığı zamanla azalmaq əvəzinə, daha da möhkəmlənir. Çünki onlar dəyişən dünyada dəyişməyən dəyərləri təmsil edirlər. Bu cür şəxsiyyətləri tanımaq, öyrənmək və onların ideyalarından nəticə çıxarmaq hər bir cəmiyyət üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu gün belə bir şəxs İnqilab İsax dünyasının poeziya şöləsindən daha ətraflı danışmaq istərdim.

Qeyd etməliyəm ki, İnqilab İsaxın poeziyası müasir Azərbaycan ədəbiyyatında fərdi poetik düşüncə ilə ictimai məsuliyyətin kəsişməsində formalaşan yaradıcılıq nümunələrindəndir. Onun şeirlərində həm daxili insan dünyasının ziddiyyətləri, həm də zamanın sosial-mənəvi problemləri poetik dildə ifadə olunur. Şairin yaradıcılığı əsasən insan, zaman, yaddaş, taleyüklü suallar və milli kimlik xətti boyunca inkişaf edir. İnqilab İsax poeziyasının mərkəzində insan və onun daxili mübarizəsi dayanır. Şair üçün insan təkcə bioloji və ya sosial varlıq deyil, həm də vicdanla üz-üzə qalan, zamanla mübahisə aparan və eləcə də yaddaşın yükünü daşıyan mənəvi subyektdir. Filologiya elmləri doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi Nizaməddin Şəmsizadə İnqilab İsax yaradıcılığından söz düşərkən yazırdı: “İnqilab İsaxın şeirlərinin əsas bədii məziyyəti poetik dəqiqlikdir. O, təbiətdən, təbii həyatdan uçub qəlbində yuva bağlamış şairanə fikri, ülvi duyğunu hər yetən sözə təsəlli etmir”.

Xüsusi olaraq qeyd etmək lazımdır ki, şair hər zaman hadisəni deyil, hadisənin insan ruhunda yaratdığı təsiri poetikləşdirirdi. Bu da onun poeziyasına psixoloji dərinlik qazandırırdı. Həmçinin İnqilab İsaxın lirik “mən”i açıq şəkildə müəllif mövqeyini daşımaqla pafoslu özünüifadədən uzaq olmaqla daha çox sakit, daxili etiraf tonunda danışırdı. Məhz yaradıcılığına məxsus olan bu “mən” oxucuya hökm vermir, onu düşünməyə məcbur edirdi. Şairin mövqeyi bəzən üsyankar, bəzən təslim kimi görünür, amma əslində bu, zamanla dialoq aparan düşünən insanın mövqeyi olaraq dəyərləndirilməlidir. Qeyd etməliyəm ki, İnqilab İsaxın yazı dili sadə, lakin çoxqatlı eləcə də gündəlik sözlər dərin metaforik məna daşımaqla süni bəzəkdən uzaq, lakin poetik yüklü idi. İnqilab İsax öz yaradıcılığında forma ilə oynamaqdan daha çox, mənanın təmizliyinə üstünlük verirdi. Bu isə onun poeziyasını oxucusuna daha yaxın etmək fürsətini aşılamış olurdu. Bu gün İnqilab İsax poeziyasından danışarkən onun yaradıcılığının fəlsəfəsi açıq tezis şəklində deyil, poetik sual formasında təqdim olunduğunun şahidi oluruq. Belə ki, o, həyatın mənası, insanın məsuliyyəti, zaman qarşısında dəyərin taleyi kimi mövzuları cavablandırmır, onları oxucusunun qarşısında daha dərin düşüncə tərzi formasında təqdim edirdi. Bu baxımdan da onun şeirləri oxunduqca bitmirdi əksinə düşüncə prosesini davam etdirirdi. Onun şeirləri oxucunu təkcə estetik zövqə deyil, özünüdərketməyə və daxili dialoqa dəvət edirdi. Bu da yaradıcılığının əsas dəyərindən hesab edilirdi.

Yaman arxayınıq bu boşluqlara

Gerçək yaşamağın xəyalları qıt.

Hardan gəldiyimi, hardan biləsən?-

Qayıt, gəlmədiyin tərəfə qayıt.

O yorğun səmada, bulud da incik…

Giley-güzarlardan olma xəbərsiz.

Dünyanın altını üstə çevirib

İndi bilirsənmi neyləmişik biz?

Onun bu misralarında şeirin əsas ideyası insanın daxili tənhalığı, özünə və dünyaya yadlaşması, gerçək həyatla xəyallar arasındakı uçurumdur. Lirik qəhrəman sanki həm qarşısındakına, həm də özünə müraciətidir. “Gerçək yaşamağın xəyalları qıt” real həyatın ruhsuz, arzularsız, ideallardan uzaq olduğunu bildirir. Bu isə xəyallarda insanı yaşadan əsas qüvvə kimi təqdim olunur. “Hardan gəldiyimi, hardan biləsən?” kimlik, kök, mənəvi mənsubiyyət sualıdır. Qarşı tərəfin onu anlaya bilməyəcəyinə işarəsi daha dərin qatlarda özünü göstərməkdədir. “Qayıt, gəlmədiyin tərəfə qayıt” paradoksal ifadə olmaqla mümkünsüz bir dönüşü, ya da insanın heç vaxt aid olmadığı bir dünyaya qayıtmaq istəyini maraqlı detalları ilə təqdim etməyə müvəffəq ola bilirdi.

Ey ağlıma gəlməyən könlümə xoş gəlmisən,

Allah bəndəsi salam, gör kimə tuş gəlmisən.

Yaradıcılığına aid olan bu iki misra əslində sevgi və tale motivləri üzərində qurulmuş lirik-poetik müraciətdir. Misralarda lirik qəhrəman gözləmədiyi bir qarşılaşmadan, qəfil daxil olan bir insandan danışır. Burada həmçinin bədii vasitələr xitab (müraciət) əsas bədii üsul olaraq geniş formada təqdim edilməkdədir. Eləcə də danışıq dilinə yaxın, axıcı üslub canlı və təbii ifadələrlə klassik şeir ənənəsi ilə müasir lirikanın sintezi olaraq üslub xüsusiyyətini daha dolğun formada təqdim edə bilirdi.

İnqilab İsax yaradıcılığına son nəticə olaraq baxdıqda, onun ədəbi dünyasının əsas mahiyyəti insanın daxili aləmi, zamanla münasibəti və milli-mənəvi dəyərlərin müasir düşüncə ilə sintezində cəmlənirdi. O, əsərlərində sadəcə hadisə və ya obraz yaratmaqla kifayətlənmirdi, əksinə daha çox oxucusunu düşünməyə, özünü və yaşadığı cəmiyyəti yenidən dərk etməyə sövq edirdi. Bu baxımdan İsax yaradıcılığı həm estetik, həm də fəlsəfi yük daşıyırdı. Onun yaradıcılığında diqqət çəkən əsas cəhətlərdən biri səmimilik və daxili təmkinlə qurulan bədii dildir. Şairin yaradıcılıq üslubu zahirən sadə görünsə də, məna qatları dərin və çoxşaxəlidir. İnqilab İsax sözə dekorativ vasitə kimi deyil, mənanı daşıyan canlı bir varlıq kimi yanaşırdı. Bu yanaşma onun əsərlərində emosional təsirin süni pafosdan uzaq, təbii və inandırıcı olmasını təmin edirdi.

Tematik baxımdan İnqilab İsax yaradıcılığı fərdi talelərlə ümumbəşəri problemlər arasında körpünü də yarada bilirdi. İnsanın tənhalığı, yaddaş, zaman, vicdan, itki və ümid motivləri onun mətnlərində tez-tez rast gəlinən əsas xəttlərdəndir. Bu mövzular milli mühitdən qaynaqlansa da, ümumbəşəri məna kəsb etməklə oxucusunun şəxsi təcrübəsi ilə asanlıqla səsləşirdi. Müəllif cəmiyyətin ağrılı nöqtələrini göstərərkən ittihamçı mövqedən çox, müşahidəçi və düşündürücü mövqedə dayanmağı bacarırdı.

İnqilab İsaxın kitablarının rus, ingilis, özbək, gürcü, ukrayna və türk dillərinə tərcümə edilməsi onun yaradıcılığının beynəlxalq miqyasda maraq doğurduğunun əyani göstəricisidir. Bu kimi tərcümələr sayəsində müəllifin mövzu və ideyaları müxtəlif mədəniyyətlərdə oxuculara çatdırılır, əsərlərinin mənəvi-bədii dəyəri daha geniş auditoriya tərəfindən tanınırdı. Xüsusilə kitablarının türk dillərinə və region ölkələrinin dillərinə çevrilməsi, İnqilab İsax yaradıcılığının ortaq tarixi və mədəni bağlar fonunda qəbul olunmasını daha da gücləndirmişdir. Eyni zamanda ingilis və rus dillərinə tərcümələr müəllifin əsərlərinin qlobal ədəbi mühitə inteqrasiyasına şərait yaratmaqla bu proses həm Azərbaycan ədəbiyyatının tanıdılmasına, həm də İnqilab İsaxın fərdi üslubunun eləcə də dünyagörüşünün müxtəlif oxucu kütlələri tərəfindən dəyərləndirilməsinə töhfə vermişdir. Tərcümələr onun yaradıcılığını milli çərçivədən çıxararaq beynəlxalq ədəbi dialoqun bir hissəsinə çevirə bilmişdir.

İnqilab İsaxın yaradıcılığında ənənə ilə yeniliyin vəhdəti də xüsusi olaraq qeyd olunmalıdır. O, klassik ədəbi düşüncədən gələn mənəvi dəyərləri qoruyur, lakin onları müasir insanın psixologiyası və dövrün problemləri fonunda təqdim edirdi. Bu xüsusiyyət onun yaradıcılığını nə tamamilə ənənəvi, nə də radikal modernist edirdi, əksinə, balanslı və davamlı bir ədəbi xətt formalaşdırırdı. Filologiya elmlər doktoru, professor Vaqif Yusifli isə İnqilab İsax yaradıcılığı haqqında yazırdı: “İnqilab İsax təbiətlə insan aləmi arasında sırf harmoniya axtaran şairlərdəndir. Elə bir şeiri yoxdur ki, o şeirdə təbiətdən bir parça olmasın”.

O, 2022-ci ildə qardaş Türkiyə Cümhuriyyətində keçirilən XXI Uluslararası Sapanca şeir axşamlarının iştirakçısı olmuşdur. “Sapanca şeir axşamları” Türkiyənin Sakarya vilayətində yerləşən Sapanca şəhərində təşkil olunan ənənəvi beynəlxalq ədəbi şeir festivalıdır. Bu tədbir ölkədən və xaricdən müxtəlif dillərdə yazan şairləri bir araya gətirir, dinləyicilər qarşısında poeziya dinləmələri, təqdimatlar və ədəbi müzakirələr təşkil edir. Festival çərçivəsində şairlər yalnız səhnədə şeirlərini oxumaqla kifayətlənmir, həm də universitetlərdə, məktəblərdə və şəhərin müxtəlif mədəni məkanlarında ədəbi görüşlərə qatılırlar. 2022-ci ildə keçirilən XXI Uluslararası Sapanca şeir axşamlarına dəvət olunarkən İnqilab İsaq oraya səfər etməzdən əvvəl Sakarya haqqında oxuduğu materiallardan ilhamlanaraq çoxlu yeni şeirlər yazmış və həmin poeziya nümunələri ilə görüşlərdə çıxışlar edərək tədbir iştirakçılarının təəccübünə səbəb ola bilmişdir. Sakaryada olduğu vaxt ərzində yaşadığı təəssüratlar nəticəsində yazdığı şeirlər onun qələmində yeni yaradıcılıq dönəmi kimi dəyərləndirilir.

İnqilab İsax 2014-cü ildə Prezident mükafatına, 2015-ci ildə isə Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatına layiq görülüb.

Nəticə etibarilə, İnqilab İsax yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında düşüncəyə söykənən, emosional dərinliyi ilə seçilən və oxucu ilə səssiz dialoq quran bir sənət nümunəsidir. Onun əsərləri oxunduqca tükənmir, hər yeni oxunuşda yeni mənalar açır. Bu isə bir daha deməyə əsas verir ki, İnqilab İsax təkcə öz dövrü üçün deyil, gələcək oxucu nəsilləri üçün də aktual və dəyərli bir ədəbi irs formalaşdırmışdır.

Anar Ərtoğrul Burcəliyev,

teatrşünas-tənqidçi

Cümhuriyət .- 2026.- 16-23 yanvar (№2) .- S.14.