İnsan mənzərələri

 

Pirayə xanıma

 

Əvvəli burada

Güldən daha gözəl,

daha rayihəli

Arnavutköy çiyələyinin

tənək yarpağına bükülü

barbunya lülə-kababının

ətri ilə gəlir

Heydərpaşa vağzalının

büfetinə bahar.

Buna rəğmən,

Həsən Şövkət

rakını

bir tək dilim

bəyaz pendirlə içirdi

saat

on səkkizi

otuz səkkiz dəqiqə keçirdi.

Dama-dama

süfrənin üstündə

əlləri titrəyirdi

Həsən Şövkətin,

amma

yenə

gözü qədəhində idi,

ağlında isə

Anatol Fransın

əsərlərindən birinin adı:

"Lö krim dö Silvestr Bonar".

Düşündü:

"Türkcəyə tərcümə etməli."

Düşündü:

"Tərcümə olunmuşmu,

görəsən?

Olunmuşsa,

onda,

zaman?"

Bilmir,

dəqiq bilmir:

məmləkətin

tanınmış ədiblərindən

oldu-olalı,

türkcə

öz yazılarından başqa

bir şey oxumadığı üçün.

"Lö krim dö Silvestr Bonar".

"Silvestr Bonarın suçu".

Adı gözəldir.

Suçu nə imiş,

əcəba?

Kimdir

Silvestr Bonar?

Deyəsən,

o kitabda

baş barmaq boyunda

bir adam var,

hətta

baş barmaqdan da kiçik...

baş barmaq boyundakı

bu adam

Silvestr Bonarla

danışır:

Deyəsən,

şam işığında

deyəsən,

əlyazısı

latınca olan,

qırmızı,

meşin cildli

bir kitabın

üstünə çıxıb.

Bəlkə

bunda yox,

başqa bir romandadı

bu macəra?..

Həsən Şövkət düşünür,

gözləri qədəhində:

"Baş barmaq

boyundakı adam -

yəni, vicdanımız,

yəni,

qədəhimizlə

təkbaşımıza

qaldığımız zaman

şam işığında

bizimlə söhbət edən...

Budur,

mənim

baş barmaq

boyundakı adamım -

eynən

mənim kimi qumral,

eynən

mənim kimi tıknaz -

hoppanıb oturub

qədəhimin dodaq yerində,

ayaqlarını da sallayıb,

kefi istədiyi kimi...

Əllərim belə titrəməsə,

Çəngəlin ucuyla

balaca toxunsam,

düşüb

qədəhin içində

boğular..."

Dişləri

görünməmiş qədər çürük,

səsi

görünməmiş qədər qalın

yuxuda anasını

ölmüş görən

bir uşaq kimi

içini çəkə-çəkə:

- Həsən Şövkət, - deyir -

Həsən Şövkət,

sən məhv olmuş bir insansan.

Bu kökə necə düşdün?

Kim səni bu hala saldı?

Nə vaxtdan bəri

bu vəziyyətdəsən?

Halbuki

bəziləri hardaydılar,

hara yüksəldilər?

İndi

onlar

əski bir xatirə kimi

əlini sıxırlar sənin,

amansız

bir mərhəmətlə

baxırlar üzünə.

Əlbət

onlar çoxdan unutdular,

Həsən Şövkət,

Belarus

erməni pansionlarının

yanmış

zeytun yağı ilə

sidik qoxusunu,

indi

necə küstahlıqla

toxunurlar qadınlara,

indi

bütün nemətlərilə

dünya onlarındı artıq

əbədiyyən

təfriqə yazmağa

məcbur deyillər

qəzetlərdə

lisə tələbləri ilə

gənc zabitlər üçün,

cəmi-cümlətanı

iki lirəyə,

üstəlik də,

əlli yaşlarında...

Amma

nəyə görə,

nəyə görə,

Həsən Şövkət?

Səndən ağıllı idilərmi?

Xeyr.

Savadlı idilərmi?

Xeyr.

Səndən

daha azmı xəbərçi,

səndən

daha azmı aravuran,

səndən

daha azmı

özlərinə məftun idilər?

Yox,

əsla yox!

Rəssam Mahmud belə

beş min lirə aldı

çəkdiyi bir portret

üçün.

Halbuki

səndən daha tənbəl,

səndən daha əyyaş idi.

Paxıllıq eləyirsənmi?

Bəlkə də.

Etiraf et.

Bəli,

paxıllıq edirsən,

hamısının

gəbərməsini istəyəcək qədər,

bir gündə

qəflətən,

məsələn,

bir qrip epidemiyasından...

Paxıllıq-filan

öz yerində,

amma

sən onlardan

əvvəl öləcəksən:

bilirsən,

bir böyrəyin çürüyüb...

Yaz gəldi,

Həsən Şövkət, yaz -

budaqların ucuna qədər qalxdı

torpaqdakı su...

Quş belə yuva qurdu,

quş qədər də olmadın,

Həsən Şövkət.

Tünlükdü perron.

Düz

saat on doqquzda tərpənəcək

Anadolu sürət qatarı.

Həsən Şövkət

qədəhinin üstündən

baxdı perrona,

Nuri Cəmili gördü.

Səyyar

kitab mağazasının

önündə dayanıb

nəsə oxuyur.

- Bax, - dedi Həsən Şövkət,

baş barmaq boyundakı adama -

Nuri Cəmilə.

Bağ evi tutmuş Suadiyədə,

Qazancı

yəqin ki,

beş yüz lirədən

aşağı deyil.

Bəlkə

alman səfirliyindən də

bir şey alır.

Yaşa,

Nuri Cəmil,

yaşa!

Sözsüz,

çoxdan unutmusan

bir avara,

bir ümidsiz,

bir pərişan

gecə yarısı

başımızın üstündə -

çox-çox yuxarıda

ulduzlara qarışdırıb

yalnızlığımızı,

Qalatadan dönərkən,

orda,

İş Bankasının qarşısında

rastlaşdığımız,

mən rakılı,

sən kokainli...

Sən - qəhr olası,

sən - topal...

Nuri Cəmil topal idi.

Nuri Cəmil

Həsən Şövkətin

baş barmaq boyundakı

bir adamla

söhbətindən xəbərsiz halda

böyük adamlara

məxsus bir tərzdə

siqaretini yandırdı.

Əlindəki kitabı

satıcıya qaytardı

lüks vaqona

minməkdə olan

Təhsinə baxdı -

birdən-birə

pis bir şey görmüş

adamlar kimi

bürüşdürdü üz-gözünü,

həm də,

hiss olunacaq dərəcədə.

Təhsin -

həkim və millət vəkili -

hələ

ətli, gilası

dodaqlarına yaraşan

 

simsiyah bığlı,

ala gözlərin

ən rənglisinə sahib,

uzunboylu,

göbəkli bir adamdı

Nuri Cəmilin

üzünü bürüşdürməsindən

xəbərsiz halda

lüks vaqona girdi.

Həsən Şövkət

qədəhini yuxarı qaldırdı.

Doğrudan da, yanında

onu bir dinləyən

varmış kimi

dedi:

- Bilirsənmi,

baş barmaq boyundakı adamım,

Nuri Cəmil çatlayacaq,

Təhsini qısqanır.

Sümsük topalın

gözü var,

bəlkə də, millət vəkilliyində,

həm

hansı yollarla

bu işi görür,

bilirəm -

amma

yazdığı lətifələrdən deyil,

çox şükür,

onları oxumaqdan uzağam...

Məsələn,

siqareti nə cür çəkməsindən

bilirəm.

Almanların

hər zəfərində

qəlbi

bir Prussiya piyada alayının

davulu kimi vurur.

Mənim

Hitlerə bağışlamadığım

şey:

satıla bilmək

imkanı verməsidi

Nuri Cəmil kimilərinə

üstəlik,

öhdəsindən

gələ bilməyəcəkləri

qədər müdhiş,

məhz müdhiş

arzularla doldurmasıdı

ürəklərini onların.

Zatən,

buna görə

bəlli edirlər hər şeyi

belə axmaqcasına,

belə həyasızcasına.

Necədi

öztürkcədə "hayasızca"?

Cağataycadan

uydururlar yenə

necə gəldi...

Bizim türkcəmizdə

"utanmaz" desək

necə olar?

Yox,

"hayasız"da

çox daha üzsüz,

çox daha çılpaq

şeylər var.

Təəssüf,

çox təəssüf,

dimdik,

yumşaq

ovuclarımı

həyasızca dolduran

bir cüt

qadın məməsini

oxşaya bilmədim,

hamısı lırt,

hamısı boş,

hamısı ölü...

Baş barmaq boyundakı adamım,

satıla bilərsənmi?

Xeyr.

Ayda beş yüz lirə versələr?

Mümkün deyil.

Yeddi yüz lirə,

heç bir təhlükə də olmadan,

yəni,

heysiyyətinə belə

toxunmadan:

kiçik,

müdrik lətifələr,

heç bir tərəfin

marağını güdməyən

məqalələr üçün?

Olar,

mümkündür.

Yox...

Bu, casusluqdur!

Niyə

belə qorxunc

şeylər düşünürsən?

Amma haqqın var.

Pul iyrənc şeydir.

"Mülkiyyət oğurluqdur -

demiş Prüdon.

"Sən

bir kiçik

burjua anarxistisən" -

dedi mənə

bizim şuradan biri.

Nədən?

Heç də anarxist deyiləm.

Pul?

Pul iyrənc şeydir.

Bəs

hakimiyyət, vəzifə?

Əmr etmək,

buyurmaq imkanı?

Həm də

başqa çarə yoxdursa?

Həm də

artıq almanların

qazanacaqları da

yəqindirsə

Həm də

mənim bəzi insanlarla

haqq-hesabımın olduğunu

düşünürəmsə.

Bəzi insanlarlamı?

Hamısıyla!

Bir yerdə!

Məsələ

həll olundu demək?

Tələsmə,

bəs, mənim fikrim?

Sənin fikrin

dəyişməzmi,

baş barmaq boyundakı adamım?

Dəyişə bilər.

Həsən Şövkət,

sən siyasətdən anlamazsan.

Yəni,

anlamaq elə çətindi ki?

Bir rəzil

yazıçı ikən

Nuri Cəmil,

indi...

Doğrudu.

Elə də çətin deyil.

Amma...

Beləliklə,

Həsən Şövkət

yavaş-yavaş

fərqinə varmadan

qaldırarkən

baş barmaq boyundakı adamını,

baş barmaq boyundakı adam

toxundu birdən-birə

kənarına qədəhin,

bağırdı səsi gəldiyi qədər:

- Sən Nuri Cəmildən də

betərsən dəyyus".

Həsən Şövkət qıpqırmızı oldu.

Rakıdan bir qurtum içdi.

Titrədi əlində qədəh.

Baş barmaq boyundakı adam

düşdü qədəhin içinə.

dişləri görünməmiş qədər çürük,

səsi görünməmiş qədər qalın...

Həsən Şövkətin

qabarına toxunubmuşlar kimi

sızıldadı canı

bir damla

göz yaşı axdı

sol yanağından...

Perronda tünlükdü.

Nuri Cəmil

lüks vaqona mindi.

İçəri bomboşdu.

Nuri Cəmilin uşaqlığı

atasız,

kasıb

xəstəliklərlə keçmişdi.

Özünün olmayan

hər şeyi qısqanmışdı,

yalnız uşaqların

duya biləcəyi

bir yoxsulluq vardı içində,

sönən kimi sönürdü,

yanan kimi yanırdı,

korun-korun

tüstülənirdi eləcə

Bəlkə

bir az da bundandı

kasıb olanlara nifrəti

zəngin olanlara hörməti...

Bu lüks vaqona

minə bilmək üçün

düz on beş il

əlləşib-vuruşmuşdu Nuri Cəmil,

eynilə özünə

itə,

pişiyə, kirpiyə,

tovuz quşuna,

çöllərdə

başını dik tutub dolaşan

çaqqal sürüsünə bənzəyən

insanların arasında.

Onlar

ikiüzlü dostluğa da,

düşmənçiliyə

hazır idilər,

hamısı da

Nuri Cəmil kimi

yalnız özünü haqlı bilirdi,

yalnız özünü cəsur,

yalnız özünü bəxtsiz sanırdı

eynən, onun kimi,

gözə görünməyən

şər qüvəllərlə dolu

bir dünyada

istedadlarının

dönə-dönə inkar edildiyindən

əmin idilər

hamısı eynən

Nuri Cəmil kimi

beyinlərinin

şəhdini sataraq keçinir

bir-birlərinin

ətini yeyir,

ürəyini parçalayır,

heysiyyətini

təhqir edirdilər.

İnsanın

özünə bənzəyən insanlarla

boğuşması

bir günorta istisində

bir bataqlıq mənzərəsini

seyr etmək qədər

kədərli və axmaq şeydir.

Nuri Cəmil

bu hüznü bəlkə duyub,

bəlkə heç duymayıb,

fəqət

boğuşmuşdu düz on beş il,

yuxu nədi bilmədən,

yorğunluq nədi bilmədən,

boğuşmuşdu sərxoş-sərxoş,

boğuşmuşdu təkbaşına -

arxadaşsız

Meyxanəyə getməyə

pulu da olmurdu bəzən

bəzən danışırdı öz-özünə,

ələxusus

əski şərqiləri dinlərkən.

Əski şərqiləri dinlərkən

uşaqlaşırdı

uşaqlığında olmadığı

qədər:

"Bir xeyli kitab yazdıq,

min beş yüz nüsxə

satıldı bəziləri,

bunları

oxuyanların yarısı

qadındır hər halda,

bu qadınların,

heç olmasa,

yarısı gəncdir,

bu gənclərin

yenə yarısı

yəqin gözəldir,

bu gözəllərin içində,

əlbəttə,

bir dənəsi var ki,

məni sevə bilərdi.

O hardadır?"

Ardı var...

 

Nazim HİKMƏT

 

Hazırladı: Dilsuz

 

Ədəbiyyat qəzeti.- 2018.-24 fevral.- S.16-17.