Kalvinonu oxumayanlar üçün

 

"Mən elitar sənət adamıyam. Mənə çox oxucu lazım deyil. Kütləvi deyiləm". Bu sözləri, adətən, oxucusu olmayan yazıçılar deyir. Başadüşülən haldır. Birmənalı olmasa da, özünə görə haqlıdır. İstedadlı qələm adamı baxırsan ki, oxucunun diqqətini cəlb etmir. Bəs bunun səbəbi nədir? İntellektual emosiya çatışmır. Oxucunun azlığından mənən sarsılanlar, əzab çəkənlər olur. Əhəmiyyət vermiyənlər . Ciddi mövzudur. Çünki ona görə yazmaq yazmamaq arasında nevroza çevrilənlər olur.

İtalo Kalvino "Bir qış gecəsi əgər bir yolçu" romanında oxucu təhkiyəçi arasında ünsiyyəti işləyir. Tanış, işlənmiş yazı metodlarına kinayə edir. "Yazıçının məqsədini anında hiss edirsən, gözündən heç qaçmır. Amma eyni vaxtda müəyyən bir ruh düşkünlüyü yaşayırsan: tam olaraq həqiqətlə maraqlanmağa başladığın vaxtda yazıçı dünya yazı sənətində adət halını almış böyük ustalıq nümunələrindən birini tətbiq etməyə başlayaraq eyni paraqrafı sözbəsöz təkarlayır". Oxucu gec olsa anlayır ki, oxuduğu kitab Kalvinonun "Bir qış gecəsi əgər bir yolçu" romanı deyil. Kitabda texniki problemlər var. Cildlənərkən eyni səhifə təkrarbətəkrar yığılıb. Oxucu səhv verilən kitabı dəyişmək üçün kitab dükanına gəlir. Orada Lüdmilla adlı qızla tanış olur. Lüdmillaya da səhv cildlənmiş kitabdan veriblər. Evə qayıdanda yenidən həvəslə kitabı oxumağa başlayır. Ancaq bu kitab da əvvəlki kitabın davamı deyil. Eyniliyin bezdirici atmosferi. Tehran Əlişanoğlu demişkən bu lap "perpertium mobile"dır ki.

Onda vacib olan, ən uyğun variant hansıdır? Oxumağın verdiyi ləzzətdir. Bədii əsərdə ağıl ruhun daim həyatla bağlı bir hadisə ilə üzləşməsi, nəyisə xatırlaması, hiss etməsi mütaliə prosesində oxucuda mənəvi travma yaradır. Halbuki, əyləncəli, çoxsəsli təhkiyədə oxucu həmin anda mütaliənin verdiyi estetik zövqü hiss etməlidir. "Dünəndən bəri bax belə dəyişdin, bir kitabı qarşında duran, asanlıqla ifadə ediləcək, heç bir təhlükəli işə girişmədən dadılacaq konkret bir şeyi real həyat təcrübəsi kimi, əllə toxunulmayan, ardıcıllığı olmayan müzakirəli bir məsələyə çevirdiyini inadkarlıqla deyən sənsən".

Oxucu həyatda yanıldığı kimi mütaliə prosesində səhv bir mətni oxuya bilər. Əsas olan oxuduğundan zövq almasıdır. Kalvino ədəbiyyatın birinci dərəcəli əsası olan zövq vermək almaq həqiqətini postmodern oyun estetikasına çevirir. Bir kitabın, bədii əsərin konkret nəsnələri mücərrəd dünyalara çevirə biləcək iqtidarda olduğunu mənalandırır. Kitabın mücərrəd dünyasında dominant rolu oxucu oynayır. Çünki bütün hiss duyğuları yaşayan, konkreti mücərrədə çevirən oxucudur.

Oxucunu heyrətləndirmək çətindir. Vizual sənətlər erasıında daha müşkül bir işdir. İntellekt emosiya birləşməlidir. Yeni yazı texnologiyaları poetik istedadın kollajından oxucunu cəlb edən mətnlər yaranır. İşin texnikasını bilən düşüncə xəritəsi geniş olan yazıçılar məna estetikasında uduzurlar. Bədii keyfiyyət isə struktur estetikasında dirənib qalır. Bu məqamda Kunderanın Kafka ilə bağlı maraqlı dəqiq bir fikri yada düşür. "Kafkadan sonra ədəbiyyat gömrüksüz polissiz qaldı". Yəni, hər cür yanaşma yazı tərzi üçün qapı açıldı. Ədəbiyyat sərhədsizləşdi. Sərhədsizliyi özünəxas yaradıcılıq yolları ilə zənginləşdirənlər isə azdır. İstehlak cəmiyyətinin oxucusu kütləviliklə elitarlığın qızıl ortasında dayanır. oxuyacağı kitabı gözləyir. Bir şərtlə ki, hansısa şedevrin yüzüncü dərəcədən kopiyası olmasın. Elə Kalvino da maraqlı oyun estetikası ilə demək istəyir ki, yazılan romanlar ya eyni səhnə hadisələrin kopiyası, təkrarıdır, ya da rabitəsiz, əlaqəsiz pasajlardır. Daha bundan gözləmək olar. Heç . Vəssalam.

 

 

Ülvi BABASOY

 

Ədəbiyyat qəzeti.- 2018.- 9 iyun.- S.25.