Dağların və dalğaların əks-sədası

 

Ömrünün 75-ci yazını qarşılayan dünya görmüş bir insan - Hüseyn Sözlü haqqında yubiley təbriki yazmaq üçün onun şeirlərinə yenidən göz gəzdirəndə, kitablarını vərəqləyəndə, nəğmələrini dinləyəndə dağların dalğaların sorağına düşdüm, torpağın dənizin obrazlarını axtarmağa çalışdım.

Hüseyn Sözlü Şərurda - dağların əhatəsində dünyaya gəlib. Gözünü dünyaya açar-açmaz yolu sərt sıldırımlardan, dolaylı eniş-yoxuşlardan keçib. Həyatla üz-üzə gələndə isə özünü dənizdə, dalğaların qoynunda görüb. Peşəkar dənizçi kimi uzun müddət taleyini dənizə bağlayıb. Lap gəncliyindən dalğaların üstü ilə yaxın-uzaq səfərlərə çıxıb, dünyanın bu başından o başına səyahətlər eləyib. Sözün həm hərfi, həm məcazi mənasında dünyanı görüb...

O da maraqlıdır ki, dənizçilik sahəsində fundamental dərslik ("Gəmi köməkçi mexanizmləri sistemləri onların istismarı") müəllifi olan, hazırda Azərbaycan Dövlət Dəniz Akademiyasında dərs deyən Hüseyn müəllimin bədii yaradıcılığında ucsuz-bucaqsız dəniz, macəralarla dolu səyahətlər ön planda, göz qabağında deyil. Onun bir-iki şeirində dənizlə birbaşa ünsiyyət görürük. Orada da dəniz sahilin, sahildəki insanın ayağına gətirilir: "Dəniz səni görüb sahilə çıxır...".

Hüseyn Sözlü isə dənizlə taleyini dənizə bağlayan insan arasında ana-bala doğmalığı mehri görür. "Dənizçi marşı" adlı nəğmədə fərdi yaşantının təqdimatı deyil, ümumiləşdirilmiş dənizçi obrazının tərənnümü diqqət çəkir:

 

Oxşayıb xəzri sizi,

Gilavar layla çalıb.

Beşiyiniz - dalğalar,

Ananız dəniz olub...

 

Hüseyn müəllimin yaradıcılığında "oxunmamış dastan, yazılmamış yazı" kimi təqdim olunan dağlar daha heyrətamiz, daha əzəmətli sirli görünür. Müəllif, sanki bu yazılmamış yazını tamamlamağa, oxunmamış dastanı dilləndirməyə oxucularına oxutmağa çalışır.

Hüseyn Sözlünün şeirlərində Qarabağ mövzusunun ayrıca yeri var. Görkəmli tənqidçimiz Əsəd Cahangirin dəqiq müşahidə etdiyi kimi, üç il bundan əvvəl nəşr etdirdiyi onuncu kitabında "Sözlünün vətəndaşlıq lirikasında əsas yeri Qarabağ tutur. Zərif sevgi lirikası nümunələrindən fərqli bu mövzudakı şeirlər özünün monumental çağırış ruhu, sərt intonasiyası, yüksək patetikası ilə seçilir"...

Düşmənin bizə qarşı təbliğatında ədəbiyyatında başlıca biclik dünyanın gözündə özünün "yazıq", "əzabkeş" obrazını yaratmağa cəhd etməsidir. Dünya gözünə döndüyüm nəyin , kimin kim olduğunu çox yaxşı bilir işinə yarayanda bu "yazıq" aləti öz bildiyi kimi işlədir. Təəssüflər olsun ki, bu amansız alətdən bizə qarşı da istifadə edildi. Otuz ilə yaxın bir müddətdə Qarabağ düşmən işğalı altında qaldı. Bu bizim ruhumuzu sarsıtsa da, inamımızdan əl üzmədik. Ədəbiyyatımız tarixin ən gərgin anlarında, böyük itkilər verdiyimiz zamanlarda belə fağırlığı, yazıqlığı, miskinliyi xalqın mənəviyyatına yaxın buraxmadı. "Əldə qələm durmuşam Qarabağ savaşına" deyən Hüseyn Sözlünün yaradıcılığında da bu keyfiyyət - yazıqlığı, məğlubluğu boynuna almağa müqavimət özünü qabarıq göstərməkdədir.

Dar ayaqda başqasını qabağa vermək asandır. Canından əziz doğma övladına vətən uğrunda şəhid olmağın şərəfini uca tutmaq öyüdünü vermək isə insanın mənəvi böyüklüyündən, əzmindən əzəmətindən, şair ilhamının milli mənəvi dəyərlərə sədaqətindən gəlir:

Şəhid kimi ölməyi,

Şərəf bil, əziz balam...

Bir daha vurğulamaq istəyirəm ki, misal gətirdiyim misralar Vətən müharibəsindən, şanlı qələbəmizdən əvvəl yazılıb xalqımızın ruhunda sarsılmaz qələbə inamının yaşamasında müstəsna rol oynayıb.

Hüseyn Sözlü həm bəstəkardır. Onun kifayət qədər populyar olan musiqi əsərlərinə qiymət vermək mənim səriştəm çərçivəsində olmasa da, bəzi müşahidələrimi bölüşməyin yersiz olmayacağını düşünürəm. Mütəxəssislərin qeyd etdikləri kimi, Hüseyn müəllimin musiqi əsərlərinin əksəriyyəti muğam ladları üstündədir. Ancaq bəzən sözün səsin yurd yeri şairin bəstəkarın iradəsini daha uzaqlara aparır, mahnılar milli-etnik yaddaşın ilkin doğma kökləri ilə birləşib "qısa qapanma" verir. Bu baxımdan, mərhum şairimiz Fərqanə Mehdiyevanın sözlərinə bəstələnmiş "Ağla, gəlin" Hüseyn müəllimin mahnılarının içində xüsusi seçilir. Həyat yoldaşı Vətənimizin azadlığı uğrunda qəhrəmanlıqla həlak olmuş yazıçı Arzu Nehrəmliyə həsr olunmuş bu mahnı mərsiyə ladından ayrılıb, yaddaşın daha dərin qatlarına enir, nənələrimizin igidləri əbədiyyətə uğurladıqları yuğlara - ağılara qovuşur bu gün daha aktual səslənir: bütün şəhidlərimizin ruhu qarşısında bir minnətdarlıq heykəli kimi ucalır.

Hüseyn müəllimin vətənpərvərlik mövzusunda yazdığı mahnıların musiqisinin daxili strukturu Şərur yallısının, Koroğlu cəngisinin təntənəsi ilə müşayiət olunur. Bu keyfiyyəti onun şeirlərində müşahidə etmək mümkündür: burada yallı həmahəngliyi, Koroğlu cəngisinin çağırışı, "Ruhani" ruhu, "Kərəmi" harayı yaddaşın "Bu dağlar, ulu dağlar" layından yüksəlir, sanki dağlarda əks-səda verir:

 

Xəbər verin Ər dağına,

Sözlü gəlib ayağına.

Süfrə açsın qonağına

Buz bulaqlı, sulu dağlar,

Ulu dağlar, ulu dağlar...

Durun, gedək yallı, dağlar!

 

Hüseyn müəllimin muğam üstündə ifa olunmaq üçün çoxlu qəzəli var. Şair qəzəllərini divan formasında tərtib edib, kitab halında nəşr etdirmək niyyətindədir.

Uğura çıxan dənizçilərə, adətən, səmt küləyi arzulayırlar. Mən ömrün yaradıcılığın yeni üfüqlərinə doğru yol alan Hüseyn Sözlüyə uğurlar gətirəcək səmt küləyi arzulayıram.

 

Məti OSMANOĞLU

 

Ədəbiyyat qəzeti.- 2021.- 17 aprel.- S.30.