Hikmətizm

 

İsmayıl Hikmət Moskva ilə Ankaranın, Stalinlə Atatürkün arasında gedən açıq ideoloji savaşın mərkəzindəydi. onun "Dörd il yarım Azərbaycanda" ("Azerbaycanda dört buçuk yıl") memuarı təmsil etdiyi dövlətin, daha doğrusu, Atatürkün Azərbaycanla bağlı ideoloji konsepsiyasını həyata keçirən bir türk aliminin məqaləsidir. Bu məqalədə o, həm Stalinin Azərbaycan siyasətini təhlil edib. Türk birliyi ideyasının nəzəriyyədən praktikaya tətbiq edildiyi indiki şəraitdə bu əsərin nəzərə alınmasına, elmi araşdırmalarda ona istinad edilməsinə ciddi ehtiyac vardır. Hər şeydən əvvəl ona görə ki, 1920-ci illərdə Azərbaycan hökumətinin xüsusi dəvəti ilə Bakıya gəlib burada Azərbaycan ədəbi-elmi mühitinin əsas simalarından birinə çevrilən fəaliyyəti sonralar sovet ədəbiyyatı ideoloqları tərəfindən hikmətizm epiteti ilə yarğılanan, əsərləri yandırılan, milli şüurla yetişmiş yüzlərlə tələbəsi "darmadağın pərişan" edilən İsmayıl Hikmət səviyyəsində hansısa başqa bir türk alimi yoxdur. Digər tərəfdən, türk alimləri arasında İsmayıl Hikmətdən başqa heç kəs 1920-ci llərdə Azərbaycanda humanitar elmi proseslərin belə dolğun təhlilini verən əsər yazmamışdır. Ədəbiyyatşünaslarımızın bu yazıdan öyrənəcəyi çox şeylər vardır. Tutaq ki, 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayın pərdəarxasında baş verən proseslər, "Qızıl qələmlər"in aktivləşdirildiyi dövrdə, Xalq İcraiyyə Komitəsinin təşəbbüsü ilə yaradılmış xalq ədəbiyyatı, Şərq ədəbiyyatı, Qərb ədəbiyyatı, təhlil tənqid, uşaq ədəbiyyatı, tərcümə, rus ədəbiyyatı, ədəbiyyat tarixi kimi on bir istiqamətdə fəaliyyət göstərən Ədəbiyyat Cəmiyyətinin məhz Türkiyədən dəvət olunmuş professorların iştirakı ilə qurulmasındakı məqsəd, bədii ədəbiyyatda psevdosimvolizm problemi (ki, biz 1920-ci illər ədəbiyyatımızı bir bu nəzərlə oxumalıydıq), məktəb yaşlı uşaqların mədəni inkişafını təmin etmək üçün uşaq ədəbiyyatı seriyasının ümumtürk kontekstində hazırlanıb çap edilməsi, din birliyinə vurulmuş zərbənin nəticələri, dil birliyinin təhdid olunması, Rusiyanın Azərbaycanda gəlişməkdə olan türk düşüncəsinə qurnaz, sinsi, hiyləgər məkrli münasibəti s...

İsmayıl Hikmətin məqaləsində Türkoloji Qurultay ərəfəsini təsvir edən ilginc bir məqam var: "O zaman maarif komissarı olan şəxs böyük bir təlaşla vəziyyəti anlatdı: "Ruslar türklərə ən böyük zərbəni bu dil məsələsində endirəcəklər. Bizi Universitet tədrisatından, türk dili ədəbiyyatından məhrum edəcəklər. Rus dilinin əsarəti altında qalacağıq. Bir çarə tapın! Qurultayda türk dilini müdafiə edin".

Təsadüfi deyil ki, 1937-ci il repressiyasına məruz qalmış Azərbaycan ədəbiyyatçılarının böyük əksəriyyəti türkiyəli professorlar tərəfindən qurulmuş həmin Ədəbiyyat Cəmiyyətinin üzvləri idilər. 1926-cı ildə bağlı qapılar arxasında İsmayıl Hikmətə yuxarıda xatırlatdığım sözləri deyən isə Maarif Komissarı Mustafa Quliyev idi. Mustafa Quliyev , Hüseyn Cavid 1937-ci ildə müstəntiqlərin İsmayıl Hikmətlə bağlı suallarına cavab verməli olurdular. İstintaq materiallarında belə fikirlər keçir ki, türkiyəli professorlar təkcə Azərbaycanın ədəbiyyat məsələlərində fəal iştirak etmir, onlar eyni zamanda məqalələr, dərsliklər yazır, guya üstəlik, pul da verirmişlər İsmayıl Hikmətin evində Hüseyn Cavid həm yazıçı olan türk səfiri Memduh Şevket Esendalla görüşürmüş bu görüş zamanı türk ədəbiyyatından heç ilə fərqlənməyən Azərbaycan ədəbiyyatına türk nüfuzunun təsiri məsələləri müzakirə olunurmuş...

1937-ci ildə Ədəbiyyat Cəmiyyətinin əksər üzvləri həbs olundu, Çünki o dövrün mətbuatının yazdığına görə, "Köhnə yazıçıları birləşdirən "Ədəbiyyat Cəmiyyəti" əsas etibarilə mürtəce yazıçılardan ibarət idi. Bu cəmiyyətin sədri Böyükağa Talıblı, katibi isə Əhməd Cavad idi. Bu "cəmiyyətin" "marksist" fikri ifadə edən partiya yadrosu Tağı Şahbazi, Hənəfi Zeynallı Talıblı kimi nasionalist çürük liberallardan ibarət olmuşdur ki, sonra bunlar kontrrevolyusyon mahiyyətlərini göstərdilər. Bu adamlar Cavadların, Çobanzadələrin Səməd Mənsurların təsirində qul olmağa qədər enmişlərdi. Bunların sayəsində Ədəbiyyat Cəmiyyətinin orqanı olan "Ədəbi parçalar" jurnalının səhifələrində "Rəngidir" kibi mürtəce şeirlər çap olunurdu. Cəmiyyət özünün bütün fəaliyyəti ilə demək olur ki, o zamankı gənc proletar yazıçılarının pozisiyasını da zəiflətməyə çalışırdı. Bir faktı göstərmək kifayət edər ki, cəmiyyətə məşhur pantürkist panislamist, Azərbaycan burjuaziyasının ilk ideoloqu Əli bəy Hüseynzadə fəxri üzv olaraq qəbul edilmişdir". "İdealist romantizm xəstəliyinə təşkilati cəhətdən rəvac verən Ədəbiyyat Cəmiyyəti "Ədəbi parçalar" jurnalı öz səhifələrində nəinki H.Cavidin "Həp sənsən", Səməd Mənsurun "Həpsi rəngidir" şeirlərini", İsmayıl Hikmətin "Qərb ədəbiyyatı" məqaləsini dərc etdiyinə, "hətta mürtəce romantizmi nəzəri cəhətdən əsaslandırmağa çalışan burjua ideoloqu Əli bəy Hüseynzadəyə tribuna verdiyinə" görə tənqid olunurdu.

İsmayıl Hikmətin "Dörd il yarım Azərbaycanda" memuarından isə həm o aydın olur ki, sən demə, ilk böyük ədəbi təşkilatımız olan Ədəbiyyat Cəmiyyəti türkiyəli professorların, o cümlədən, İsmayıl Hikmətin iştirakı ilə qurulub onun məqsəd məramını Hikmətin bu məqaləsindən başqa heç bir mənbə belə təfərrüatı ilə şərh etmir.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin XIII Qurultayı ərəfəsində Ədəbiyyat Cəmiyyəti ilə bağlı geniş haşiyə çıxmağım səbəbsiz deyil. Yuxarıda qeyd etdim ki, Ədəbiyyat Cəmiyyəti Azərbaycanın ilk böyük ədəbi təşkilatı olub. Onun "Ədəbi parçalar" jurnalında təkcə Hüseyn Cavid deyil, Süleyman Rüstəm , təkcə Əli bəy Hüseynzadə deyil, Cəlil Məmmədquluzadə iştirak edib. Cəmiyyətin üzvləri sırasında Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevlə yanaşı, Süleyman Sani Axundov da, 82 yaşlı Məşədi Rəhim Fəna ilə yanaşı, 31 yaşlı Əliağa Vahid var idi. Abdulla Şaiq burdaydı, Bəkir Çobanzadə , Mikayıl Rəfili .

Bu yazını həm Hüseyn Cavdin 140 illiyini əks etdirən sayımızda təqdim edirəm. Məsələ burasındadır ki, tədqiqatçılar Hüseyn Cavidin "məfkurəvi böhran illəri" kimi xarakterizə olunan 1920-ci illər yaradıcılığının nəzəri baxımdan dəqiq təsnifatını vermək üçün mütləq mənada İsmayıl Hikmətin məqaləsinə istinad etməlidirlər. Unutmayaq ki, Cavidlə Hikmət həm məfkurə dostu idilər. Ədəbiyyat Cəmiyyəti üzvlərinin 1926-cı ildə çəkilmiş fotosunda da Hüseyn Cavid İsmayıl Hikmətlə yanaşıdır.

İsmayıl Hikmətin 1958-ci ildə Münhendə çıxan "Dərgi" jurnalının 13-cü sayında dərc olunmuş "Dörd il yarım Azərbaycanda" məqaləsi 1920-ci illərdə gedən siyasi-ədəbi prosesləri, eləcə bu günə qədər qaranlıq qalan nüansları aydınladan, dövrün dolğun elmi-siyasi təsvirini verən ilk yazıdır.

Mən onu Azərbaycanda ilk dəfə Ədəbiyyat qəzetinin 4 iyul 2008-ci il tarixli sayında təqdim etmişdim. Təəssüf ki, aradan keçən 14 il müddətində mövcud problemlə bağlı elmi araşdırmalarda ona yetərincə istinad edilmədi. Halbuki, dövrün humanitar mənzərəsi barədə aydın təsəvvür əldə etmək üçün "Dörd il yarım Azərbaycanda" əsəri tədqiqatlarımızın əsas qaynaqlarından biri olmalıydı. 1920-ci illər ədəbiyyatımızın ümumtürk, daha çox isə Türkiyə-Azərbaycan kontekstində tədqiqinə, eləcə , "Bir millət - iki dövlət" meyarına əsaslanan çağdaş münasibətlərimiz fonunda, özəlliklə İkinci Qarabağ savaşından sonra İsmayıl Hikmətin bu yazısı Azərbaycanda ümumtürk düşüncə tarixinin 1920-ci illərdəki mərhələsinin daha dərindən öyrənilməsinə ciddi elmi istiqamət verə bilər.

20 oktyabr 2022

 

Azər TURAN

 

Ədəbiyyat qəzeti.- 2022.- 22 oktyabr.- S.28.