Elmlər Akademiyasının ilk milli modeli

Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyəti

 

Cəmiyyət necə yarandı?

 

Ölkəmizdə elmi-tədqiqat işlərinin sistemli araşdırılması, akademik məcrada davamlı öyrənilməsi təbliği üçün yüksək, ali qurumların yaradılması ideyaları tanınmış ziyalılarımızı, görkəmli bilim adamlarımızı zaman-zaman düşündürmüşdür. Xalqımız XX yüzilliyin əvvəllərində milli azadlığını, dövlət müstəqilliyini əldə etdikdən, müsəlman Şərqində ilk demokratik təsisatı - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini yaratdıqdan sonra 1919-cu ildə elmi-pedaqoji düşüncə mərkəzi olan Bakı Universitetini təsis etdi. Elmin fərqli sahələri üzrə Türkiyədən, Rusiyadan bu ilk ali-pedaqoji ocağa görkəmli alimlər, professorlar dəvət olundu. Universitet mühitində araşdırma işlərinin intensivliyi bu sahədə ümidverici meyillər diqqəti cəlb etsə , geniş elm sahələri sistemli, planlı davamlı məcraya yönləndirilmədiyi üçün, yeni elmi-tədqiqat qurumunun təsisinə ehtiyac duyulurdu.

Çoxprofilli tədqiqat müəssisəsinin yaradılmasında başlıca məram, ölkədə elmin müxtəlif sahələri üzrə mükəmməl bazaların təməlini qoymaq, sistemli planauyğun fundamental araşdırmalar aparmaq, fəaliyyətə başlamış ali təhsil ocaqlarını mükəmməl milli dərsliklərlə təmin etmək, yüksək səviyyəli elmi mütəxəssislərin yetişdirilməsinə nail olmaq s. qarşıda duran çox ciddi problemlərin həlli idi. İdeyanın gerçəkləşməsi maliyyə problemləri mütəxəssis qıtlığı ilə bağlı 1923-cü ilin son rübünə qədər uzansa da, dövrün tanınmış ictimai-siyasi xadimləri, elm adamları tərəfindən mövzu mətbuat vasitəsilə gündəmdə saxlanılırdı.

Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö (öyrənmə) Cəmiyyətinin (ATTC) təsis tarixi müxtəlif elmi araşdırmalarda 1923-cü il noyabr ayının 2-sinə aid edilmişdir. Lakin, yeni üzə çıxarılmış faktlar iddia olunan tarixdən fərqlidir. Mövcud arxiv sənədlərinə əsasən, qeyd etməliyik ki, həmin ilin oktyabr ayında təsis üçün Təşkilat komissiyası yaradılmış, "Kommunist" qəzetinin redaktoru Həbib Cəbiyev Komissiyanın sədri, V.A.Ryumin isə katib seçilmişdir. Təşkilat komissiyasının 26 oktyabr 1923-cü ildə keçirilən iclasında Xalq Maarif Komissarının müavini Tağı Şahbazi Başpeşətəhsilin müdir müavini Əhməd Pepinov Komissiyaya üzv qəbul olunmuş, Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyətinin (öncədən 44 nəfərlik tərkibi nəzərdə tutulsa da - A.R.) 29 nəfərlik təsisçilərinin ilk siyahısını təsdiqləmişdir. Həmin iclasda Cəmiyyətin müvəqqəti fəaliyyət göstərəcəyi ünvan məkan da müəyyən edilmiş, yeni qurum ovaxtkı Fioletov Trotski (indiki Əbdülkərim Əlizadə Tərlan Əliyarbəyov - A.R.) küçələrinin kəsişdiyi tində yerləşən 5 saylı binada, mülki mühəndislərdən A.Kalgin Q.Termikelovun layihəsi əsasında 1901-ci ildə tikilmiş, sovet dönəminə qədər "Tiflis Ticarət Bankı" kimi tanınan, Maarif Evində (sonralar bu bina Bilik Cəmiyyətinə verilib - A.R.) fəaliyyətə başlamışdır. Cəmiyyət Maarif Evində müvəqqəti yerləşdiyinə görə, yeni binanın axtarılıb tapılmasının sürətləndirilməsi məsələsini Müvəqqəti şuranın 18 noyabr iclasının qərarı ilə yenidən A.R.Zifeldit V.A.Ryuminə həvalə etmişdir.

ATTC-nin İşlər İdarəsinin müdiri V.Ryumin yeni ünvanla əlaqədar Bakı Poçt-Teleqraf Kontorunun müdirinə göndərdiyi məktubda yazırdı: "Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyətinin bütün yazışmalarını növbəti ünvana göndərməyi Sizdən xahiş edirəm: Bakı, Fioletov Trotski küçələrinin kəsişdiyi tin. Maarif Evi" (AMEA RH Elmi irs şöbəsi, Fond-1, siyahı-1, saxlama vərəqi - 1, qutu-1, vərəq-19). Bu sənəd, göründüyü kimi, Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyətinin ilk dəfə Maarif Evində fəaliyyətə başlamasını təsdiq edən mötəbər qaynaqdır.

Cəmiyyətin yaranması tarixini özündə əks etdirən digər bir sənəddə - Müvəqqəti Şuranın sədr müavini A.Zifeldt-Simumyaqinin "Xalq Maarif Komissarlığının Kollegiyasına" 13 noyabr 1923-cü il tarixli, 11 saylı məktubunda "Müvəqqəti Şuranın həmin (1923) ilin 26 oktyabrdan - 13 noyabradək olan hesabat dövründə" adlı sənəddə öz təsdiqini tapmışdır.

ATTC-nin yaranma tarixi ilə bağlı bir maraqlı qaynaq da diqqəti cəlb edir. A.Zifeldt-Simumyaqinin "Xalq Maarif Komissarlığının Kollegiyasına" ünvanladığı məktubun sonunda bir arayış təqdim edilmişdir. Sənəddə yazılır: "Arayış. Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyəti yalnız 1923-cü il oktyabrın 26-da təsis olunduğu üçün plandankənar yazışmalar hüququ verilmiş (səlahiyyətlərini aşan - A.R.) kimə görəsə, o (Cəmiyyət - A.R.), Azərbaycanın elmi müəssisələri siyahısına daxil edilməmişdir.

Şura katibinin müavini" (AMEA RH Elmi irs şöbəsi, Fond-1, siyahı-1, saxlama vərəqi - 2, qutu-1, vərəq-3).

Müvəqqəti Şuranın sədr müavini A.R.Zifeldtin imzaladığı sənəddən bəlli olur ki, Cəmiyyətin "elmi müəssisələrin siyahısına daxil edilmə"sinə bürokratik əngəl törədən, naməlum səlahiyyətli şəxs təsis tarixinə qısqanclıqla yanaşsa da, Xalq Maarif Komissarlığı nəzdində Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyətinin "26 oktyabr 1923-cü ildə" yaradıldığı danılmaz faktdır.

Cəmiyyətin 29 nəfərlik ilk təsisçilər siyahısını nəzərdən keçirdikdə, müşahidə edirik ki, Azərbaycanın görkəmli ictimai-siyasi xadimləri ədiblərindən, Təşkilat komissiyasının sədri, "Kommunist" qəzetinin redaktoru Həbib Cəbiyev,  "Molla Nəsrəddin" jurnalının redaktoru Cəlil Məmmədquluzadə, Az.MİK-in katibi Tağı Şahbazi, Başpeşətəhsilin müdir müavini Əhməd Pepinov, "İqtisadi xəbərlər" jurnalının redaktoru Məhəmməd Həsən Baharlı, Xalq Maarif komissarının müavini Cəlil Məmmədzadə, Pedaqoji İnstitutun müdiri Hənəfi Terequlov, Dövlət Muzeyinin direktoru Davud Şərifov, Kənd Təsərrüfatı Komissarlığının məsul katibi Rəşid İsmayılov, MK-nın əməkdaşı Museyib Şahbazov, Bakı Universitetinin prorektoru Həmid bəy Şahtaxtinski, BXMŞ-nin müəllimlərindən - Sultan Məcid Əfəndiyev, Cəmo bəy Cəbrayılbəyli, Xəlil İbrahim digər ziyalılar  Müvəqqəti Şuranın 26 oktyabr 1923-cü ildə keçirilən iclasında təsdiqlənmiş ATTC-nin ilk təsisçiləri idi.

Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyəti Müvəqqəti Şurasının ilk sədri məlum gözləntilərə rəğmən, türk, ərəb fars dillərinin mükəmməl bilicisi, şərqşünas-türkoloq, Leninqrad Dövlət Universitetinin professoru Aleksandr Samoyloviç (1880-1938) təyin edilir. Bu seçim, bəlkə , təsadüfi deyildi. ATTC-ni təsis edənlər Moskvada Tiflisdə fəaliyyət göstərən Elm Assosiasiyalarından fərqli olan, ümumittifaq miqyaslı, araşdırma fəaliyyətini əlaqələndirən istiqamətləndirən tədqiqat mərkəzi yaratmağı qarşılarına məqsəd qoymuşdular.

Lakin A.N.Samoyloviçin Bakıya gəlişi Cəmiyyətə rəhbərliyə başladığı ilk gündən yerli ziyalılara, o cümlədən ATTC Təşkilat komissiyasının sədri Həbib Cəbiyevə qarşı məsafəli münasibəti subyektiv hisslərinin ümumi əhval-ruhiyyəyə mənfi təsirləri özünü büruzə verirdi. Bununla belə, şübhəsiz ki, böyük amal uğrunda çətinliklərə sinə gərmək üçün konsensus işgüzar mühit mövcud idi.

Yaradıldığı gündən Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyətini dövrün isteblişmenti, elitar ziyalıları, bilim adamları "Elmlər Akademiyası"nın ilk milli modeli kimi dəyərləndirirdilər. Müstəsna gözləntilərin umulduğu Müvəqqəti Şuranın növbəti iclası noyabr ayının 2-də professor Aleksandr Samoyloviçin rəhbərliyi 9 nəfər şura üzvünün iştirakı ilə Maarif Evində keçirildi. Gündəliyə 2 mövzu çıxarılmışdı: "1. Müvəqqəti şuranın ümumi iclasını Maarif Evində 4 noyabr (1923-cü il), saat 12-yə təyin etmək. 2. Münasib bina tapılanadək Müvəqqəti şuranın əməkdaşların Maarif Evində otaqlar ilə təmin olunmasını İşlər idarəsinə tapşırmaq" kimi məsələləri yer alırdı (AMEA RH Elmi irs şöbəsi, Fond-1, siyahı-1, saxlama vərəqi - 2, qutu-1, vərəq-2). Hər iki məsələ müsbət həll edilmiş, protokolu sədr A.N.Samoyloviç katib V.Ryumin imzalamışdır.

Arxiv sənədləri arasında eyni gündə, eyni yerdə, fərqli gündəliyə malik, daha geniş tərkibdə Cəmiyyətin ikinci iclas protokolu da mövcuddur. Bu protokola ATTC-nin Nizamnaməsi 44 nəfərlik təsisçilərin siyahısı da əlavə edilmişdir. İclasın gündəliyinə 5 məsələ daxil idi: 1. Cəmiyyətin ümumi iclasının çağırılması Büro üzvünün məruzəsi. 2. Cəmiyyətin Nizamnaməsinin oxunuşu. 3. Cəmiyyətin strukturu (Seksiyalar). 4. Cəmiyyətin müvəqqəti şurasına seçkilər. 5. Digər məsələlər. İclasda Büro üzvləri adından məruzə A.Zifelditə həvalə olundu.

İclasda ATTC-nin Nizamnamə layihəsi müzakirə olunmuş, sənədə əsasən, Cəmiyyət Xalq Maarif Komissarlığının nəzdində təsis edilmiş, 7-ci paraqrafa görə qurumun ilk ərizə yazan bütün təsisçiləri ATTC-nin həqiqi üzvləri (akademikləri - A.R.) hesab olunurdu.

Xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, 44 nəfərlik təsisçilər sırasında Bakı Universitetinin   Ali Pedaqoji İnstitutun tanınmış professor-müəllim heyətindən - A.M.Levin, V.P.Smirnov-Loqinov, N.Q.Uşinski, P.K.Juze, V.V.Tomaşevski, İ.V.Fiqurovski, S.N.Davidenkov, D.N.Qolovin, A.M.Derjavin, P.Y.Rostovtsyev, V.F.Razderski digər ziyalılar yer almışdı.

ATTC-nin ilk Nizamnaməsi 7 bölmədən 34 bənddən (1924-cü ildə bir bənd ixtisar edilmişdir - A.R.) ibarətdir. Nizamnamədə Cəmiyyətin məqsədi, tərkibi, işlər idarəsi, fəaliyyəti onun ünvanı, maliyyəsi təftiş komissiyası haqqında məlumatlar verilmiş, sənəd Xalq Maarif Komissarı Mustafa Quliyev XMK-nın katibi O.A.Cəlalbəyov tərəfindən təsdiqlənmişdir.

Cəmiyyətin Müvəqqəti Şurasının 1923-cü il noyabrın 3-də keçirilən iclasında Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin rəhbəri Səmədağa Ağamalıoğlu ATTC-nin fəxri sədri seçilmiş bu münasibətlə göndərilən təbrik məktubunu professor A.N.Samoyloviç V.Ryumin imzalamışlar.

Cəmiyyətin ümumi iclası əvəzinə, 4 noyabr 1923-cü ildə Müvəqqəti Şuranın 6 nəfərdən ibarət üzvlərinin yığıncağı keçirildi. Qəribədir ki, yeni tərkibə Cəmiyyətin yaradılmasında cəfakeşlik nümunəsi göstərmiş, Təşkilat Komissiyasının sədri Həbib Cəbiyev dəvət edilməmişdir. Şurada yeganə azərbaycanlı, "İqtisadi xəbərlər" jurnalının redaktoru Məhəmməd Həsən Baharlı idi. İclasda Biblioqrafiya bürosunun təşkili A.Baqriyə, Tarix-Etnoqrafiya işi prof. A.N.Samoyloviçə, İqtisadi seksiya prof. V.P.Smirnov-Loqinova həvalə edildi. Müvəqqəti Şuranın Rəyasət Heyətinə sədr A.N.Samoyloviç, sədrin müavini A.R.Zifeldit, maliyyə işinə V.M.Sısoyev, katib M.H.Vəliyev-Baharlı, katibin müavini V.A.Ryumin təsdiqləndi. İclasda Xalq Maarif Komissarlığına müraciət, Cəmiyyətin möhür, ştamp blankının hazırlanmaq üçün mətbəəyə sifariş verilməsi məsələsi öz əksini tapmışdır.

ATTC Müvəqqəti Şurasının növbəti yığıncağı bazar günü, noyabrın 11-də saat 12-də Maarif evində baş tutdu şura iclaslarının vaxtı hər həftənin bazar günü, saat 12-00-da Maarif evinin kitabxanasında keçirilməsi qərara alındı. Lakin rəsmi qərara əməl etmək o qədər asan olmadı. Mövcud reallığın diqtəsi altında həmin iclasdan iki gün sonra, 13 noyabr 1923-cü ildə üç nəfərin iştirakı ilə gündəliyə bir məsələ çıxarılmaqla iclas keçirildi. Maarif evinin müdiri A.S.Loqinov Müvəqqəti şuraya yeni üzv seçildi...

 

Cəmiyyətin fəaliyyət yönümü

 

Bakı Universiteti Şərq fakültəsinin dekanı, ictimai-siyasi xadim, yazıçı Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev təəssüf ki, ATTC təsisçilərinin birinci ikinci siyahısında yer almamış, ölkə əhəmiyyətli iclaslara dəvət edilmirdi. Yalnız, Cəmiyyətin Tarix-Etnoqrafiya seksiyasının 1923-cü il 16 noyabr tarixli toplantısına bildiriş aldı. Seksiya sədri, professor A.N.Samoyloviçin rəhbərliyi İsmayıl Haqqı, Rəşid İsmayılov, Panteleymon Juze, A.Smirnov-Loqinov, E.İ.Baybakov, V.A.Udintsyev, A.R.Zifeldt  digərlərinin iştirak etdiyi iclasda Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Humanitar ictimai elmlər qarşısında duran problemlər haqqında dolğun, hərtərəfli əsaslandırılmış mülahizələrini söylədi. Sabiq Rusiya Dövlət Duması deputatının çıxışı hər kəsdə güclü təsir oyatdı. Əbdürrəhim bəy milli irsin elmi tədqiqinin, sözün geniş mənasında, yol xəritəsini Cəmiyyətin Tarix-Etnoqrafiya seksiyasının rəhbərliyi qarşısında sərgilədi. Həmin iclasda təşkilati məsələlərə baxıldı, tarix etnoqrafiya üzrə iki komissiya yaradıldı, Ə.Haqverdiyev yekdilliklə Etnoqrafiya komissiyasının üzvü seçildi. Əbdürrəhim bəyin iclasda irəli sürdüyü təkliflərdən biri gündəliyə daxil olundu: "Eşidildi: 2. Mərhum Firidun bəy Köçərlinin əlyazmaları haqqında. Qərara alındı: 2. Mərhum Firidun bəy Köçərlinin xalq ədəbiyyatı əlyazmalarının ailəsindən alınaraq əldə edilməsi Xalq Maarif Komissarlığından təkidlə xahiş edilsin" (Azərbaycan Milli Arxiv İdarəsi, fond-389, siy.-1, sax. vahidi-1, vərəq-11).

Cəmiyyətin Tarix-Etnoqrafiya seksiyasının iclasında Firidun bəy Köçərlinin Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı ilə bağlı əlyazmalarının təhvil alınması məsələsinin Xalq Maarif Komissarlığı qarşısında rəsmi şəkildə qaldırılması filologiya elmi istiqamətində irəliyə doğru mühüm addım olmaqla yanaşı, çox cəsarətli təşəbbüs idi. Çünki, nəzərə alsaq ki, Firidun bəy Köçərli 1920-ci ilin may ayında "xalqa xəyanətdə", "milli nifaq törətməkdə", "torpaq mülk zəbt etməkdə" günahlandırılaraq, işğalçı XI Qırmızı ordunun 20-ci diviziyasının 7-ci Xüsusi bölməsinin rəisi Libermanın qərarı Azrevkomun üzvü, Daxili işlər komissarı Həmid Sultanovun dərkənarı əsasında güllələnmişdir - o vaxt "xalq düşməni"nin əlyazmalarını alıb yayınlanmasının ATTC üçün qədər riskli , "xətalı mövzu" olduğunu dərk etmək o qədər çətin deyildi. Eyni zamanda protokollara əsasən, "Firidun bəy Köçərlinin əlyazmaları" Cəmiyyətin fəaliyyətində filoloji irsin ilk təməl daşı, əhəmiyyətli irihəcmili əməli milli sərvət idi.

Spektik düşüncələrin sıxlığına rəğmən, Azərbaycanın Maarif Komissarlığı ATTC- Firidun bəy Köçərlinin əlyazmalarını almaq nəşr etmək üçün razılıq dəstək verdi. Bakı Qadın Müəllimləri Seminariyası (Pedaqoji texnikumun) tərbiyəçisi, Köçərlinin həyat yoldaşı Badisəba xanım Vəkilova-Köçərlidən Firidun bəyin göz bəbəyi kimi qorunan əlyazmalarını almaq çətin olmadı. Badisəba xanım F. Köçərlinin bütün əlyazmalarını onun dostu həmyerlisi Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin rəhbərliyi ilə yaradılmış komissiyaya təslim etdi.

Ə.Haqverdiyevin Cəmiyyətə gəlişi milli irsə - xüsusilə, ədəbiyyat, tarix etnoqrafiya sahəsində tədqiqat işlərinə diqqəti artırdı, gündəliyi formal hesabat statistikasından əməli fəaliyyət proqramına dəyişdi, mütəxəssislərdə inam coşqu yaratdı.

Etnoqrafiya komissiyasının 20 noyabr 1923-cü il tarixli iclasında "Azərbaycan xalq ədəbiyyatı"nın gündəliyə gətirilməsi Əbdürrəhim bəyin yeni bir uğuru idi. Komissiyanın qərar hissəsində yazılırdı: "Azərbaycan xalq ədəbiyyatının toplanması üzrə qrup yaradılması məqsədəuyğun hesab edilsin. Bu Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Salman Mümtaz Hacı Kərim Sanılıya həvalə olunsun. Onlara Etnoqrafiya komissiyasında Azərbaycan xalq ədəbiyyatı haqqında məruzə etmək mütəxəssislər seçmək səlahiyyətləri verilsin" (Azərbaycan Milli Arxiv İdarəsi, fond-389, siy.-1, sax. vahidi-1, vərəq-20).

ATTC-nin 1923-cü il 14 dekabr tarixində illik hesabat iclasına Cəmiyyətin 21 nəfər təsisçisi, 8 nəfər həqiqi üzvü, 37 nəfər namizəd üzv, 26 nəfər qonaq dəvət edilmişdir. Cəmiyyətin fəxri sədrləri S.Ağamalıoğlu prof.A.Samoyloviç seçildi. Ə.Haqverdiyev elmi müəssisənin müxbir üzvü Daimi Şura üzvlüyünə qəbul olundu. İclasın gündəliyinə Cəmiyyətin yeni üzvlərinin təsdiqi, Nizamnamədə dəyişiklik, Daimi şuraya Təftiş komissiyasına yeni üzvlərin seçilməsi digər məsələlər salınmışdır. İlk növbədə, Gəncə, Quba, Nuxa Lənkəran qəzalarında Cəmiyyətin filiallarının açılması nəzərdə tutulurdu. A.Samoyloviç hesabat çıxışında Azərbaycan türklərinin xalq ədəbiyyatının müvafiq komissiya tərəfindın toplanması çapa hazırlanması ilə əlaqədar geniş məlumat vermişdir. ATTC-nin Nizamnamədə edilən dəyişiklik düzəlişlərlə bağlı prof. A.Samoyloviç Həbib Cəbiyev məlumat verdi.

1923-cü il dekabr ayının 19-da  cəmiyyətin 17 qəzada, o cümlədən Naxçıvan, Dağlıq Qarabağ, Gəncə, Lənkəran, Şamaxı, Quba, Göyçay, Şəki, Qazax, Ağdam, Cəbrayıl digər yerlərdə şöbələri fəaliyyətə başlamışdır. Daimi şuranın fəxri sədri prof. A.Samoyloviçin adına bu ya sonrakı iclasların sənədlərində rast gəlinmir. Cəmiyyətin 23 dekabr 1923-cü il tarixli Şura iclasına A.R.Zifeldit sədrlik etmişdir.

"Kommunist" qəzetinin verdiyi məlumata əsasən, 1923-cü il dekabrın 27-də S.Ağamalıoğlunun mənzilində Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin sədrliyi ilə keçirilən Şura iclasında yenidən ATTC- təşkilati məsələlərə baxılmış, APİ-nin Kənd təsərrüfatı fakültəsinin dekanı, professor-geoloq Vladimir Pavloviç Smirnov-Loqinov (1877-1944) cəmiyyətin yeni sədri, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev (1870-1933) İosif Feodoroviç Blinov sədrin müavinləri, Artur Rudolfoviç Zifeldt elmi katib, Məhəmməd Həsən Vəliyev-Baharlı ikinci elmi katib seçildilər.

...Mesenat Ağamusa Nağıyevin Bakı şəhərində ucaltdığı "İsmailiyyə" binası, bəlli olduğu kimi, Cümhuriyyət dönəminə qədər, 1918-ci ilin mart soyqırımında erməni barbarları tərəfindən yandırılmış məhv edilmişdir. Sovet dönəmində həmin tarixi memarlıq abidəsi təmir bərpa edilərək Türk Mədəniyyət Sarayına (indiki AMEA Rəyasət Heyətinin binası, Bakı, İstiqlaliyyət küçəsi-10) çevrilmişdir. Az.MİK-in sədri Səmədağa Ağamalıoğlunun dəstəyi ilə ATTC-nin fəaliyyətini daha da səmərəli həyata keçirmək üçün bu möhtəşəm sarayda çoxprofilli elmi müəssisəyə səxavətlə yer ayrıldı.

Yeni yaradılmış elmi-tədqiqat mərkəzi 3 bölmədən - iqtisadiyyat, təbii-elmi tarix-etnoqrafiya seksiyalarından 3 bürodan ibarət idi. Yalnız Tarix-Etnoqrafiya seksiyasında könüllülük əsasında 204 nəfər çalışırdı sədri Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, müavinləri, professorlar N.İ.Aşmarin (1870-1933) K.İ.Baybakov, katib V.A.Ryumin idi. Bu seksiyada Ədəbiyyat altkomissiyası Etnoqrafiya komissiyasının tərkibində fəaliyyət göstərirdi. Ədəbiyyat altkomissiyasının da sədri Ə.Haqverdiyev, müavinləri isə prof. V.B.Tomaşevski H.Cəbiyev, elmi katib M.C.Məmmədov, Rəyasət Heyətinin üzvləri - Salman Mümtaz, Hənəfi Zeynallı, Vəli Xuluflu, Cəfər Cabbarzadə, Məmmədəli Səfərov (Sidqi), Əli Kərimov başqaları idi. Sonrakı illərdə Türkologiya seksiyasına daxil olan Əhməd Cavad, Əmin Abid kimi milli ruhlu, istedadlı gənclər Cəmiyyətin qaynar mühitinə atıldılar.

Mərkəzi Şuranın yanında Redaksiya-Nəşriyyat kollegiyası yaradılmış, sədr İosif Feodoroviç Blinov, üzvlər - M.H.Baharlı A.R.Zifeldt təyin olunmuşdur. Məqsəd nəşr işlərini qaydaya salmaq, Cəmiyyətin elmi tədqiqat toplama işləri haqqında materiallar yayınlamaq idi. Hətta prof. N.İ.Aşmarinə tapşırılmışdır ki, yeni yaradılmış "Maarif mədəniyyət" jurnalında çap etdirmək üçün materiallar hazırlayıb təqdim etsin.

1924-cü ilin yanvarın 2-dən Etnoqrafiya komissiyasının Ədəbiyyat altkomissiyasınin sıraları yeni üzvlər hesabına daha da genişləndirildi. O dövrün tanınmış ziyalılarından, ədəbi-ictimai xadimlərindən - Üzeyir bəy Hacıbəyli, Müslüm Maqomayev, Əli Heydər Qarayev, Sultan Məcid Qənizadə, Mirzə Cəlal Yusifzadə, İdris Həsənov, Pənah Qasımov, Rza Təhmasib, Feyzulla Qasımbəyli (Qasımzadə), Əbdül Baqi Hüseynov, Xəlil İbrahimov başqaları böyük həvəslə cəmiyyətin üzvlüyünə daxil oldular.

Cəmiyyət Rusiya Elmlər Akademiyasının Peterburqda 1924-cü il 15-19 yanvar tarixində keçirəcək Diyarşünaslıq qurultayına 1 nəfəri (Cəmiyyətin sədri Vladimir Pavloviç Smirnov-Loqinov - A.R.) nümayəndə göndərməyi qərara aldı Azərbaycanda da diyarşünaslıq elminin təkamülü üçün yeni layihələr işlənib hazırlanması qərara alındı. Ə.Haqverdiyevi Peterburqa, Diyarşünaslıq qurultayına Xalq Maarif Komissarlığı ezam etmiş, nəticədə qurultay nümayəndəsi işin təşkilindən səviyyəsindən narazı qalmış, bu barədə Cəmiyyətin Şurasına hesabat ünvanlamışdır.

Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyəti 1925-ci ildən Xalq Maarif Komissarlığının himayəsindən çıxaraq, Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi yanında fəaliyyətini davam etdirmişdir. Cəmiyyətin 30 may 1925-ci il tarixli təşkilati iclasında Mərkəzi Şurasının Rəyasət Heyəti seçilmiş, Ə.Haqverdiyev sədr, prof. B.Çobanzadə İ.F.Blinov sədrin müavinləri, M.H.Baharlı   A.R.Zifeldt elmi katib, A.P.Fituni katib seçilmişdir.

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi yanında Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyəti Mərkəzi Şurası Rəyasət Heyətinin sədri seçilməsi Cəmiyyəti struktur etibarilə genişləndirdi, məzmun, sanbal etibarilə daha da dərinləşdirdi. Bu vaxt ATTC dörd seksiyadan: 1. Türkologiya, 2. Tarix-Etnoqrafiya, 3. Sosial-İqtisadi 4. Təbiət elmlərindən üç bürodan: 1. Biblioqrafiya bürosu, 2. Azərbaycan elminin populyarlaşdırılması məktəblərə kömək bürosu, 3. Fotoqrafiya bürolarından ibarət idi. Təbiət elmləri, Sosial-İqtisadi elmlərlə yanaşı Tarix-Etnoqrafiya Türkologiya elmləri sahəsində tədqiqatçılar daha böyük uğurlar qazanırdı.

Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyətinin Birinci Türkoloji qurultay ərəfəsində, 1925-ci il dekabr ayında təsdiqlənmiş strukturunu nəzərdən keçirəndə müşahidə edirik ki, təşkilatın fəxri sədrləri iki nəfərdən ibarətdir: Az.MİK-in sədri Səmədağa Ağamalıoğlu Leninqrad Dövlət Universitetinin professoru Aleksandr Nikolayeviç Samoyloviç.

Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyətinin 6 nəfərlik fəxri üzvləri sırasına Azərbaycan Xalq Komissarları Sovetinin sədri Qəzənfər Musabəyov, Xalq Torpaq komissarı Dadaş Bünyadzadə, görkəmli akademiklərdən Leninqrad Dövlət Universitetinin professoru Vasiliy Vladimiroviç Bartold, Maddi Mədəniyyət Akademiyasının direktoru Nikolay Yakovleviç Marr SSRİ EA adademik katibi Sergey Feodoroviç Oldenburq ilə yanaşı, İstanbul Universiteti filologiya fakültəsinin dekanı, professor Mehmet Fuad Köprülüzadənin adının daxil edilməsi qürurverici hadisə idi.

ATTC Mərkəzi Şurası yanında Redaksiya-Nəşriyyat kollegiyasının nəşr planına 1925-26-cı illər üçün 20-dən çox adda çap məhsulu daxil edilmişdir.

Onlardan Firidun bəy Köçərilinin "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları", Salman Mümtaz "Azərbaycan ədəbiyyatı" (Molla Pənah Vaqif), N.N.Aşmarinin "Türk dilinin Şəki şivəsi haqqında", A.A.Bakıxanovun "Gülüstani-İrəm" (Şirvan Dağıstan tarixi), Bəkir Çobanzadənin "Türk dili ədəbiyyatının tədrisi üsulu", "Qumık dili ədəbiyyatı tədqiqləri", İdris Həsənovun "Türk dilinin Gəncə şivəsi haqqında", "Qərbi Avropa yazıçı - səyyahlarının əsərlərində XVII-XIX əsrlər Azərbaycanı haqqında", M.P.Pavloviçin "İran istiqlaliyyət mübarizəsi uğrunda" (1926) S.İranskinin "İranda milli-azadlıq hərəkatının yolları" (1926) (mütərcimi Cəfər Cabbarzadə), Vəli Xuluflunun "El aşıqları. Azərbaycan xalq ədəbiyyatından materiallar" (1926), Hənəfi Zeynallının "Azərbaycan atalar sözü" (1926) digər əsərlər çap edildi ya nəşr növbəsini gözləyirdi.

Firidun bəy Köçərlinin "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları" iki cilddən dörd hissədən (kitabdan) ibarət idi. İlk iki hissə 1925-ci ildə, son iki hissə isə 1926-cı ildə işıq üzü görmüşdür. Dörd hissənin ümumi həcmi 1460 səhifədən çoxdur. Salman Mümtazın "Azərbaycan ədəbiyyatı" (Molla Pənah Vaqif) kitabı 1925-ci ildə nəşr olundu. Bu nəşrdə şairin əsərlərinin böyük bir qismi ilk dəfə idi ki, geniş oxucu auditoriyasına təqdim edilirdi.

Cəmiyyətin hasilə gətirdikləri əsərlərin nəşri 1927-29-cu illərdə uğurla davam etdirildi. Bəkir Çobanzadənin "Türk ədəbiyyatı. Əski türk ədəbiyyatı xülasələri. İkinci il" (1929), Hənəfi Zeynallının "Molla Nəsrəddin məzhəkələri" (1927), "Azərbaycan tapmacaları" (1928), Hümmət Əlizadənin "Azərbaycan el ədəbiyyatı" I II hissələr (1927),  Vəli Xuluflunun "Koroğlu. Toqat səfəri Bağdad səfəri" (1927), "Tapmacalar" (1928), "Koroğlu" (1929) digər tədqiqatçıların əsərlərinin nəşri Cəmiyyətin humanitar düşüncə sahəsində ciddi uğurlarından sayılmalıdır.

Cəmiyyətin 1925-29-cu illərdə "Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyətinin əxbarı", "Azərbaycanı öyrənmə yolu" jurnalları nəşr edilmiş, araşdırıcıların elmi-tənqidi məqalələri bu mətbuat orqanlarında davamlı çap olunmuşdur.

Çağdaş Milli Elmlər Akademiyamızın sələfi adlandırılan Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyətinə ən yüksək səviyyədə önəm verilirdi bu təşkilatın fəaliyyətindən gözləntilər az deyildi. Həqiqətən , ATTC çoxşaxəli fəaliyyəti dövründə böyük uğurlara imza atdı. Cəmiyyətin təşkilatçılığı ev sahibliyi ilə 1926-cı il fevral-mart aylarında Bakıda, Türk Mədəniyyəti Sarayında keçirilən Birinci Türkoloji qurultay Türk xalqlarının birlik bütövlük rəmzinə çevrildi, əməkdaşlıq birgə fəaliyyət istiqamətində böyük uğurlara yol açdı, işıqlı ideyaları nişan verdi...

Firidun bəy Köçərlinin "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları" dördcildlik kitabı, ilk dəfə, böyük tirajla nəşr olundu. Klassik ədəbi irsin, xalq ədəbiyyatının toplanması, tədqiqi nəşri sahəsində bir çox nailiyyətlər qazanıldı.

Elmi-tədqiqat istiqamətlərinin şaxələnməsi, elmi-texniki bazanın zamanın tələblərinə cavab verməməsi, təcrübəli mütəxəssislərin cəlb edilməsi sahəsində imkanların məhdudluğu ciddi struktur dəyişikliyini zərurətə çevirməklə yanaşı, Cəmiyyətin hüquqi-təşkilati statusunun genişləndirilməsinin vacibliyini aktuallaşdırdı.

Beləliklə, Respublika Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 1929-cu il 9 oktyabr tarixli qərarı ilə Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyəti ləğv edildi, onun bazası əsasında, geniş səlahiyyətlərə malik Azərbaycan Dövlət Elmi Tədqiqat İnstitutu (Az.DETİ) yaradıldı. Milli Elmlər Akademiyasının ilk modeli olan Azərbaycanı Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyəti altı il ərzində üzərinə götürdüyü missiyanı məsuliyyət hissi, ləyaqət duyğusu ilə yerinə yetirdi ; elmimizin növbəti mərhələləri üçün möhkəm, monolit təməl yaratdı. Yüzlərlə azərbaycanlı alim Tədqiq Tətəbbö Cəmiyyətinin "şinel"indən çıxdı. Onların milli-mənəvi dəyərlərə söykənən unudulmaz xidmətləri şərəfli adları Azərbaycan elminin uca kürsülərindən hər zaman qürur hissi iftixar duyğusu ilə xatırlanmağa layiqdir.

 

Bakı, 24.10.2023

 

Asif Rüstəmli

 

Ədəbiyyat qəzeti.- 2023.- 28 oktyabr, ¹41.- S.6-8.