Təbrizin qarğınmış
şairi - Biriya...
Təbrizdə
nazir, Karaqandada məhbus,
Şamaxıda molla,
Bakıda mürdəşir
"Vurma əl türbətimə,
türbəti-Adəm də
mənəm. / Nə
o dünya, nə bu dünya, iki aləm də
mənəm", deyən
Biriyanın hər iki dünyası qəfəsdir. Belə şeirlər Azərbaycan
ədəbiyyatında tarixən
nadir hallarda yazılıb.
Yəqin həm də tarixən elə bir şairimiz
də olmayıb ki, Biriya kimi Təbrizdə
nazir, Karaqandada məhbus,
Şamaxıda molla, Bakıda mürdəşir
olsun. Həyatının
son günləri də
elə yazdığı
bu şeirdəki əhvala müvafiq - Təbrizin küçələrində
səfil günündə
keçsin, ömrü
kimsəsizlər evində
sona çatsın. Yəni həm o dünyada olsun, həm də bu dünyada olsun. Həm mövcud olsun, həm də mövcud olmasın.
Biriyanın yetmiş illik ömründə insanca yaşadığı illərin
sayı çox azdır. Həyatının
böyük bir qismi aldanışlar, zillət, məşəqqət
və məyusluq içindədir. Biriya sanki bütün ömrü boyu qürub edib... Şah hökuməti bir tərəfdən,
Stalin hökuməti digər
tərəfdən Biriyanın
qürubunu tezləşdirib.
Onunla ikili oyun oynayıblar. Pişəvəri Bakıya
qayıdandan sonra Cənubi Azərbaycanın
ən çətin, kimsəsiz vaxtlarında onu Pişəvərinin yerinə Demokratik Firqəyə sədr seçiblər.
Heç
Parisin lənətlənmiş
şairləri də Təbrizin qarğınmış
şairi Biriyanın yaşadığı taleyi
yaşamayıb.
Biriyanın bu şeirində
XX yüzil Təbriz neosufizmi XIX yüzil Paris dekadansı ilə iç-içə girib. Belə müstəsna şeirlər predmetləşdirilmədikcə
ədəbiyyatşünaslıqda milli cərəyanlar barədə
aydın təsəvvür
əldə etmək mümkün olmayacaq. Əfsus ki, Biriyanın bu şeiri heç
zaman Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının
diqqətini ciddi şəkildə cəlb etmədi və indi də etmir.
1944-cü
ildə onun Bakıda çıxan ilk
kitabına yazdığı
Ön sözdə Məmməd Səid Ordubadi nəinki Cənubi Azərbaycanda, hətta bütün İranda - istər Azərbaycan və istərsə də fars dilində yazan şairlər içərisində onun kimi güclü qələmi olan şair tapmaq çətindir - deyirdi. O
zaman Biriya Təbrizdə
Həmkarlar Təşkilatının
sədriydi, o aralar, Pişəvəri hökumətində
Azərbaycanın maarif
naziri də olacaq, Avropa ölkələrinin diplomatlarını
və Amerikanın konsulunu qəbul edəcəkdi. Maarif Naziri kimi, Təbrizdə
Azərbaycan Dövlət
Universitetinin təşkilində
yaxından iştirak edəcək, Universitetdə
mühazirələr də
oxuyacaqdı.
Beş
il sonra - 1950-ci ildə
isə yenə də Bakıda Qulam Məmmədlinin tərtib etdiyi "Cənubi Azərbaycan şairləri" adlı
başqa bir kitab çıxır. Kitabda 5
il əvvəl əmsalsız
güclü qələmini
vəsf etdikləri Biriya yoxdur. Çünki artıq
1947-ci ilin martında Təbrizdən oğurlanaraq
Bakıya gətirilmiş
Biriya, dekabrın 28-də
burada həbs olunmuş və Karaqanda həbs düşərgəsinə göndərilmişdi.
Günahı nəydi?
33 yaşlı Məhəmməd
Biriya siyasətdən
bezmişdi. Dünyadan
doymuşdu. Evinə, xanımına, tək oğluna qovuşmaq istəyirdi. İmkan vermədilər. "Mən
dedim, gedirəm vətənimə. Onlar dedi, qoymarıq. Mən dedim, İran konsulu məni aparar. Onlar dedi,
konsul da səni aparmaq istəsə, biz konsula yol vermərik.
Səni tutub deyərik, bu casusdur. Dedikləri kimi də etdilər..."
(M.Biriyanın Malenkova yazdığı məktubdan).
İyirmi
il həbsxanalar küncündə
qaldı.
Doğrudan da, neçin məhzun
olmasın, neçin ürəkdən nalə etməsin? Bir halda ki, taleyi - alın yazısı ona "Hər addımda müəyyəndir, qazılmış
bir məzarım
var", yaxud:
Cismimdəki atəş qoy ümidim kimi sönsün...
Dön sən də, vücudum, qara daş parçasına dön -
Qoy məsləkim, amalım, əqidəm külə dönsün!
- deyə yazdırırdı...
Məhəmməd Biriyanın bir kitablıq şeirləri arasında, elə onun öz dövrünün
poeziya müstəvisində
də, məncə,
"Vəsiyyət"dən üstün şeir yoxdur. Baxmayaraq ki, zamanında onu milli və vətənsevər
şair adlandırıblar.
Amma Biriyanın ən
yaxşı şeiri olan "Vəsiyyət"də
nə millətdən,
nə də vətənsevərlikdən söhbət
gedir. Şeir başdan-başa melanxolik mətndir. Biriyanın bu şeirini Təbrizdə Vadiyi Rəhmət məzarlığında
epitafiya olaraq ümidsiz, laübalı, məhzun, kimsəsiz şairin sinə daşına yazıblar.
Azər Turan
***
Məhəmməd Biriya
Vəsiyyət
Vurma əl türbətimə,
türbəti-Adəm də
mənəm,
Nə o
dünya, nə bu dünya, iki aləm də
mənəm.
Neyləyim, pey aparan olmadı bu varlığıma,
Eyşi-işrət də mənəm, möhnəti-matəm
də mənəm.
Arama qəbrimi, axtarma mənim baş daşımı,
Rəsmdə Həzrəti Nuh, ismdə
Xatəm də mənəm.
Azər TURAN
Ədəbiyyat
qəzeti: xüsusi buraxılış.- 2025.- 12 dekabr, ¹49-50.-
S.15.