Qırmızı qaranlıqda yaşıl işıq
Ofeliya
Bayramlı-90
31 dekabr həm də ədəbiyyatşünas Ofeliya Bayramlının doğum günüdür. Ömrünü Əli bəy Hüseynzadə irsinin bərpasına həsr etmiş Ofeliya xanımın 90 yaşı tamam olur. Əlibəyşünaslıqda onun xidmətləri heç kəsin xidmətləri ilə qiyaslandırıla bilməz. O, Hüseynzadəni yenidən fikir həyatımıza qaytaran alimlərin birincilərindəndir. Ofeliya xanım Əli bəy Hüseynzadənin sadəcə tədqiqatçısı olmadı. Onun Əli bəyə olan sevgisi Mövlananın Şəmsi kimi möcüzə həddinəcən yüksəlmişdi. Yoxsa məfkurə eşqinin belə bir ilahi müstəviyə ucala bilməsi mümkün olmazdı. Ofeliya xanım "yalavac" dediklərinin, "rəsuli-həqq" adlandırdıqlarının bütün sirlərini yazdığı 2167 şərhlə bir-bir açıb millətinə xəbər verdi. Dünyasını dəyişəndən bir neçə gün sonra - iyulun 14-də "Ədəbiyyat qəzeti"ndə dərc olunan "Qırmızı qaranlıqda yaşıl işıq" məqaləmdə yazmışdım ki, Ofeliya xanım hadisəydi və 1994-cü ildən üzü bəri Ofeliya Bayramlı hadisəsi alışılmış olan elmi düşüncənin hüdudlarını aşırdı. "Siyasəti-fürusət", "Qırmızı qaranlıqlar içində yaşıl işıqlar", "Türklər kimdir və kimlərdən ibarətdir", "Qərbin iki dastanında türk" kitablarının və "Füyuzat" toplusunun nəşrini həm də Bayramlının səssiz-səmirsiz, kübar bir təmkinlə gerçəkləşdirdiyi böyük milli mücadiləsinin rəmzləri adlandıra bilərik. Hətta Ofeliya xanımın "Füyuzat" toplusuna yazdığı Ön söz, eyni zamanda hazırlayıb kitaba əlavə etdiyi "Əli bəy Hüseynzadənin İttihada doğru tərəqqi proqramı" onu göstərir ki, o, milli-ideoloji baxımından da Əli bəyi dərindən bilənlərin arasında birinci sırada olan alimlərdən idi.
İndi Ofeliya xanım haqqında yazarkən, bir daha vaxtilə avtoqrafla mənə bağışladığı həmin kitabları vərəqləyirəm:
"Bütün varlığımla özümü minnətdar sandığım Azərə Turan sevgisilə Ofeliyadan. 12 fevral 2004".
"Əli bəy Hüseynzadə ruhunu, Turanın böyüklüyünü, işığını özündə hifz edən Azər Turana Ofeliyadan".
"Turan irsinin sərrafı,
böyük elin oğlu Azərə Ofeliyadan. 12 fevral 2004".
"Əli bəy Hüseynzadənin həqiqi
varislərindən Azər
Turana Ofeliyadan. 2 mart
2006".
90 ildən sonra Əli bəy Hüseynzadə yaradıcılığının
Vətənə qayıdışını
təmin edən Ofeliya Bayramlı barədə Yaşar Qarayevin dediyi bu fikirlərdə böyük bir həqiqət var idi: "Qədim və əcdad türk şahə qalxan köhləninin belinə əyilib səmada uçanda yəhərdəki
süvarinin kişi, yoxsa qadın olduğunu kəsdirmək
imkansız olarmış.
"Füyuzat"ı ilk dəfə olaraq köhnə dərgilərin
tozlu səhifələri
arasından tarixin açıq havasına - çağdaş dünyada
düşüncə və
fikir yarışının
cıdır düzünə
çıxaran müasir
türk qızının
da igidliyini tamamilə
təbii və simvolik hesab edirəm".
***
Ofeliya xanımla son görüşlərimizi
və son söhbətimizi
xatırlayıram. 2 mart 2006-cı il. Zəng vurub məni evlərinə dəvət etdi. Evləri Nəşriyyatın
yaxınlığındaydı. Getdim. Türk düşüncəsinə və
Əli bəy Hüseynzadəyə böyük
xidmətinin daha bir mərhələsini yekunlaşdırmış, "Füyuzat"ın toplusunu
transliterasiya edib nəşr etmişdi. Həyat yoldaşı - rəhmətlik Səlim müəllim də evdəydi. Çay süfrəsinin arxasında
xeyli söhbət etdik. Ayrılarkən mənə yeni kitabı bağışladı. Sağollaşdıq.
Çoxmərtəbəli binanın pillələrini
az qala, birnəfəsə düşdüm.
"Füyuzat"ı bağrıma
basıb gedirdim...
"Milli mədəniyyətimizin böyük abidəsi"
adlı Ön sözündə Ofeliya xanım Əli bəy Hüseynzadə haqqında yazılmış
dəyərli yazıların
müəllifləri sırasında
mənim də adımı qeyd etmişdi.
Həmin
gün gecə təkrar zəng vurdu. Kitab haqqında mütləq yazı yazmalı olduğumu, özü də yazını bu həftə çıxacaq
"Ədəbiyyat qəzeti"ndə
dərc etdirməyimi israrla tapşırdı.
"Mütləq yaz"
dedi. "Yad et məni,
qəmli-qəmli yad et, yaxud
Əli bəyə,
"Füyuzat"a, milli təməllərə
qayıdışın kitabı"
adlı yazım "Ədəbiyyat qəzeti"nin
növbəti sayında
- martın 10-da dərc
olundu. Həmin gün Ofeliya xanım zəng vurub minnətdarlığını
qəribə sözlərlə
ifadə etdi: "Sən bu yazınla
məni necə böyük bir sarsıntıdan qurtardığını
təsəvvür edə
bilməzsən" - dedi.
Hansı böyük sarsıntını nəzərdə
tuturdu, bunu da söylədi. Sonra təbəssüm
çalarlı səsi
ilə: "Topçubaşovun
qızı zəng vurub deyir ki, mən elə bilirdim, Əli bəyin falçısı
təkcə sənsən.
Sən demə, onun başqa bir falçısı da varmış". Hansı
Topçubaşovun qızı
belə deyib, bilmədim. Amma məqaləmin
onun üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu
dönə-dönə təkrar
edirdi.
"Füyuzat" toplusu nəşr olunduğu, daha doğrusu, toplunun təqdimat mərasiminə hazırlaşdığımız
günlərdə Hüseynzadənin
bəxtindəndir, ya nədir, bilmirəm, onun Salyandakı heykəli ilə bağlı əcaib şayiələr yayılmağa
başladı. Şayiələr,
hətta bəzi qəzetlərdə də
tirajlandı. Guya Əli bəy Hüseynzadənin heykəli
olduğu yerdən götürülür... TRT-nin
Bakı təmsilçiliyindən
Raşid Demirtaşın
o aralar "Azerbaycandan
portreler" layihəsində
Əli bəy Hüseynzadə ilə bağlı veriliş hazırlamaq niyyətində
olduğunu bilirdim. Ona
zəng vurdum. "Bəlkə Salyana gedək, çəkilişləri
ordan başlayasınız",
- dedim. Razılaşdı.
Amma əsl səbəbi
demədim. Nə üçün belə qəfil Salyana gedirik - bilmədi. Hər şeyi yerində görmək üçün martın
26-da Raşid Demirtaş
və Ağası Hunla birgə Ağasının sürdüyü
maşınla Salyana getdik. Əli bəy bütün mənalarda yerindəydi. Heykəlin ətrafında
çəkilişlər başladı.
Heykəl İcra Hakimiyyətinin qarşısındaydı
deyə, çəkiliş
qrupu diqqəti cəlb etmişdi. Salyanın o zamankı icra başçısı
əməkdaşlarından birini göndərib bizimlə görüşmək
istədiyini bildirdi. Kabinetinə getdik. İzahat verdim ki, çəkiliş qrupu Türkiyə televiziyasından
gəlib. "Eşidiblər
ki, Salyanda Əli bəyin heykəli götürülüb. Xəbərin
yalan olduğuna inandırmaq üçün
özləri şahid
olsun deyə, bir yerdə gəldik", - dedim. Ağası Hun, Raşid Demirtaş və mən Kür üstündə yemək
süfrəsinin arxasında
yenicə əyləşmişdik
ki, telefonum zəng çaldı. Ofeliya xanım idi. Səsi təlaşlıydı:
"Düz deyirlər
ki, Salyanda Əli bəyin heykəlini götürüblər?" "Ofeliya xanım, elə biz də bunu eşidib TRT-dən olan dostlarımla
Salyana gəlmişik.
Deyilənlər, əlbəttə,
yalandı..." Səfərimizin
təfsilatını ona
danışdım. Səsinin
ahəngindən köksünə
Kür havasını
necə həvəslə
çəkdiyini hiss etdim.
"Görürsünüz, Azər Turan Səlyanda heykəlin yanındadı. Heykəl də yerindədir", - deyə yəqin ki, çevrəsində kim vardısa, onlara bu barədə məmnun-məmnun xəbər
verdi.
İki gün sonra, yəni martın 28-də
Atatürk Mərkəzində "Füyuzat"ın təqdimatına
toplaşdıq. Tədbirdə
çıxış edən
Xalq yazıçısı
Anar dedi ki, "Ötən əsrin əvvəllərində dərc
olunan jurnallarımız
çox olub, amma millətimizin həyatında daha çox iş görən və tarixdə qalan "Molla Nəsrəddin" və Füyuzat"dır...
Ofeliya Bayramlı
"Füyuzat"a yenidən
həyat verib, onu dirildib. Mədəniyyətimizin
böyük bir səhifəsini bizə qaytarmaqla bir institutun deyil, bir neçə institutun gördüyü
işi görüb".
Anar müəllim haqlıydı. Ofeliya xanımın səbatlı,
qeyrətli, yorulmaz elmi fəaliyyətinin hesabına Əli bəy Hüseynzadə təkcə Azərbaycana deyil, daha geniş
miqyasda türk dünyasına qaytarılmışdı.
Həmin tədbirdə
Bəkir Nəbiyev, Nizami Cəfərov, Teymur Kərimli, Şamil Vəliyev, Vəli Osmanlı, Alxan Bayramoğlu, Arif Əmrahoğlu ilə yanaşı, mən də çıxış edib çağdaş elmi fikirdə fraqmental Əli bəyi bütövləşdirən Ofeliya
Bayramlıya minnətdarlığımı
bildirdim. Sonda Ofeliya xanım danışdı. Əli bəy Hüseynzadə barədə o vaxta qədər və ondan sonra da heç yerdə təsadüf etmədiyim bir fikir səsləndirdi:
"Atatürk iştirak etdiyi
məclislərdə Əli
bəyi görən kimi ətrafındakılara:
"Qalxın, imam gəlir!"
- deyərmiş".
İki gün sonra, yəni martın 31-də
"Ədəbiyyat qəzeti"ndə
tədbir barədə
hazırladığım xəbər
dərc olundu. Yazdığım ilk və
son informasiya bu sözlərlə başlayırdı:
"Əliyarbəyov küçəsində
həmişə hər
şeydən narazı
bir tanışıma
rast gəldim. "Füyuzat"ın nəşr
olunduğunu, bu münasibətlə Atatürk Mərkəzində
keçirilən təqdimat
mərasiminə tələsdiyimi
dedim. "Nə "Füyuzat", nə təqdimat, Salyanda Əli bəyin heykəlini götürüblər,
bu barədə söz deməyə cəsarət etmirsiniz, amma Əli bəy
haqqında danışırsınız",
- dedi. Tanışımla
mübahisə etməyə
ehtiyac duymadım. Çünki iki gün öncə Salyanda olmuşdum və bir sıra
qəzetlərin yazdığına
rəğmən Əli
bəyin heykəlini öz yerində görmüşdüm"... Qəzet
çapa gedərkən
yazının əvvəlindəki
bu abzası çıxarmaq istədim.
Amma şaiyələrə cavab olsun, deyə
ixtisar etmədim.
***
Yaşar
Qarayev yazırdı:
"Bir neçə on il müddətində
Əli bəy ədəbi məktəbinə
və XX əsr Azərbaycan "mürtəce
romantizminə" (?)... bütünlükdə
"Siyasəti-Füyuzat"a çirkab, lənət və küfr yağdırmaqda bir-birilə
yarışan rütbəli,
titullu vətən oğullarının günahını
bu münəvvər xanımın qeyrətli və sərrast qələmi yuyub təmizləmişdir".
Ofeliya Bayramlı bu böyük mənəvi sərvəti - Hüseynzadənin
irsini bütövlükdə
millətimizə əvəzsiz
olaraq, qarşılıq
gözləmədən qaytardı.
Azərbaycan ədəbiyyatşünaslıq
elmində bu miqyasda bir ilkə
imza atan ikinci bir alim də yoxdur. Bütün kitablar da oğlu Etibar Yolçuyevin maliyyə dəstəyi ilə nəşr olundu.
1982-ci ildə "Əli bəy Hüseynzadə və "Həyat" qəzetində ədəbiyyat
məsələləri" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə
etmişdi. Neçə-neçə
elmlər doktorunun fəaliyyətinə istiqamət
verən, elmdə yeni
üfüqlər açan
bu dəyərli alim dünyadan elmlər namizədi kimi getdi. Bu sətirləri yazıram və rus ədəbiyyatşünaslığının
korifeylərindən olsa
da, elmlər doktoru ola
bilməyən, yaxud olmaq istəməyən Mixail Baxtinin elmi taleyini xatırlayıram.
Elə buna görə
də düşünmək
olar ki, diplomlar şərtidir. Şəxsin
rütbeyi-əqli əsərindən
görünür. Ofeliya
xanım institutların
edə bilmədiyi bir işin altına
imza atmışdı.
Amma gördüyü işlər
etiraf olunmayanda bir qadın incəliyi ilə az qala, hamıdan
küsərdi. Bircə
Hüseynzadədən küsməzdi.
O, Hüseynzadəyə həyatını,
gəncliyini, səhhətini
fəda etdi. O, Hüseynzadənin yaradıcılığına,
sadəcə, elmi fakt müstəvisindən
yanaşmadı. Onların
münasibəti ata-övlad
münasibəti qədər
məhrəm və doğmaydı.
Azərbaycanın çağdaş fikir
həyatında Ofeliya
xanımın şəxsiyyətinin
timsalında klassik bir elm adamının obrazı təcəlli etmişdi. O, Akademiya dəhlizlərində bəhrəsiz
qocalan alimlərdən
olmadı. Firavan düşüncələrin qoynunda
yaşadı, yaratdı
və getdi...
***
Mənə "Ədəbiyyat qəzeti"ndə
dərc olunmaq üçün "Əli
bəy Hüseynzadə
və Şeyx Əhməd Salyani" başlıqlı bir məqalə vermişdi.
Amma yazı dərc olunana qədər, yəni iyulun 14-də qəzetdə Ofeliya Bayramlının nekroloqu dərc olundu. Sonra avqustun 4-də "Ədəbiyyat
qəzeti"ndə Ofeliya
xanıma vida sözlərim - "Qırmızı
qaranlıqda yaşıl
işıq" məqaləm
çap olundu. Ofeliya xanımın məndə qalan yazısını isə qəzetin 13 oktyabr
2006-cı il tarixli sayında
dərc etdik.
2007-ci ildə Əli bəy Hüseynzadənin
"Seçilmiş əsərləri"nin
nəşrə hazırlanması
mənə həvalə
olundu. Ofeliya Bayramlının transliterasiya
və tərtibi ilə kitabı çapa hazırladım və Əli bəy Hüseynzadənin
"Seçilmiş əsərləri"
Prezident İlham Əliyevin
Azərbaycan dilində
latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata
keçirilməsi haqqında"
Sərəncamına əsasən
nəşr olundu.
***
Ofeliya Bayramlı fədakarlığı,
sədaqətinin aşırılığı
ilə öz imzasını Hüseynzadənin
böyük mənəvi
ardıcıllarının imzaları ilə yanaşı qoymağı
bacardı. Bu, hər kəsə nəsib olmur. Bu, elmdən uca mərhələnin, Akademiyadan Tanrı dağlarına - Oğuz xanın çadırına
- öz cənnətimizə
daxil ola bilməyin mistik bir nümunəsidir.
O, həm böyük alim, həm də Azərbaycanda türk düşüncəsini təmsil
edən böyük fikir adamı idi. Onun sakit,
təvazökar halını
düşünəndə Nihal Atsızın sözlərini
xatırlayırdım: "Türk təvazökar olmağa borcludur. Çünki özünü
gözə soxmaq, etdiyinin əvəzini gözləmək və təqdir olunmaq üçündür. Halbuki
təqdir gözləmək
bir xudbinlikdir. Türkçü millətinə
bir xidmət göstərərkən bunu
bəyənilmək üçün
deyil, vəzifə bildiyi üçün edir və göstərdiyi
ən böyük xidmətin belə adı-sanı bilinmədən
ölüb, məzarsız
yatan şəhidlərin
hizməti yanında çox kiçik qalacağına inanır".
Ofeliya xanımı tanıyanlar bilir ki, o da işlərini təqdir olunmaq üçün deyil, vəzifə bildiyi üçün görənlərdən biriydi...
Ömrünün sonlarında, dediyim
kimi, Ofeliya Bayramlı "Füyuzat"ın
bütün saylarını
bir kitab halına gətirməyə imkan tapdı, dərginin bütün nüsxələrini
transliterasiya edib millətə əmanət
buraxa bildi və Atatürk Mərkəzinin
Azərbaycan Yazıçılar
Birliyi və Elmlər Akademiyasının
Ədəbiyyat İnstitutu
ilə birgə keçirdiyi və yuxarıda xatırlatdığım
həmin təqdimat mərasimində çıxış
edənlər Ofeliya xanımın bu nəcib işinin elmi və tarixi
əzəmətini və
əhəmiyyətini etiraf
etdilər. Ofeliya xanım həyatının
ən son çağlarında
qələm və fikir dostlarından bu sözləri mütləq eşitməliydi...
Onsuz keçən bu 20 ildə haqqında ya az yazıldı,
ya heç yazılmadı. Məncə,
yazılmadı. Amma buna rəğmən,
Ofeliya xanımın adını həmişə
ön sıralarda çəkməliydik.
Dekabrın 31-də həm də
Ofeliya Bayramlının
90 yaşı tamam olur.
24 dekabr 2025
Azər TURAN
Ədəbiyyat
qəzeti.- 2025.- 26 dekabr, №51-52.- S.6-7.