Pərvanə Bəkirqızının
anım günü
13 fevral filologiya elmləri doktoru, ədəbiyyat nəzəriyyəçisi,
mifşünas alim, mifopoetikanın
incəliklərinə dərindən
bələd olan, bu sahədə ciddi elmi axtarışları
və tədqiqatları
ilə seçilən
Pərvanə Bəkirqızı
İsayevanın (1969-2025) anım
günüdür. Pərvanə
xanımın Azərbaycan
filologiyasının, eləcə
də humanitar düşüncəsinin inkişafında
xidməti danılmazdır.
Konkret və lokal mövzularla məhdudlaşmayan tutum, multidisiplinar metodologiya, filologiyanın təbiət
və dəqiq elmlərlə kəsişmə
nöqtələrinə həssaslıq,
sistemli yanaşma onun elmi dünyagörüşünün
əsas göstəriciləridir.
Pərvanə Bəkirqızı
"Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında
faciə janrının
tədqiqi problemləri"
(2003) mövzusunda namizədlik
və "XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının
bədii strukturu və mifopoetik təfəkkür (nəsr
və dramaturgiya əsasında)" (2016) mövzusundakı
elmlər doktorluğu
dissertasiyalarının müəllifidir.
Onun "XX əsr Azərbaycan dramaturgiyasında
İblis obrazının dini-mifoloji
qaynaqlarına dair",
"Dastan poetikası və
nəsr", "Mifopoetika
və filoloji fikirdə mif konsepsiyaları", "Mifopoetika
və XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının
poetik strukturu",
"Faciə janrının
poetikası və tədqiqi problemləri",
"Mito-poetik ve filolojik düşüncede
mit konseptleri" və s. monoqrafiya və məqalələri
bu gün də filoloji fikrin əsas istinad qaynaqları olmağa davam edir. Elmi əsərlərində
faciə, mif, poetika, simvol, arxetip, struktur, mifopoetik təfəkkür,
sinergetika, sinergetik enerji və s. terminlərin işləkliyi
Pərvanə Bəkirqızının
tədqiqat trayektoriyasının
genişliyini və dərinliyini göstərir.
Bu miqyas detalda bütövün harmoniyasını,
bütövdə detalların
xaotikliyini görə
bilən, bu ikisi arasında sinergetik enerjini kəşf etməkdən
zövq alan elmi erudisiyanın ifadəsidir. Pərvanə
Bəkirqızı mətnləri
şərh etməklə
kifayətlənmir, mifi
düşüncə modeli
kimi dərk edir və bu
model vasitəsilə ədəbiyyata,
mədəniyyətə və
insana yanaşmanın
mümkünlüyünü göstərirdi. İfadə
tərzi sakit və dəqiq idi. Yazısında və nitqində fikir tələsmir, haçalanmır, sözlər
ölçülü, məntiqli
ardıcıllıqla qurulurdu.
Terminlərdən yerində
və ustalıqla istifadə edirdi. Onun dəqiqliyini müşahidə edən
sakitliyi isə emosional durğunluq olmayıb, düşüncəsinin
aydınlığı və
daxili nizamı ilə ölçülürdü.
Mifin semantik qatları, mifoloji obrazların transformasiyası,
ölüm və ölümsüzlük anlayışlarının
mifopoetik təfəkkürdə
yeri, simvolik varlığın tarixi varlıqdan fərqi kimi mövzular ətrafında söhbətlərindəki
yaşadığı şövqü
hiss etdirməkdən qaçınmazdı.
Pərvanə Bəkirqızının mifdə ölüm haqqında fikirləri, əslində, insanın düşüncə daxilində
necə yaşadığını
izah edən bir modeldir. Mifdə
qəhrəman öldüyü
anda zamanın içindən çıxır,
artıq tarixi mövcudluğa malik olmur,
simvolik mövcudluğu
başlayır. O, yaddaşda,
düşüncədə, mətndə, mənalar sistemində yaşamağa
davam edir. Bu artıq xatirələr səviyyəsində yaşamağın
sərhədlərini aşmaq,
özü-özünü yaşadan struktura çevrilməkdir. Prosesin
baş tutması üçün fiziki yoxluğun düşüncədəki
varlığın yanında
kiçilib yox olması lazımdır. Qısa ömrünə rəğmən, şəxsiyyəti,
vətəndaşlıq mövqeyi,
peşəkarlığı, humanitar-filoloji fikirdə tutduğu yer, bütövlükdə həyatı
və elmi fəaliyyəti ilə Pərvanə Bəkirqızı
mənalar dünyasında
yaşamaq haqqını
qazanmış nadir insanlardandır.
Ədəbiyyatşünaslıq elminin mürəkkəb labirintlərində, xüsusilə
ədəbiyyat və
mif arasındakı çoxqatlı və tərs-düz əlaqələri
araşdırmağa çıxan
hər bir tədqiqatçı Pərvanə
Bəkirqızı imzası
ilə mütləq qarşılaşır və
qarşılaşmağa da davam edəcək. Onun imzası həmin labirintdə yolunu itirənlər üçün Ariadnanın
ipi rolunu oynayır. Ədəbiyyatı
yalnız estetik hadisə kimi deyil, mədəni yaddaşın və mifoloji şüurun struktur daşıyıcısı
kimi oxumaq istəyən hər kəsə ustalıqla yol göstərə bilir. Mətnin gizli semantik qatlarını görünən
edib düşüncə
mədəniyyətini formalaşdırır.
Pərvanə Bəkirqızının
elmi irsi ciddi və peşəkar
ədəbiyyatşünaslığın
ayrılmaz tərkib hissəsi və qaynağıdır.
Pərvanə Bəkirqızının aramızdakı fiziki yoxluğundan bir il ötür. Lakin o, zehni aydınlığı, elmi
nəfəsi və düşüncə enerjisi
ilə bizimlə yaşamağa davam edir. AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun
Ədəbiyyat nəzəriyyəsi
şöbəsi olaraq
Pərvanə xanımı
dərin ehtiramla anır, xatirəsini və yaddaşımızdakı
yerini əziz və əvəzolunmaz hesab edirik.
Ruhunuz şad olsun, əziz Pərvanə xanım!
AMEA Nizami Gəncəvi adına
Ədəbiyyat İnstitutu Ədəbiyyat
nəzəriyyəsi şöbəsinin
fil.e.d., prof.
Tahirə Məmməd və
şöbə əməkdaşları
Ədəbiyyat
qəzeti.- 2026.- 14 fevral, №5.- S.15.