Bütöv Azərbaycanın böyük milli şairi

Əli Tudənin xatirəsinə

Hər il yanvar ayının 31-ni o taylı-bu taylı ədiblərimiz tanınmış milli şairimiz Əli Tudənin doğum günü münasibətilə "Milli ədəbiyyat günü" kimi qeyd edirlər. Əli Tudənin adı Azərbaycan poeziyasında bir şair imzasından daha artıq məna daşıyır. O, ədəbiyyatda sadəcə misra müəllifi deyil, parçalanmış vətənin ağrısını səsə çevirən nəfəsdir. Onun poeziyası oxunmur, eşidilir; çünki misralarında söz yox, ürək döyüntüsü var.

Əli Tudə taleyin sərt iqlimində yetişmiş şairdir. Onun şeirlərindəki kədər fərdi hiss deyil, tarixi yaddaşın sızıltısıdır. O, bir insanın yox, bir millətin içində danışan səs kimidir. Şimal ilə Güney arasında bölünmüş coğrafiya onun poeziyasında coğrafi anlayış olmur, ruhun yarası olur. Bu yaradan axan qan isə misralara çevrilir.

Onun poetik dili sadədir, amma bu sadəlik aldadıcıdır. Çünki Tudənin sadəliyi xalq nəfəsindən gəlir. O, sözləri bəzəmir, sözün içində yaşayır. Bu səbəbdən onun şeirlərində süni pafos, ədəbi dekorasiya yoxdur. Orada torpaq qoxusu, sürgün soyuğu, ayrılıq küləyi var. Onun poetik məkanında vətən bir anlayış deyil, itirilmək qorxusu ilə sevilən varlıqdır.

Əli Tudə poeziyasında ən güclü xətt həsrət estetikasıdır. Amma bu həsrət zəiflik deyil. O, həsrəti müqavimətə çevirən şairdir. Onun şeirlərində ağrı sındırmır, dikəldir. Kədər diz çökdürmür, ayağa qaldırır. Bu baxımdan Tudə lirikasında klassik Şərq hüznü ilə müasir milli oyanış duyğusu qovuşur.

Onun misralarında tez-tez "yol", "sərhəd", "ədalət", "torpaq" obrazları görünür. Bunlar təsadüfi deyil. Yol - ayrılıqdır. Sərhəd - zorla çəkilmiş xətdir. Külək - didərgin taledir. Torpaq isə itirilməkdən qorxulan kimlikdir. Beləcə, Tudənin poeziyası simvollardan qurulmuş bir vətən xəritəsinə bənzəyir.

Əli Tudəni fərqləndirən əsas cəhət isə budur: o, vətəni tərif etmir, özü vətənə çevrilir, o daim vətən üçün darıxır:

Qınamasaydılar dostlarım məni,

Adımı dəyişib vətən qoyardım.

Onun poeziyasında vətən romantik şəkil və ya təsvir deyil, qovuşa bilmədiyi ana kimidir. Bu səbəbdən onun misraları oxucuda estetik zövqdən əvvəl emosional sarsıntı yaradır.

Ədəbi baxımdan Tudə poeziyası ədəbi körpü rolunu oynayır. O, klassik lirika ilə milli-ictimai şeirin arasında dayanır. Onun şeirləri nə tam fərdi sevda şeirləridir, nə də sırf siyasi çağırış. O, hisslə mövqenin, lirika ilə məsuliyyətin qovuşduğu nöqtədədir.

Əli Tudənin poetik taleyi bir həqiqəti sübut edir: bəzən şair şeir yazmır, zaman şairi yazır.

Onun misraları şəxsi istedadın yox, yaşanmış ağrının məhsuludur. Bu səbəbdən Əli Tudə ədəbiyyatda müəllif yox, hadisədir, haldır. Oxucu onun şeirini oxuyanda bir mətnlə deyil, bir talelə qarşılaşır. Və bəlkə də buna görə Tudə poeziyası izah olunmur, hiss olunur, duyulur.

Əli Tudə şeirində ağrının estetikaya çevrilməsi:

Əli Tudənin şeirlərini oxuyanda ilk hiss edilən şey budur: o, kədəri təsvir etmir, kədərin içindən danışır. Bu, çox mühüm fərqdir. Bir çox şair ağrı haqqında yazır, Tudə isə ağrının öz səsi kimi çıxış edir. Ona görə də onun misralarında emosional məsafə yoxdur. Oxucu ilə şeir arasında divar qalmır.

Onun poetikasında əsas xətt itirilmə duyğusudur. Amma bu itki konkret bir əşyanın itkisi deyil. Bu, itirilmiş torpaq, bölünmüş vətən, yarım qalmış həyat, danışa bilməyən nisgil kimi çoxqatlı bir boşluqdur. Tudə bu boşluğu sözlə doldurmur, sözlə görünən edir.

Əli Tudədə vətən anlayışı siyasi və ya coğrafi termin deyil. Onun şeirlərində vətən - anadır, nəfəsdir, yaddaşdır. O, vətəni tərifləyən şair deyil. O, vətəni itirə-itirə sevən şairdir. Bu səbəbdən onun şeirlərində sevgi ilə qorxu yanaşı dayanır. Sanki hər misrada bir hiss gizlənir: "Birdən bir də görə bilmərəm..."

Mən öz qardaşıma mehman gələndə,

Bir qələm, bir dəftər, bir can gətirdim.

Dağların döşünü toplar dələndə

Bir ləkə düşməyən vicdan gətirdim.

Bu psixoloji hal Tudənin poetikasına gərginlik verir. Onun şeirində sakitlik yoxdur. Hətta ən yumşaq misrada belə daxili titrəyiş var. Çünki sevgi burada rahatlıq yox, məsuliyyət və ağrıdır.

Əli Tudənin şeirlərində tez-tez rast gəlinən "yol", "uzaqlıq", "külək", "ayrılıq" motivləri sadəcə poetik dekorasiya deyil.

Yol - qovuşmağa aparmayan hərəkətdir.

Mən aşırımda yol, şaxtada çiçək,

Qaranlıqda işıq, bürküdə külək,

Soyuq sinələrdə alovlu ürək,

Dumanlı başlarda şüur olmuşam.

Sərhəd - insan taleyinə zorla çəkilmiş xətdir.

Doğma məcrasında dinc axır, fəqət

Sərhədə dəyəndə diksinir çay da.

Nədir o səksəkə? Nədir o zülmət?

Sərhəddə təlaşla boylanır Ay da...

Ədalət - O, bu günün gələcəyinə inanırdı.

Gün gələr, ucalar haqqın nəğməsi,

O gün yaxındadır, deyildir uzaq.

Onda ədalətin öz məhkəməsi

Haqqı dananlara divan tutacaq,

O gün yaxındadır, deyildir uzaq!

Ayrılıq - fiziki məsafə yox, ruhi parçalanmadır.

Ayrılıq var, bir həftə,

Ayrılıq var, bir aydır.

Sırtıq ayrılıq da var,

Bir neçə ömrə taydır.

Az qalır ayrılığım

İki yüz illik ola.

Alovlu ürəyimin

Yerində küllük ola...

Bu obrazlar vasitəsilə Tudə insan taleyini millətin taleyi ilə eyniləşdirir. Onun şeirində fərdi ağrı ilə kollektiv yaddaş birləşir. Oxucu öz dərdini oxumur; bir xalqın iç səsini eşidir:

Ürək dağ deyildir, bir parça ətdir,

Bəs onu yaşadan hansı qüdrətdir?

Bir arzu, bir ümid, bir məhəbbətdir,

Mən o məhəbbətdən nişan gətirdim.

Tudənin dili zahirən sadədir. Amma bu sadəlik texniki kasadlıq deyil, xalq nəfəsinə yaxınlıqdır. O, mürəkkəb metaforalar qurmaqdan çox, tanış sözlərə yeni ruh verir. Bu səbəbdən onun şeiri intellektual tapmaca yox, emosional təmas yaradır:

Onun poetik gücü buradadır: o, sözləri parlatmır, sözləri yaşadır.

Əli Tudədə həsrət passiv hiss deyil. Onun şeirlərində nisgil insanı sındırmır, ayıldır. Kədər onun poeziyasında məğlubiyyət deyil, şəxsiyyətin bərkimə mərhələsidir. Bu baxımdan Tudə lirikasında ağrı zəiflik yox, mənəvi güc mənbəyidir.

Bu onu sırf romantik şairdən ayırır. O, duyğunu ictimai yaddaşa bağlayır. Onun şeiri həm qəlbə, həm vicdana təsir edir.

Əli Tudə klassik lirika ilə milli düşüncə şeirinin kəsişmə nöqtəsində dayanır. O: nə sırf sevgi şairidir, nə də şüar şairi. O, hisslə məsuliyyət arasında körpüdür. Onun poeziyası göstərir ki, şeir yalnız estetik hadisə deyil, həm də mənəvi mövqedir.

Əli Tudə poeziyasında söz sənət vasitəsi olmaqdan çıxır, taleyin ifadəsinə çevrilir. Onun şeirlərini oxuyanda bir mətn oxumuruq, bir ömür yaşayırıq. Onu fərqli edən budur: o, şeiri yazmır, yaşadığı ağrı şeirə çevrilir.

Tudə şeirini güclü edən təkcə mövzu deyil. Eyni mövzuda onlarla şeir yazılıb. Amma onun misraları yadda qalır. Bunun səbəbi poetik texnika ilə emosiyanın vəhdətidir.

1. Ritm: Ürək döyüntüsü kimi axan şeir

Əli Tudənin şeirlərində ritm çox vaxt sərt ölçüyə bağlı deyil. O, klassik qəliblərdən istifadə etsə də, misraların axışı daha çox danışıq nəfəsinə uyğundur. Bu, şeirə süni melodiyadan çox, canlı nəfəs verir.

Onun ritmi: sakit başlayır, daxildə gərginlik artır, misranın sonunda emosional yüklə tamamlanır.

Bu quruluş ürək döyüntüsünə bənzəyir: sakit - sıxılma - boşalma.

Oxucu bunu şüurlu hiss etməsə də, psixoloji təsir buradan gəlir.

2. Obraz sistemi: Təbiət vasitəsilə taleyin danışması

Tudənin şeirlərində obrazlar çox vaxt təbiətdən gəlir: külək, yol, torpaq, gecə, sükut...

Amma bunlar dekorativ təsvir deyil. O, təbiəti insan hisslərinin davamı kimi istifadə edir.

Külək - didərgin taledir.

Yollarda olsam da külək, ay ürək,

Heç yanda görmədim nişan vüsaldan.

Mən hardan biləydim ürək, ay ürək,

Vəfalı olurmuş hicran vüsaldan?!

Torpaq - kimlik və yaddaşdır.

Təzəcə addımlar atan insanın

Torpaq ilk mənzili, son mənzilidir.

Yatağa sığmayan coşğun ümmanın

Torpaq ilk sahili, son sahilidir.

O elə əzizdir, elə əzizdir,

Günəş də qolunu salır boynuna.

O elə təmizdir, elə təmizdir,

Ölənlər yuyunub girir qoynuna.

Gecə - ümidsizliyin yox, daxili düşüncənin məkanıdır.

Sükut - danışa bilməyən ağrıdır.

Beləliklə, Tudədə metafora qurulmur, obraz hissin özünə çevrilir.

3. Emosional ton: Basdırılmış fəryad

Onun şeirlərində yüksək səsli hayqırtı azdır. Tudə qışqırmır. O, sanki boğazında düyünlə danışır. Bu "boğulmuş səs" effekti onun poeziyasını daha təsirli edir. Çünki insan psixologiyasında basdırılmış ağrı daha güclü qəbul olunur.

Bu səbəbdən onun misralarında tez-tez: yarımçıq cümlə hissi, sakit bitən, amma içi dolu sonluq, sanki deyilməyən sözün varlığı hiss olunur.

Bu texnika oxucunu şeirə daxil edir. Çünki oxucu həmin boşluğu özü doldurur.

4. Sadə sintaksis, dərin məna

Tudə mürəkkəb cümlə quruluşlarını sevmir. Cümlələr qısadır. Bu, daxili gərginliyi artırır, misranı zərbə kimi edir, emosiyanı yaymır, sıxlaşdırır.

Qısa cümlə + ağır məna = psixoloji təsir.

5. Təkrarların rolu

Onun şeirlərində, bəzən söz və ya fikir təkrar olunur. Amma bu, zəiflik deyil. Bu, yaddaş mexanizminə bənzəyir. İnsan ağır hiss yaşayanda eyni fikrə qayıdır. Tudə bu psixoloji reallığı poetik üsula çevirir.

6. Səssiz kulminasiya

Bir çox şeirdə kulminasiya yüksək nöqtə ilə yox, sakit çökmə ilə bitir. Bu da fərqli poetik üsuldur. O, oxucunu sarsıdıb, sonra boşluqda buraxır. Bu boşluq isə şeirin davam etdiyi məkandır.

Əli Tudə şeirində təsir mexanizmi belə qurulur:

sadə söz+təbii obrazlar+daxili gərgin ritm+boğulmuş emosional ton+səssiz sonluq.

Bu model şeiri pafosdan qoruyur, amma təsirini azaltmır, əksinə, onu daha dərin edir.

Ona görə də Tudə şeiri oxunmur, insanın ruhunda, daxilində bir hadisə kimi baş verir... O hadisələri isə belə sıralamaq olar:

1. Əli Tudə təkcə bir şairin adı deyil, bütöv Azərbaycanın parçalanmış yaddaşının sözə çevrilmiş səsidir.

2. Onun poeziyası göstərir ki, sərhədlər torpağı ayıra bilər, amma eyni ağrını daşıyan bir millətin ruhunu ayıra bilməz.

3. Əli Tudə misralarında Güney və Quzey ayrı coğrafiya deyil, eyni ürəyin iki döyüntüsüdür.

4. O, şeir yazmadı sadəcə; bölünmüş Azərbaycanın danışa bilməyən hissəsini danışdırdı.

5. Tudənin sözü ədəbiyyat hadisəsi olmaqdan çox, bütöv Azərbaycan təfəkkürünün poetik yaddaşıdır.

6. Onun poeziyası bizə xatırladır ki, vətən xəritədə yox, yaddaşda bütöv olur.

7. Əli Tudə, əslində, bir şair taleyindən çox, bir millətin yarımçıq qalmış hekayəsidir.

Xatirəsi və yolu hər zaman yaşayacaqdır.

Sayman Aruz

Ədəbiyyat qəzeti.- 2026.- 14 fevral, №5.- S.12.