Türkoloji folklorşünaslıq:

türkçülük diskursundan sosial-antropoloji

"logiya" konseptinə keçid

Giriş

2025-ci il oktyabrın 7-də Qəbələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə Görüşündə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev ortaq tarixi və etnik köklərin, eləcə də dillərin türk xalqlarını vahid mədəni ailə kimi birləşdirdiyini vurğulayaraq, Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində qeyd olunması təşəbbüsü ilə çıxış etdi. Bu strateji təşəbbüs 22 oktyabr 2025-ci il tarixində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin "Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında" sərəncamı ilə rəsmiləşdirildi.

2024-cü ilin 14 fevral tarixində andiçmə mərasimində cənab Prezident İlham Əliyev "Bizim ailəmiz Türk dünyasıdır" tezisini irəli sürdü. Bu yanaşma ortaq tarix, ortaq dil, ortaq mədəniyyət və ortaq dəyərlər konseptlərini özündə birləşdirən və onları yeni semantik çətir altında sistemləşdirən metakonseptual çərçivə kimi dəyərləndirilə bilər. Çünki "ailə" modeli münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələsini ifadə edir: ortaq tarix təkcə keçmişin xatirəsi deyil, ortaq gələcəyin legitim əsası kimi çıxış edir. Ortaq dil qohumluq və yaxud kommunikasiya vasitəsi olmaqdan çıxaraq strateji inteqrasiyanın və qarşılıqlı anlaşmanın institusional alətinə çevrilir. Həmçinin ortaq mədəniyyət folklor və ənənə səviyyəsindən yüksələrək, sistemli əməkdaşlıq, mədəni diplomatiya və humanitar siyasətin dayaq nöqtəsinə transformasiya olunur. Şübhəsiz ki, bu şəraitdə ortaq dəyərlər siyasi həmrəylik, qarşılıqlı məsuliyyət və beynəlxalq platformalarda koordinasiyalı mövqe kimi təzahür edir.

Beləliklə, "Bizim ailəmiz Türk dünyasıdır" tezisi əvvəlki mərhələdə mövcud olmuş mədəni-identik birlik konsepsiyasını növbəti mərhələyə - strateji səviyyəyə qaldırır. Deməli, "türk ailəsi" fikri bir tərəfdən, ortaq tarix və kimlik konseptini möhkəmləndirir, digər tərəfdən isə, bu kimliyin davamlılığını təmin edəcək yeni mexanizmlər tələb edir. Bu istiqamətdə müstəsna dəyərə malik sahələrdən biri də elmi əməkdaşlıqdır.

Bu baxımdan türk dünyası ilə bağlı elmi tədqiqatların genişləndirilməsi, elmi prioritetlərin müasir dünyanın çağırışlarına uyğun təşkili və ortaq elmi maraqlara söykənən ortaq elmi mühitin yaradılması hazırki mərhələdə mühüm əhəmiyyətə malikdir.

"Türk ailəsi" anlayışı yalnız ideoloji və mədəni müstəvidə deyil, eyni zamanda elmi təhlil və bilik istehsalı sistemləri daxilində də inkişaf etdirilməli, ortaq elmi istiqamətlər, tədqiqat mexanizmləri və metodoloji yanaşmalar formalaşdırılmalıdır. Çünki hər hansı ortaq identikliyin davamlı və dinamik inkişafı onun müxtəlif səviyyələrdə, xüsusilə, elmi fəaliyyət müstəvisində möhkəmlənməsi ilə mümkündür. Ortaq dəyərlərə əsaslanan mədəni inteqrasiya elmi əməkdaşlıq və ortaq tədqiqatların inkişafı üçün strateji baza kimi çıxış edə bilər. Müasir dövrdə mədəni mövcudluğun dayanıqlığı və inkişaf perspektivlərini müəyyənləşdirən ən mühüm göstəricilərindən biri məhz elmi fəaliyyət sahəsidir. Bu baxımdan folklor, dil, tarix və mədəni yaddaş kimi sahələr türk xalqlarının ortaq elmi mühitinin formalaşması və dünya elminə təqdim olunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Zəngin mədəni irsə malik olan türk xalqları bu irsi ortaq elmi hədəflər və metodoloji prinsiplər çərçivəsində sistemləşdirib inkişaf etdirməklə, həm öz tarixi-mədəni identikliyini elmi əsaslarla möhkəmləndirmək, həm də "türk ailəsi" anlayışını qlobal elmi məkanda ortaq intellektual bilik istehsal mədəni birlik kimi daha dolğun, ardıcıl və davamlı şəkildə təsdiqləmək imkanına malikdirlər.

Tarixi-epistemoloji baxış: Birinci Türkoloji Qurultayın

türkçülük ideallarından sovet ideoloji elmi paradiqmasına

Yüz illik zaman intervalından - qloballaşma və rəqəmsallaşma çağının milli identikliyə və mədəni təhlükəsizliyə yönəltdiyi təhdidlər fonunda Birinci Türkoloji Qurultayın keçirildiyi tarixi şəraitə nəzər saldıqda, onu yalnız elmi forum kimi deyil, türkoloji təfəkkürün özünütəşkili istiqamətində atılmış tarixi-intellektual hadisə kimi qiymətləndirmək olar. Eyni zamanda bu Qurultay XX əsrin birinci rübündə türk dünyası aydınlarının böyük cəsarətinin təzahürü və türk dünyasını bir araya gətirmək ideyasının əməli addımı idi. Lakin bu cəsarətli intellektual təşəbbüsün qarşısını almaq üçün sovet ideologiyası yalnız milli ziyalı təbəqəsinin fiziki repressiyalara məruz qoyulması ilə məhdudlaşmırdı. Eyni zamanda humanitar və ictimai elmlərin sistemli ideolojiləşdirilməsi vasitəsilə epistemoloji nəzarət mexanizmi qururdu. Xalqın milli kimliyi, mədəni bütövlüyü, tarixi genezisi, dil və kollektiv yaddaşını araşdıran sahələr sovet siyasi düşüncəsində akademik fəaliyyət kimi deyil, potensial ideoloji risk kimi qiymətləndirilirdi və bunun nəticəsində Birinci Türkoloji Qurultayın ideyaları yalnız nəzəri səviyyədə qaldı, praktiki reallaşması ciddi şəkildə məhdudlaşdırıldı. Qurultayın formalaşdırdığı elmi-intellektual mühit göstərirdi ki, dil, tarix, folklor, ədəbiyyat və mədəniyyət ayrı-ayrı disiplinar sahələr deyil, milli identikliyin semantik bütövlüyünü yaradan, bir-birinin tərkib hissəsi olan komponentlərdir. Məhz bu inteqrativ yanaşma milli özünüdərk prosesini gücləndirdiyi üçün ideoloji aparat həmin sahələri xüsusi nəzarət obyektinə çevirdi, metodoloji istiqaməti dəyişdirməyə, məzmunu siyasi doktrinaya uyğunlaşdırmağa çalışdı. Burada söhbət yalnız siyasi hədəfdən yox, milli özünüdərkin intellektual əsaslarını zəiflətmək strategiyasından gedirdi. Bu kontekstdə türkoloji düşüncənin sıradan çıxarılması yalnız elmi məktəblərin dağıdılması deyil, eyni zamanda milli özünüdərkin intellektual əsaslarının zəiflədilməsi strategiyası idi.

Çox mürəkkəb siyasi şəraitdə Birinci Türkoloji Qurultayın keçirilməsi müəyyən mənada "eyforik" təsir bağışlayır (Qasımov, C. (2019). Birinci Türkoloji Qurultay: şahidlər və şəhidlər. Bakı. s. 9). Lakin Qurultayda bir araya gələn ziyalıların intellektual miqyası, eləcə də müzakirəyə çıxarılan problemlərin strateji xarakteri və tarixi missiyası göstərir ki, burada formalaşan elmi diskurs türkçülük və ya milli təəssübkeşlik çərçivəsi ilə məhdudlaşmayan, daha geniş və fundamental məqsədlərə yönəlmişdi. Əslində, Qurultayın əsas mahiyyəti türkologiyanı ideoloji identifikasiya vasitəsinə çevirmək deyil, onu dil, tarix, mədəniyyət və kollektiv yaddaşın qarşılıqlı əlaqələri əsasında sistemli şəkildə öyrənən müstəqil elmi-paradiqmatik istiqamət kimi formalaşdırmaqdan ibarət idi.

Məhz buna görə də sonrakı dövrdə fəaliyyət göstərən sovet ideoloji sistemi beşikdəcə neytrallaşdırmağa çalışdığı və geniş mənada, buna nail olduğu türkoloji konseptin elmi-metodoloji paradiqma səviyyəsində təşəkkül tapmasına imkan vermədi. Nəticədə türkologiya vahid epistemoloji model kimi institusionallaşa bilmədi. Elmi "türkoloji" anlayış ideoloji müstəviyə keçirilərək, "türkçülük", "millətçilik", təəssübkeşlik, patriotizm, bir sözlə, pantürkizm kimi siyasi-emosional kateqoriyalarla eyniləşdirildi. Bu isə fəlsəfi baxımdan elmi bilik istehsalının əsas prinsiplərinə - obyektivlik, metodoloji müstəqillik və analitik universallıq meyarlarına zidd bir transformasiya idi. Beləliklə, türkologiyanın potensial elmi-paradiqmatik inkişafı ideoloji interpretasiya ilə əvəzləndi, nəticədə elmi konsept siyasi məna qatlarının dominantlığı altında öz epistemoloji dərinliyini tam şəkildə reallaşdıra bilmədi.

Doğrudur, sovet dövründə müəyyən mənada "sovet türkologiyası" formalaşdı. Lakin bu tədqiqat istiqaməti fəlsəfi paradiqma səviyyəsində türk xalqlarını "türkdilli xalqlar" çərçivəsindən kənara çıxarmadı. Əslində, türkologiyanın əsasən dilçilik üzərində qurulması və müqayisəli-tarixi metodologiyanın dominant mövqeyə yüksəldilməsi bu sahədə əldə olunan mühüm elmi nəticələrə baxmayaraq, tədqiqatların daha geniş konseptual müstəviyə - genezis, kollektiv kimlik, identiklik, mədəni birlik və tarixi-mədəni inteqrasiya kimi fundamental problemlərə yönəlməsinin qarşısını aldı. Türkoloji araşdırmaların məhz dil faktoru ilə məhdudlaşdırılması humanitar bilik istehsalını dar disiplinar çərçivədə saxladı və nəticə etibarilə türkologiyanın vahid elmi-paradiqmatik sistem kimi formalaşmasına imkan vermədi.

Bu proses eyni zamanda sovet ideoloji diskursunun təşviq etdiyi psevdoelmi konstruksiyalar - "xalqlar dostluğu" doktrinası, sosialist realizmi modeli və etnik identiklikdən məhrum "sovet xalqı" yaratmağa yönəlmiş süni metamillət konsepti ilə müşayiət olunurdu. Belə ideoloji çərçivə daxilində türkologiya elmi tədricən öz inteqrativ potensialından uzaqlaşdırıldı: türk xalqlarının ortaq genezisi, mədəni yaddaşı və identiklik problemləri elmi analiz obyektindən çox, siyasi interpretasiya predmetinə çevrildi. Nəticədə türkoloji dilçilik, türkoloji ədəbiyyatşünaslıq, türkoloji sənətşünaslıq və türkoloji folklorşünaslıq kimi vahid nəzəri-metodoloji baza üzərində qurulan kompleks elmi istiqamətlər sistemli şəkildə formalaşa bilmədi.

Əgər bütün XX əsr türkologiyasına ümumi nəzər salsaq, görərik ki, elmi nailiyyətlərə və mütərəqqi nəticələrə baxmayaraq, türkologiya humanitar və ictimai elmləri əhatə edən müstəqil elmi paradiqma statusu qazana bilməmişdir. Bu isə SSRİ tərkibində yaşayan türk xalqlarının humanitar və sosial elmlər sahəsində həm lokal (ölkədaxili), həm regional (türk xalqları və dövlətləri müstəvisində), həm də qlobal (beynəlxalq elmi mühitdə) səviyyədə nəzəri-metodoloji baxımdan arzuolunan inkişaf mərhələsinə yüksəlməsini ciddi şəkildə məhdudlaşdırmışdır.

Məhz bu tarixi təcrübə bizə bir həqiqəti xatırladır: yad ideoloji diskursların dominantlıq etdiyi şəraitdə "türkoloji" konsept elmi paradiqmaya çevrilə bilməz! Ona görə də hazırki məqamda Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi yalnız yubiley tədbirləri deyil, müstəqil türk dövlətlərinin birgə iştirakı ilə qloballaşma, virtuallaşma, rəqəmsallaşma və süni intellektlə xarakterizə olunan yeni sivilizasiya mərhələsində türkologiyanın epistemoloji gələcəyini düşünmək üçün çoxsaylı imkanlar platformasıdır.

Təbiidir ki, bu platformada zamanın ortaya qoyduğu və özünəməxsus tarixi gerçəklikdən qaynaqlanan bir çox suallar müstəqilliyin yaratdığı yeni imkanlar kontekstində yenidən baxılmaq və cavablandırılmaq tələb edir:

- türkologiyanın əminliyini müəyyən edən metodoloji meyarlar hansılardır?

- türkologiya müstəqil elmi paradiqma kimi hansı sahələri əhatə edə bilər?

- türkologiya ilə "türkçülük" və "millətçilik" harada kəsişir və yaxud harada ayrılır?

- milli identiklik diskursu ilə elmi obyektivlik arasında tarazlıq hansı nəzəri əsaslar üzərində qurulmalıdır?

Bu sualların mərkəzində mühüm bir açar anlayış dayanır: "logiya". Çünki türkçülük milli-romantik konsept kimi, müəyyən mənada, ideoloji çalarlar da daşıya bilər. Odur ki, yüz illik təcrübə bizə onu diktə edir ki, türkoloji təyinatlı elmi istiqamətlər (dilçilik, ədəbiyyatşünaslıq, sənətşünaslıq, folklorşünaslıq və s.) formalaşdırılarkən nəzəri-metodoloji bazanın intellektual əsaslar üzərində qurulmasına xüsusi nəzər yetirək.

Akademik İsa Həbibbəyli türkologiyanı ümumi şəkildə xarakterizə edərək yazır ki: "Yeri gəlmişkən, qeyd edim ki, türkologiya dedikdə, çox vaxt yalnız dilçilik məsələləri başa düşülür. Belə təsəvvür olunur ki, türkologiya ancaq dilçilik məsələlərini əhatə edir. Əlbəttə, dil faktoru burada əsasdır, birincidir, təməldir. Amma ədəbiyyat, folklor, etnoqrafiya, incəsənət və tarix də türkologiya məsələsidir və hesab edirəm ki, bugünkü müstəqillik şəraitində məhz türkologiyaya bu baxımdan yanaşmaq zəruridir. Müasir baxımdan yanaşdıqda azərbaycanşünaslıq özü də türkologiyanın aparıcı bir qolu, ana xəttidir. Azərbaycanı öyrənən elmin bütün istiqamətləri - tarix, etnoqrafiya, dilçilik, folklor, ədəbiyyat və başqa sahələr bir yerdə həm də türkoloji elmlər sistemi deməkdir" (Həbibbəyli, İ. (2016). Birinci Türkoloji Qurultayın idealları işığında. Birinci Türkoloji Qurultay: görünən və görünməyən tərəfləri. Elmi sessiyanın materialları (10 iyun 2016-cı il) (s. 3-9). Elm və təhsil nəşriyyatı. s. 8).

Bu baxımdan türkoloji folklorşünaslıq elmi istiqamət kimi rasional-elmi məntiq əsasında formalaşmalıdır. "Logiya" emosional çağırışlar yox, səbəb-nəticə əlaqələri üzərində qurulan, terminoloji dəqiqliyi olan, elmi metodla işləyən bilik istehsalı deməkdir. Başqa sözlə, türkoloji folklorşünaslıq "türkçülüyün emosional dili"ni "elmi məntiqin dili" ilə əvəz etməlidir. Burada müxtəlif elm sahələrinin filologiya, antropologiya, mədəniyyətşünaslıq, psixoanaliz və s. kimi nəzəri metodların türk xalqlarının folkloruna tətbiqi təkcə ortaq folklor mirasının deyil, həm də ortaq tədqiqat maraqlarının formalaşmasına imkan yarada bilər.

Türkoloji folklorşünaslıq: yeni elmi paradiqma və metodoloji konsept

Türkoloji folklorşünaslıq konsepti postsovet məkanında türk xalqlarının filoloji mərkəzli, mətn əsaslı folklorşünaslıq metodologiyasından uzaqlaşıb sosial-antropoloji folklorşünaslıq diskursuna keçidinə çağırış etmək üçün real imkan yaradır. Burada məqsəd filologiyanı inkar etmək deyil, filologiyanın dominant və yeganə prizma olmasını problem kimi göstərməkdir. Çünki folklor təkcə sözlü mətn deyil. Folklor - "kollektivlik, ənənəvilik və variantlılıq" kimi ortaya çıxan bilik, sosial münasibət, davranış modeli, ritual kod, gündəlik həyatın semantik sxemi, performativ ifadəsi və funksional mexanizmidir. Folkloru yalnız mətn kimi oxuyanda, onun "niyə yaşadığını" yox, yalnız "necə qurulduğunu" görürük. Sosial-antropoloji yanaşma isə, folkloru canlı proses kimi izləməyə, onu yaradan kollektivin mental xəritəsini, dəyərlər sistemini, sosial ziddiyyətlərini və adaptasiya mexanizmlərini anlamağa imkan verir.

Bu baxımdan türkoloji folklorşünaslıq yalnız ortaq folklor materiallarına deyil, həm də türk xalqlarının folklorundakı fərqlərə söykənməlidir. Azərbaycan, Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan və digər məkanlarda müxtəlif sosial qrupların folkloru həmin qrupların sosio-dinamik inkişafı kontekstində tədqiq edilməlidir. Məsələn, çoban folkloru, bazar folkloru, dərzi folkloru kimi qrup folklorları yalnız mətn klişeləri üzərində deyil, həmin qrupların həyat ritmi, status münasibətləri, əmək bölgüsü, gündəlik ünsiyyət formaları, konfliktləri və etik kodeksləri əsasında öyrənilməlidir. Bu, türkoloji folklorşünaslığın "logiya" tələbini təmin edən əsas metodoloji addımlardan biridir.

Eyni zamanda, folklor yalnız "məqbul" etik-estetik materiallar toplusu deyil. Folklorun içində stereotiplər, qeyri-məqbul davranış kodları, mental zədələr, sosial gərginliklər və tabular da var. Elmi folklorşünaslıq idealizə edərək yox, bütün qatları öyrənərək sağlam nəticə çıxarmalıdır. Bu, həm elmi dürüstlük, həm də müasir mədəni siyasət baxımından vacibdir. Folkloru yalnız "gözəl" olanın vitrini kimi təqdim etmək deyil, folkloru kollektiv həyatın güzgüsü kimi oxumaq əsas prinsipə çevrilməlidir.

Beləliklə, türkoloji folklorşünaslıq konseptini aşağıdakı əsas postulatlar üzrə xarakterizə edə bilərik:

Birincisi, "türkoloji folklorşünaslıq" məfhumunun mərkəzində "logiya" komponenti dayanmalıdır. Bu, ideoloji romantizmi elmi rasionalizmə tabe etmək deməkdir. "Türkoloji" məzmunun elmə çevrilməsi "logiya"nın tətbiqi ilə mümkündür: terminoloji dəqiqlik, metodoloji şəffaflıq, nəzəri model, müqayisəli araşdırma, analitik universallıq.

İkincisi, türkçülüyün romantik diskursundan elmi-nəzəri diskursa keçid üçün müasir elmi metodologiyaların və nəzəri modellərin tətbiqi vacibdir. Folklor materiallarına filologiya ilə yanaşı, antropologiya, kulturologiya, semiotika, psixoanaliz kimi nəzəri metodların tətbiqi təkcə ortaq folklor mirasının deyil, ortaq tədqiqat maraqlarının da formalaşmasına xidmət edəcəkdir. Burada xüsusi bir məqamı qeyd etmək lazımdır: "türk xalqlarını öyrənmək üçün ayrıca nəzəri metod hazırlamaq" cəhdləri çox vaxt romantik yanaşmaların davamına çevrilir. Bizim məqsədimiz "özümüz üçün xüsusi metod" uydurmaq deyil, mövcud dünya elminin nəzəri bazası əsasında türk materialını sistemli şəkildə işləmək, onu beynəlxalq elmi dillə danışdırmaqdır.

Üçüncüsü, türkoloji folklorşünaslığın inkişaf xəttinin filoloji, yoxsa sosial-antropoloji strategiya üzrə qurulması məsələsi digər türk xalqlarının alimləri ilə birgə geniş elmi müzakirələr mövzusu olmalıdır. Bu seçim gələcək metodoloji çərçivəni müəyyənləşdirir və türk xalqları arasında elmi əməkdaşlığın semantik platformasını yaradır.

Dördüncüsü, ortaq ekspedisiyaların təşkili sahə tədqiqatlarını yeni mərhələyə çıxara bilər. Müxtəlif türk xalqlarının alimlərinin iştirakı ilə Azərbaycan, Türkiyə, Türkmənistan, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və digər bölgələrdə həyata keçiriləcək ekspedisiyalar, birgə sistemli toplanma işi türk dünyasının folklor reallığı barədə vahid metodoloji bazanın formalaşmasına imkan verər. Türkoloji folklorşünaslığın "elmi pəncərəsi" məhz bu cür ortaq sahə tədqiqatları ilə genişlənə bilər.

Beşincisi, türkoloji folklorşünaslıq dedikdə, yalnız folklor irsinin toplanması və təsviri nəzərdə tutulmamalıdır. Bu yanaşma türk dünyasının vahid elmi pəncərədən dərkini, folklorun həm mətn, həm kontekst səviyyəsində təhlilini, folklorşünaslıq elminin ümumi nəzəri və metodoloji aspektlərinin sistemləşdirilməsini özündə ehtiva etməlidir. Yəni "toplama" ilkin şərtdir, amma "logiya"nın özəyi təhlildir.

Altıncısı, institusional koordinasiya mexanizmləri qurulmalıdır. Müxtəlif türk xalqlarının folklorşünaslıq məktəblərini bir araya gətirən daimi komissiya, ortaq mövzu və problemlər üzrə konseptual platforma və müasir sosial antropologiya diskursu əsasında "Türkoloji folklorşünaslığın əsasları" adlı fundamental dərsliyin birgə hazırlanması qarşıya qoyulan hədəflərə daha əsaslı nail olmağa imkan yarada bilər. Konseptlərin mütəmadi yenilənməsi üçün fəaliyyət göstərən işçi qrupunun formalaşdırılması isə bu sahənin nəzəri dinamizmini təmin etməklə yanaşı, formalaşdırılan elmi baxışların gənc nəsil tədqiqatçılara transferinə zəmin yarada bilər.

Türkoloji folklorşünaslıqda perspektiv

sistemləşdirmə, rəqəmsallaşma və elmi etika prinsipləri

Düşünürük ki, türkoloji folklorşünaslığın folklorun daha əsaslı öyrənilməsinə şərait yaradan aşağıdakı metodoloji istiqamətlər üzrə diqqət mərkəzində saxlanılması bu sahənin elmi mənzərəsinin daha əsaslı formalaşdırılmasına şərait yarada bilər.

Türkoloji folklorşünaslığın inkişafı üçün mühüm sahələrdən biri nağılların kataloqlaşdırılması üzrə görüləcək işlərdir. Dünya folklorşünaslığında Aarne-Thompson süjet kataloqu nağıl materialının elmi təsnifatı və tipoloji təhlili baxımından əsas metodoloji alət kimi çıxış edir. Bu sahədə Azərbaycanda və Türkiyədə müəyyən təşəbbüslər mövcud olsa da, həmin işin bütün türk xalqlarında sistemli şəkildə həyata keçirilməsi türkoloji folklorşünaslığın daha əsaslı bazaya söykənməsinə şərait yarada bilər. Türk xalqlarının yaşadığı bütün coğrafiyalardan toplanmış nağıl mətnlərinin süjet kataloqları əsasında işlənməsi ortaq elmi maraqların formalaşmasına və türkoloji folklorşünaslığın tipoloji mənzərəsinin müəyyənləşməsinə öz töhfəsini verə bilər.

Bu istiqamətin davamı kimi folklorun ayrı-ayrı janrları üzrə ortaq və müqayisəli variantlar kataloqlarının hazırlanması zəruridir. Atalar sözləri, lətifələr və oxşar janr nümunələri üzrə mövcud toplular vahid metodoloji sistemə inteqrasiya edilmədiyi üçün motiv və süjetlərin yayılma arealını, semantik transformasiyalarını və struktur paralellərini kompleks şəkildə izləmək məhdud çərçivədədir. Müxtəlif türk xalqlarında eyni folklor vahidinin variantlarını əhatə edən ortaq kataloqlar "oxşar folklor vahidi" anlayışının nəzəri əsaslarla işlənməsinə və müqayisəli folklorşünaslığın konseptual səviyyədə inkişafına imkan verə bilər.

Digər fundamental istiqamət müasir texno-kulturoloji folklor mühitinin ortaq maraqlar əsasında tədqiqidir. Türkoloji folklorşünaslıq artıq şifahi və yazılı düşüncənin fərqlərinə əsaslanan modellərlə kifayətlənməyərək, virtual kommunikasiya şəraitində formalaşan kollektiv ifadə formalarının elmi əsaslarla öyrənilməsinə xüsusi diqqət yetirməlidir. Yazılı, sözlü, audio-vizual və multimedia ifadə formalarının paralel mövcudluğu şəraitində ənənəvi folklor, bəzən modelləşdirici metafora kimi çıxış edərək kollektiv düşüncənin yeni virtual formalarının yaranmasında iştirak edir. Bu səbəbdən sosial-antropoloji metodologiyanın virtual gerçəklikdə meydana çıxan folklorik təzahürləri də əhatə etməsi zəruridir.

Bu mərhələdə rəqəmsal arxivlər və inteqrativ platformaların yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Türk dünyasının folklor irsinin qorunması və sistemli tədqiqi yerli rəqəmsal arxivlərin yaradılmasını, rəqəmsal mədəni-irs fondlarının formalaşdırılmasını və bu materiallar arasında metodoloji inteqrasiyanın təmin edilməsini tələb edir. Hazırda folklorşünaslıq sahəsində vahid təşkilati koordinasiya mexanizmi mövcud olmasa da, perspektivdə ortaq rəqəmsal elmi platformaların formalaşdırılması materialların çoxdilli texnoloji mexanizmlərlə əlçatanlığını artırmaqla yanaşı, müqayisəli tədqiqatların koordinasiyasına və sahənin daha fundamental əsaslarla inkişafına şərait yarada bilər.

Bu konseptual çərçivə daxilində akademik araşdırmalarda elmi etikanın qorunması, xüsusilə də, süni intellektin tətbiqi imkanlarının mövcudluğu şəraitində etik prinsiplərin gücləndirilməsi istiqamətində mütəmadi addımlar atılmalıdır. Bu prinsip türkoloji folklorşünaslığın özü ilə bərabər inkişaf etməli, dünyanın müvafiq istiqamətdəki paradiqmalarını nəzərə almaqla dərinləşməlidir. Müəllif hüquqları, istinad mədəniyyəti, sahə materiallarının toplanması və təqdimində məsuliyyət, müqayisəli təhlildə obyektivlik və terminoloji dəqiqlik və s. türkoloji folklorşünaslığın elmi legitimliyini müəyyən edən əsas göstəricilərdən olmalıdır. Nəticə etibarilə, texnoloji imkanlarla etik məsuliyyətin uzlaşdırılması folklorun həm nəzəri səviyyədə dərinləşdirilməsinə, həm də sahənin institusional və fundamental inkişafına dayanıqlı zəmin yaradan əsas prinsiplərdən biri kimi çıxış edə bilər.

Ortaq türk keçmişindən ortaq türk gələcəyinə:

türkoloji folklorşünaslıq diskursu

Ortaq türk keçmişi və dəyərləri ortaq türk gələcəyinin inşasında yalnız emosional yaddaş funksiyası daşımamalıdır. Ortaq miras diskursu məqsəd, məram, hədəf diskursuna çevrilməlidir. Keçmişdə "Kitabi-Dədə Qorqud", "Koroğlu", "Manas" kimi ortaq dəyərlərimiz olduğu kimi, gələcəkdə də ortaq elmi hədəflərimiz olmalıdır. Məsələn, birgə əməkdaşlıq çərçivəsində dərsliklərin hazırlanması, türk xalqlarının ortaq süjet və motivləri ilə bağlı kataloqların tərtib edilməsi, birgə çöl-sahə ekspedisiyalarının aparılması, ortaq rəqəmsal platformaların formalaşdırılması, nəticə etibarı ilə, türkoloji folklorşünaslıq kontekstində konseptual tədqiqatların ortaya çıxarılması və s.

Şübhəsiz ki, türkoloji folklorşünaslıq yeni nəsil tədqiqatçılar tələb edir. Xüsusilə də, dünya elminin müasir metodlarına bələd olan, sosial-antropoloji düşüncə ilə işləməyi bacaran, rəqəmsal humanitar alətlərdən istifadə edə bilən, türkoloji düşüncəni qlobal elmi diskursa yönəldən tədqiqatçılar nəslinin yetişdirilməsi qarşıda duran mühüm hədəflərdəndir. Düşünürük ki, böyük türk yazıçısı Çingiz Aytmatovun qırğız həyatına söykənən yaradıcılıq aktı türk dünyasını hansı miqyasda beynəlxalq miqyasda təmsil edirdisə, türkoloji folklorşünaslar da müvafiq elmi diskursda həmin miqyasın intellektual ekvivalentini yaratmalıdırlar.

Bu baxımdan zamanımızın ruhuna uyğun olaraq, AMEA Folklor İnstitutunun təşkilatçısı olduğu, sonuncu dəfə 2010-cu ildə sayca altıncısı keçirilən "Ortaq türk keçmişindən ortaq türk gələcəyinə" mövzusundakı beynəlxalq konfranslar silsiləsinin türkoloji folklorşünaslıq diskursunun müzakirə platforması kimi müasir hədəflər əsasında konkret elmi problemləri əhatə etməklə yenidən bərpa edilməsi məqsədəuyğun ola bilər.

Eyni zamanda "Türkoloji folklorşünaslıq" adlı beynəlxalq elmi jurnalın təsis olunması bu sahədə gedən prosesləri beynəlxalq səviyyədə təqdim etməklə müzakirə platformasını genişləndirə, sahənin "logiya" statusunu möhkəmləndirə bilər.

Bir cümlə ilə desək, türkçülük emosional-mənəvi harmoniyanı özündə ehtiva edən diskurs, türkoloji folklorşünaslıq isə, bilik istehsal edən sistem olmalıdır. Hesab edirik ki, qarşıda duran ən mühüm vəzifələrdən biri türk dünyasının ortaq irsini emosional "yaddaş" səviyyəsindən sosial-antropoloji "logiya" səviyyəsinə qaldırmaq, yəni funksional elmi və institusional platformaya çevirməkdir.

Düşünürük ki, bu transformasiya Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev tərəfindən bəyan olunan "Bizim ailəmiz Türk dünyasıdır" metakonseptini humanitar və ictimai elmlər müstəvisində yeni inteqrativ elmi paradiqma kimi əsaslandıraraq, ortaq tarixi-mədəni yaddaş, dil birliyi və identiklik üzərində qurulan sistemli tədqiqat modelinin formalaşmasına metodoloji zəmin yaradacaqdır.

Beləliklə, türkoloji folklorşünaslıq türk xalqlarının folklorunu kollektiv yaddaşın, sosial münasibətlərin və mədəni identikliyin ifadəsi kimi inteqrativ metodlarla öyrənən, müqayisəli təhlil, rəqəmsallaşma və elmi etika prinsiplərinə əsaslanan, müxtəlif nəzəri-metodoloji prinsiplərin tətbiqini nəzərdə tutan, emosional türkçülük diskursunu rasional elmi "logiya" səviyyəsinə yüksəldən kompleks humanitar tədqiqat istiqaməti kimi qavranıla bilər.

Hikmət QULİYEV,

Səfa QARAYEV

Ədəbiyyat qəzeti.- 2026.- 27 fevral, №7.- S.16-17.