Özümüzü qəbul etməliyik

Toni Morrison ilə müsahibə

Toni Morrison (1931-2019) Amerika ədəbiyyatının ən diqqətçəkən imzalarından biridir. Ohayo ştatının Lorain şəhərində anadan olmuş, Howard Universitetində və Cornell Universitetində təhsil almış, sonrakı illərdə isə "Random House"da redaktor kimi çalışmışdır. Morrisonun romanları - The Bluest Eye (1970), Sula (1973), Song of Solomon (1977) və Beloved (1987) - Afroamerikan təcrübəsinin dərindən işıqlandırılması, insan ruhunun mürəkkəbliyi və tarixi ədalətsizliklərin təsvirinə görə dünya ədəbiyyatında dərin iz qoymuşdur. 1993-cü ildə Nobel Ədəbiyyat Mükafatını qazanan Morrison, həm yazıçı, həm də tənqidçi kimi cəmiyyətin qaranlıq və işıqlı tərəflərini bədii güc və həssaslıqla birləşdirmişdir. Bu müsahibədə Bill Moyers ilə Morrisonun söhbəti oxucunu yalnız onun romanlarının arxasındakı hekayələrə deyil, həm də onun düşüncə və duyğu dünyasına aparır. Burada danışıq analıq, sevgi və azadlıq mövzularının ətrafında fırlanır, tarixi reallıqlar, sosial təzyiqlər və insan ruhunun dərinliklərinə işıq tutur. Morrisonun sözləri, quldarlıqdan, itkidən və seçimlərin daşıdığı ağırlıqlardan doğan dramatik situasiyaları anlamağa çalışan hər bir oxucu üçün bir dərs və düşüncə səyahətidir.

Bill Moyers: - Bugünkü "şəhər mərkəzləri" ilə ölkənin qalan hissəsi arasında - istər təxəyyüldə, istər reallıqda, istər siyasətdə, istərsə də ədəbiyyatda - o qədər böyük bir uçurum var ki, açığı, çox az ünsiyyət baş verir. Əgər ölkənin qalan hissəsi üçün bugünkü şəhər mərkəzləri haqqında yazsaydınız, hansı metaforadan istifadə edərdiniz? Bunu ona görə soruşuram ki, siz "Süleymanın nəğməsi" romanında ortaq bir metaforaya (orada bu metafora uçmaq idi) toxunmuşdunuz: hər kəsin, sözün əsl mənasında, havaya qalxmaq arzusuna, hamımızın özümüzü eyniləşdirə biləcəyimiz bir istəyə. Beləliklə, əgər ölkənin qalan hissəsi üçün yazsaydınız, bugünkü şəhər mərkəzlərini hansı metafora ilə ifadə edərdiniz?

Toni Morrison: - Sevgi. Özümüzü qəbul etməliyik. Özünəhörmət. Ceyms Boldvinin bir vaxtlar dediyi sözləri xatırlayıram: "Siz artıq satın alınmısınız və bunun üçün pul ödəmisiniz; əcdadlarınız sizə hər şeyi veriblər. Hər şey artıq edilib. Artıq bunu etmək məcburiyyətində deyilsiniz. İndi özünüzü sevə bilərsiniz. Bu, artıq mümkündür".

Məhz buna görə şəhər mərkəzinə gəlib: "Siz dörd qız, hər cümə axşamı evimə gəlin, birlikdə şam yeməyi yeyəcəyik, sizi də aparacağıq", - deyən qaradərililərə heyranlıq, hörmət və məhəbbət bəsləyirəm. Bunlar peşəkar qadınlardır; istəsəniz deyə bilərsiniz ki, gedirlər, onların dost çevrələri var. Amma məsələ bu deyil.

Çikaqoda tanıdığım qaradərili peşəkar kişiləri də sevirəm; onlar hər gün nahar vaxtı Çikaqonun Cənub tərəfindəki oyun meydançalarına gedir, uşaqlarla söhbət edirdilər; avtoritar olmaq üçün yox, onları tanımaq üçün. Bürokratiyasız, qurumlarsız - sadəcə özləri qurum olmaq üçün.

B.M.: - Haqqında danışdığınız sevgi, bizi qan bağının o tayına aparan, əxlaqi təxəyyüldən qaynaqlanan bir sevgidir.

T.M.: - Tamamilə haqlısız. Elədir.

B.M.: - Amma insanın ağlına gələn təsvir budur ki - bir müxbir kimi mən də orada olmuşam - bu məhəllələrin çoxunda bu, qətiyyən mümkün deyil.

T.M.: - Təəssüf ki...

B.M.: - Çünki orada hər şey israf edilmiş, tükənmiş bir keyfiyyət daşıyır.

T.M.: - Dəhşətli. Dəhşətli. Doğrudan da, dəhşətli. Bəzi yerlərdə insan Markez de Sadın xəyal edə biləcəyi bir kabusu xatırlayır. Amma uşaqlar - on səkkiz yaşın altındakılara uşaq deyirəm - bu sevgiyə aclıq çəkirlər. Uyuşdurucular isə oyana bilmədiyin bir yuxu kimidir, çünki içindəykən nə etdiyini xatırlaya bilirsən. Onlar üçün yer yoxdur - McDonald's-ların və bankların yanında, hər küncdə bir reabilitasiya mərkəzi olmalıdır. Bu, son dərəcə ciddi bir məsələdir. Gözləmə siyahıları ağlasığmaz dərəcədə uzundur. Yəni, dəhşətlidir. Həqiqətən də, dəhşətlidir.

Amma bu mövzuda bəzi maraqlı hadisələr də baş verib. Bir neçə həftə əvvəl yaxın bir dostum mənə dedi ki, deyəsən, qaradərili kişilər sığınacaqlara gedib, narkotik asılılığı ilə doğulan körpələri - yeni doğulmuş uşaqları qucaqlarına alırlar. Qucaqlarına. İndi, əlbəttə, bu körpəyə nəsə edərlər, amma bir kişinin vaxt ayırıb bir körpəni qucağına almasının onun üçün nə ifadə etdiyini düşünün.

B.M.: - Con Leonardın bir dəfə dediyi kimi: "Toni Morrison, hətta sevginin buz çubuğu ilə yol tapdığı yerlər haqqında da yazır." Bəlkə də... bir anlıq sevgi haqqında danışa bilərikmi?

T.M.: - Əlbəttə.

B.M.: - Sevginin metafora olduğunu deyirsiniz və romanlarınıza baxanda görürəm ki, sevgi çox müxtəlif yollarla və formalarda üzə çıxır, xüsusən də, romanlarınızdakı qadınlara, onların sevgi naminə etdikləri fövqəladə şeylərə nəzər salanda. Məsələn, böyüdükcə uşaqlarına baxa bilmək üçün ayağının amputasiya edilməsinə razı olan bir nənə var. Kölə ovçuları gəlib onları aparmazdan əvvəl uşaqlarını öldürməyə razı olan Sethe var. Bu necə bir sevgidir?

T.M.: - Bəzi tərəfləri çox sərtdir. Güclüdür. Hətta əyri-üyrüdür, çünki onların üzərindəki təzyiq son dərəcə böyükdür. Amma düşünürəm ki, onlar da mənim kimidirlər. "Mən doğulmaq istəmədim" deyənlər haqlı ola bilərlər, amma düşünürəm ki, biz istədik və buna görə də buradayıq. Biz buradayıq və getməzdən əvvəl hörmətli, qayğıkeş bir iş görməliyik. Görməliyik. Kimisə sevmək, kiminsə qayğısına qalmaq, kiminsə özünü yaxşı hiss etməsini təmin etmək daha maraqlıdır, daha mürəkkəbdir, intellektual baxımdan daha çətindir və mənəvi cəhətdən daha tələbkardır. Bunun təhlükəsi ondadır ki, insan özünü şəhid kimi, ya da bilirsiniz, bu işi onsuz edə bilməyəcəyi biri kimi təqdim edə bilər.

B.M.: - Pol Sethe deyir: "Sənin sevgin çox güclüdür." Burada məhz buna işarə edirsiniz?

T.M.: - Çox güclüdür. Doğrudur. Həddindən artıq ola bilər.

B.M.: - Bəs sevginin nə vaxt həddindən artıq olduğunu necə anlayırıq?

T.M.: - Əslində, bilmirik. Bu, böyük bir problemdir. Baby Suggsun dediyi kimi: "Nə vaxt çoxdur, nə vaxt kifayət deyil?" Bilmirik. Bu, insan zehninin və ruhunun problemidir. Amma çalışmalıyıq. Çalışmalıyıq. Etməliyik. Və bunu etməmək insanın özünə çox pis təsir edir. Ağıl üçün çox pisdir. Sevmədən yaşamaq çox darıxdırıcıdır və heç bir risk daşımır. Bu, heç bir cəsarət tələb etmir. Halbuki sevgi həyatı təkcə yaşana bilən deyil, həm də cəsarətli, igid bir işə çevirir.

B.M.: - Amma romanlarınızdakı bir çox sevgi hekayələrində mən dünyanın sevgini qınadığı və ya sevginin dünya tərəfindən qınanmağa məhkum olduğu hissini alıram.

T.M.: - Bunu belə deyim: hekayələrimdə personajlarımı uçurumun kənarına gətirib çıxarıram. Yəni onların hansı potensiala sahib olduqlarını görmək üçün onları bacardığım qədər irəli aparıram.

B.M.: - Düşünmürəm ki, müasir ədəbiyyatda "Mavi göz" romanındakı mavi gözlərə həsrət qalan kiçik qız - Pekola Bridlavdan daha acınacaqlı bir obrazla qarşılaşmış olum. O, təhqir olunmuşdu.

T.M.: - Hamı tərəfindən.

B.M.: - Valideynləri tərəfindən tərk edilmiş, qonşuları tərəfindən təcrid olunmuş, çirkin, baxımsız, tənha. O, sonda dəli olur. Amma mən o romanı oxumağımdan illər keçsə də, onu hələ də xatırlayıram.

T.M.: - O, sözdə "əsas hekayə"yə tamamilə təslim oldu.

B.M.: - Kimə?

T.M.: - Yəni əsas hekayəyə - çirkinliyin, dəyərsizliyin, alçaldılmanın nə olduğu barədə formalaşdırılmış bütün konsepsiyaya. O, bunu ailəsindən, məktəbindən, filmlərdən - hər yerdən almışdı.

B.M.: - Əsas hekayə. Bu həyatdırmı?

T.M.: - Xeyr. Bu, ağdərili kişinin həyatıdır. Əsas hekayə hakimiyyətdə olanlar tərəfindən hamıya tətbiq edilən ideoloji ssenaridir. Əsas süjetdir. Tarixdir. Bunun konkret bir baxış bucağı var. Beləliklə, bu kiçik qızlar Miladda ala biləcəkləri ən qiymətli hədiyyənin o balaca ağ kukla olduğunu görəndə, bu, əsas hekayədir: "Bu gözəldir, bu şirindir və sən o deyilsən." Pekola kimi buna təslim olanda, hekayənin gözü olan digər kiçik qızlar bir növ körpü rolunu oynayırlar; onlar bir qədər müqavimət göstərir, bir qədər üsyankar olurlar. Onlar heç bir böyüyə etibar etmirlər. Amma Pekola o qədər ehtiyac içindədir, o qədər ehtiyaclıdır, o qədər az şeyə malikdir və o qədər çox şeyə möhtacdır ki, nəticədə mükəmməl bir Qurbana, sözün əsl mənasında, acınacaqlı bir qurbana çevrilir. Onun üçün cəmiyyətə və geriyə dönüş yolu qalmır. Zorakılığa məruz qalmış bir uşaq kimi, o, yalnız xəyallara, dəliliyə sığınır; bu isə, deyə bilərik ki, zehnin həmişə yaratmağa məcbur olduğu şeylərin bir hissəsidir.

B.M.: - Bəs "Sevgili" romanındakı Ella personajının o sətri necədir? "Əgər o məndən soruşsaydı, deyərdim ki, heç nəyi sevmə".

T.M.: - "Heç nəyi sevmə". Bunu çox eşitmişəm: "Heç nəyi sevmə, hər şeyi özündə saxla". Bilirsiniz, düşünürəm ki, bu ölkədə qaradərili insanların yaşadığı ən dağıdıcı təcrübələrdən biri onların sevgilərini tam şəkildə ifadə etmələrinin qarşısını almaq cəhdləridir. Ellanın mövqeyi mühafizəkardır: əgər ağlını qorumaq istəyirsənsə, özünü qoru, heç nəyi sevmə, çünki sevgi sənə zərər verə bilər. Əlbəttə, bu təkcə afroamerikalılar üçün deyil, hər cür insan üçün keçərlidir. Bu, çox risklidir. İnsanlar incimək istəmirlər. Tərk edilmək istəmirlər. Başa düşürsünüz?! Sanki sevgi həmişə başqasına verdiyin bir hədiyyədir. Amma əslində sevgi özünə verdiyin bir hədiyyədir.

B.M.: - Digər tərəfdən isə, sizin Pilatus obrazınız var; o, mənə "Süleymanın nəğməsi"ndəki xalam Mildredi xatırladır. O deyir: "Kaş daha çox insan tanısaydım. Hamısını sevərdim. Daha çox bilsəydim, daha çox sevərdim." Belə insanlar da var. Bütün personajlarınız qaranlıq bir dəlilik tərəfindən idarə olunmur.

T.M.: - Xeyr, amma o, tamamilə səxavətli, azad bir qadındır. Qorxmazdır. Heç nədən qorxmur. Bir neçə kiçik xüsusiyyəti var. Onun edə bildiyi müəyyən şeylər var ki, bunlar çox da müdaxiləçi deyil. O, heç kimin həyatını idarə etmir. O, demək olar ki, sonsuz sevgiyə hazırdır. Əgər ona ehtiyacınız varsa, o, sizə kömək edəcək. Və o, kim olduğuna dair tam bir aydınlığa, tam bir aydınlığa sahibdir.

B.M.: - Belə insanları tanıyırsınızmı?

T.M.: - Bəli, ailəmdə. Özlərini mənə bu cür təqdim edən qadınlar. Onlar tamamilə açıq və etibarlı idilər. Onların Tanrı, ölüm və müasir insanın qəlbinə qorxu salan hər cür şeylə yaxın münasibətləri var idi. Onların bunu ifadə etmək üçün bir dili var idi. Bəlkə də, bir növ xeyirxahlığı var idi. Amma qorxmurdular. Və məhz bu qadınlara, mənə verdiyiniz kimi, vəziyyətlərin nə qədər dəhşətli olduğu, vəziyyətlərin necə pisləşdiyi kimi sualları cavablandırmaq üçün, həqiqətən, böyük bir məsuliyyət hiss edirəm. Nənəm, onun qızı, qızı və həmin insanların başına gələn inanılmaz hadisələr haqqında düşünürəm. Bir gündən digərinə nə baş verdiyini bilmirdilər. Amma onlar öz ləyaqətlərinə, dəyərli insanlar olduqlarına, bunu ötürməli olduqlarına inanırdılar.

B.M.: -Nell və Sula arasındakı kimlik münaqişəsini olduqca maraqlı şəkildə təsvir etmisiniz.

T.M.: - Bəli, Sula.

B.M.: - Nell özünü cəmiyyətə həsr edir, cəmiyyətin təmin etdiyi təhlükəsizlik, rahatlıq və harmoniyaya ehtiyacı var. Və Sula, dediyiniz kimi, ortaya çıxır...

T.M.: - Dağıdıcı, bəli.

B.M.: - Dediniz ki, o, oradadır, müstəqil, idarəolunmazdır. İndi onu yeni Qaradərili qadın, Yeni Dünya Qaradərili qadını adlandırırsınız.

T.M.: - Yeni Dünya, bəli.

B.M.: - Niyə?

T.M.: - Yaxşı, o, eksperimentaldır, bir növ qanunsuzdur. Yəni, artıq buna dözməyəcək. Yəni, o, öz təxəyyülünə açıqdır. Başqalarının hekayələri, başqalarının tərifləri onun deyil. Sula ilə bağlı maraqlı şey odur ki, o, sizə özünüzü təyin etməyə imkan verir. Beləliklə, mən qadınlığın iki axınını bir araya gətirirdim; Qara dərili qadınlıq, əlbəttə ki, Yeni Dünyadır, bu təxəyyülə, ətrafında böyümək üçün toxumu olmayan şəfqətli bir qonşuluq qadınıdır. Düşünürəm ki, onların bir-birinə ehtiyacı var. Beləliklə, Yeni Dünyanın Qaradərili qadınının öz daxilində Köhnə Dünyanın Qaradərili qadınının bir az hissəsinə ehtiyacı var və əksinə. Düşünmürəm ki, onlar bir-birləri olmadan tamamilə məmnundurlar. Düşünürəm ki, ideal vəziyyət bəzi məsuliyyətləri olan və onları öz üzərinə götürən, eyni zamanda müəyyən bir üsluba malik Suladır. "Bunu edə bilərsən, bunu edə bilməzsən" kimi dilemmaları özündə birləşdirən ssenariləri sevmirəm. Düşünürəm ki, qadın zəkasının gətirə biləcəyi maraqlı şeylərdən biri dünyaya eyni anda iki və ya üç şeyi edə bilərmiş kimi baxmaqdır; şəxsiyyət daha axıcı, daha qəbuledicidir. Sərhədlər o qədər də fərqli deyil. Və düşünürəm ki, bu, modernizmin bir hissəsidir.

B.M.: - Nell kimi, söhbət qayğıkeşliyə və qayğıya həsr olunmuş yeni bir insan növü yaratmaqdan gedir.

T.M.: - Bəli, buna güvənə bilərsiniz.

B.M.: - Amma Sula kimi, o da əsas hekayəyə meydan oxuyur. Yəni, ssenarinin onun üçün yazılmasına icazə vermir. O, öz qaydalarını müəyyən edir ki, onlara qarşı çıxa bilsin.

T.M.: - Tam olaraq.

B.M.: - Ümid etdiyimiz bir kombinasiya var.

T.M.: - Bəli. Əgər belə bir şey görsəniz, yəni, əgər bu baş verərsə - və düşünürəm ki, mən belə qadınları görmüşəm: şounuzun qonaqları olan qadınlar, çox müstəqil, çox güclü, sənətkar qadınlar, eyni zamanda yemək bişirə, tikə, uşaq böyüdə, idarə edə və bu kimi şeylər bacaran qaradərili qadınlar. Düşünürəm ki, biz qaradərili qadınlar bunu etmək üçün çox əlverişli bir mövqedəyik. Biz evləri, başqalarının uşaqlarını idarə edirik, iki iş görürük, hamını dinləyirik və yaradırıq, oxuyuruq, mədəniyyəti daşıyır və onu nəsillərə ötürürük. Dörd yüz ildir ki, suyun üzərində yeriyirik. İndi isə iyirminci əsrdir. Bunu kənara qoyub tamamilə qərbləşmək, avropalaşmaq - məsələn, Tar Babydəki Jadine kimi - məcburiyyətində deyilik. Eyni zamanda onun xalası Ondine olmaq da məcburi deyil. Arada bir şey var və bu, həqiqətən, cəlbedici və valehedicidir. Çünki hər iki dünyanın bir-birini sıxışdırdığını hiss etmək mümkündür və bu, afroamerikalı qadınların yaşaması üçün ideal bir məkandır.

B.M.: - Yaratdığınız bu qadınlar sizə nəsə öyrətdimi?

T.M.: - Bəli... Bütün kitablar mənim üçün suallardır. Yəni, onları yazmağa başlayıram, çünki nəyisə bilmirəm. Bilmək istədiyim budur: o rəng məsələsi, o... Ən "Mavi göz"dəki dəyərsizlik hissini yaşamaq əslində necədir? Eyni sual Sula və "Süleymanın nəğməsi" üçün də keçərlidir; hamısında, həqiqətən, başa düşmədiyim bir şey var idi. Doğrudan da, bilmirdim. Bir-birini həqiqətən, sevən, amma mədəni baxımdan fərqli olan iki sevgilinin problemi nədir? Tar Babydə Son və Jadine bir-biri ilə danışa bilməyəndə, bu, mədəniyyət məsələsidir, yoxsa sinif məsələsi? Onlar müəyyən mənada yaxşıdırlar, amma heç kim geri çəkilmir. Heç kim "Yaxşı, bu kiçik güzəşti sənə edəcəyəm" demir. Onlar nə öyrənirlər? Əgər mədəniyyətiniz, sinfiniz, təhsiliniz bu qədər fərqlidirsə, bu şərtlər altında başqa bir insanı necə sevə bilərsiniz? Ortaq nöqtə haradadır? Mən o kitabı yazarkən, həqiqətən, istəyirdim ki, onlar birtəhər evlənsinlər və çimərliyə getsinlər.

B.M.: - Və yenə də?

T.M.: - Xeyr, bu baş vermədi. Düşünürəm ki, bunun baş verməsi üçün hamısının başqa bir şey öyrənməsi lazım idi. Sevgili ilə birlikdə analıq haqqında düşünməyə başladım və bilirsiniz ki, bu artıq qadınlar üçün hər şeyi əhatə edən bir rol deyil; bu, ikinci dərəcəli rol ola bilər və ya onu seçmək məcburiyyətində də deyilsiniz. Amma digər tərəfdən, insan ana olanda baş verənlər son dərəcə dəyərlidir. Mənim üçün uşaq sahibi olmaq başıma gələn ən azadedici şey idi.

B.M.: - Azad etmək?

T.M.: - Aha...

B.M.: - Əksər klişelər deyir ki, vermək istədiyiniz sevgi sizi dərhal məhdudlaşdırır, sanki o sevgi ilə birlikdə uşaqların və onların həyatlarının əsirinə çevrilirsiniz. Necə ki, ağla qaranı bir-birini müəyyən etmək üçün istifadə edirlər, siz də özünüzü uşaqlar vasitəsilə müəyyənləşdirməyə başlayırsınız. Özünüzü daraldırsınız. Amma siz bunu azadlıq adlandırırsınız.

T.M.: - Azadlıq. Çünki uşaqların məndən gözləntiləri adi insanların məndən gözlədikləri şeylər deyildi. Onların məndən istədikləri, əvvəllər heç kimin məndən tələb etmədiyi şeylər idi.

B.M.: - Məsələn, nə?

T.M.: - Yaxşı idarəçi olmaq, yumor hissinə sahib olmaq, kiminsə işinə yaraya biləcək bir şey təklif etmək. Və birdən başa düşürsən ki, başqalarının maraqlandığı şeylər - nə geyindiyim, təxribatçı olub-olmadığım və sair - artıq əhəmiyyətini itirir. Bütün bunlar aradan qalxır. Siz o uşaqların gözlərinə baxırsınız. Onlar bunları eşitmək istəmirlər. Onların bilmək istədiyi yeganə şey budur: bu gün nə edəcəksən? Və nədənsə, dəyərli hesab etdiyim bütün o yüklər bir anda yox olur. Mən təkcə özüm ola bilmədim, eyni zamanda kiminsə mənə, həqiqətən, ehtiyacı olduğunu hiss etdim. Bu, sadəcə qız olmaqdan fərqlidir.

Bilirsiniz, bacı olmaqdan da fərqlidir. O uşaqlar sizi dinləyə, sizə baxa və yerinə yetirə biləcəyiniz tələblər irəli sürə bilirlər. Bu, o demək deyil ki, onlarla görüşə bilməzsiniz; sadəcə onların ehtiyac duyduğu sevgi başqa cürdür. Onları dinləsəniz, özünüzü yüklərdən, təkəbbürdən və bütün bunlardan azad edə, özünüzün daha yaxşı, daha sevgi dolu bir versiyasını (versiyanızı) ortaya çıxara bilərsiniz. İçimdəki insan - uşaqlarımın ehtiyac duyduğu insan - məhz o idi. Otağa girəndə onlara qaşqabaqla: "özünüzü ələ alın", demirsiniz; əksinə, onların varlığı dünyanı onların gözləri ilə, əslində, sizin öz gözlərinizlə - görməyə vadar edir. Mən bunu qeyri-adi hesab etdim. Doğrudur, bu, fiziki bir məhdudiyyətdir: heç yerə gedə bilməzsən, orada olmalısan.

B.M.: - Onları tək böyütmüsünüz, elə deyilmi?

T.M.: - Bəli.

B.M.: - Dostunun köməyini istərdinizmi?

T.M.: - Bəli. Başqasının bu cür düşünməsi tamamilə normal idi. Əlbəttə, yaxşı olardı. Nə qədər çox insan olsa, bir o qədər yaxşıdır. Çox köməyə ehtiyacım var idi.

B.M.: - Analıq və sevginin azadedici gücü haqqında dediklərinizi dinlədikcə, Sethenin oğlunu öldürməyə bu qədər hazır olması mənə daha da inanılmaz görünür.

T.M.: - Bəli.

B.M.: - Kölə ovçusunun onu aparmasına icazə verməkdənsə... Bu, dramatik təsir yaratmaq üçün uydurduğunuz vəhşi bir fantaziya idi, yoxsa keçmişlə bağlı araşdırmalarınızda bunu etməyə hazır olan anaların, həqiqətən, mövcud olduğunu görmüsünüzmü?

T.M.: - Bu, Marqaret Qarnerin hekayəsi idi. Sinsinnatidə Marqaret Qarner adlı bir kölə qadın var idi; o, Kentukkidən qaçmışdı və qayınanası ilə birlikdə Sinsinnatiyə gəlmişdi. Vəziyyət bir qədər fərqli idi; düşünürəm ki, o, dörd uşaqla gəlmişdi. Gələn kimi sahibi onun yerini tapdı. O, daxmaya qaçdı və bütün uşaqlarını öldürməyə cəhd etdi. Onu elə həmin an saxladılar ki, uşaqlardan birinin başını divara çırpmaq üzrə idi.

Bu hadisə quldarlığa qarşı olanlar üçün bir məhkəmə işinə çevrildi. Onlar vəziyyəti bir qədər dəyişdirməyə və onu qətldə mühakimə etdirməyə çalışırdılar; çünki əgər onu qətldə mühakimə etsəydilər, bu, böyük bir uğur olardı. Bu onun uşaqlar üzərində müəyyən bir məsuliyyət daşıdığını hüquqi cəhətdən tanımaq demək idi. Amma buna nail ola bilmədilər. O, əsl cinayətə görə deyil, "oğurlanmış əşya"ya görə mühakimə olundu, məhkum edildi və yenidən eyni adama qaytarıldı.

Amma məni ən çox sarsıdan məqam onun hekayəsi haqqında çox şey bilmək istəməməyim idi. Çünki bəhanə tapmaq istəmirdim. Ondan müsahibə alan zaman o, dəli, vəhşi bir uşaq qatili deyildi; iyirmi yaşlarında, çox sakit bir qadın idi. Və sadəcə dedi: "Onlar belə yaşamayacaqlar. Onlar belə yaşamayacaqlar." Vaiz olan qayınanası isə dedi: "Mən onun bunu etdiyini izlədim və nə onu təşviq etdim, nə də ruhdan saldım."

Bu, onlar üçün əsl dilemma idi, həqiqi bir dilemma. "Ən qiymətli varlıqlarımın - uşaqlarımın mənim yaşadığım kimi yaşamasına icazə verməliyəmmi, bunun dəhşətli olduğunu bildiyim halda, yoxsa onları məhv etməliyəm?" Beləliklə, o, uşaqlarını öldürməyə və sonra özünü öldürməyə qərar verdi. Və bu, nəcib bir hərəkət idi. Bu, özünü təsdiqetmə idi. O deyirdi: "Mən insanam. Bunlar mənim uşaqlarımdır. Bu mənim yazdığım ssenaridir".

B.M.: - Heç özünüzü onun yerinə qoyub bu sualı özünüzə verdinizmi?

T.M.: - Kitabı yazdığım müddətdə bəli.

B.M.: - Bunu üç oğlumun hamısına edə bilərdimmi?

T.M.: - Bu sualı özümə çox vermişəm. Əslində, Sevgili obrazının yaranmasının səbəbi də bu suala cavab verə bilməməyim idi. Özümü körpə Suggs kimi hiss edirdim. Bunun edilib-edilməməli olduğuna əmin deyildim. Köləlik və Holokost zamanı qadınların bu cür qərarları çox tez, həqiqətən də, çox tez verməli olduqları vəziyyətlər haqqında hekayələr eşidirsiniz. Ona görə də bu sualı vermək hüququna malik olduğunu düşündüyüm yeganə varlıq öldürülmüş uşaq idi.

B.M.: - Uşaq.

T.M.: - Və siz ondan soruşa bilərsiniz: "Bunu niyə etdin? Kimdən danışırsan? Bu, həqiqətən, daha yaxşı idimi? Sən nə bilirsən?" Çünki mənim üçün bu, qeyri-mümkün bir qərar idi. Bir dəfə kimsə mənə faydalı hesab etdiyim bir cümlə dedi: bu, düzgün bir hərəkət idi, amma onun bunu etməyə haqqı yox idi.

B.M.: - Və sizin halınızda, siz heç vaxt bu suala qəti cavab verməmisiniz: "Mən bunu edə bilərdimmi?"

T.M.: - Bu sualı verdim. Amma cavabını bilmirəm.

B.M.: - Sizinlə söhbət etmək olduqca xoş idi, xanım Morrison.

T.M.: - Təşəkkür edirəm...

Tərcümə etdi: Malik ATİLAY

Ədəbiyyat qəzeti.- 2026.- 27 fevral, №7.- S.26-27.