Bakı Türkologiya Konqresində

bir alman - Teodor Menzel

1926-cı il fevralın 26-dan martın 6-dək Bakıda keçirilən Birinci Türkologiya Konqresində Menzel, Helmut Ritter və dilçi Vestermann kimi alman əsilli alimlər iştirak edirdilər. Teodor Menzel Konqres zamanı yazılmış, təxminən, yüz səhifəlik qeydlərini o dövrdə Qərbdə yüksək qiymətləndirilən "Der İslam" jurnalının 16-cı və 17-ci saylarında 1927 və 1928-ci illərdə dərc etmişdir. "Der İslam" ilk dəfə, 1910-cu ildə məşhur şərqşünas Karl Heinrich Becker tərəfindən nəşr olunmuşdur.

Professor Menzel, həmçinin Konqres haqqında qeydlərinə Sovet İttifaqı ilə bağlı ilk müşahidələrini də daxil etmişdir. Səyahət zamanı qatarın keçdiyi yerlərdəki bədbəxtliyi və Vətəndaş müharibəsinin (Rusiya Vətəndaş müharibəsi) izlərinin hələ də tamamilə silinmədiyini görmüşdür. Zərif vaqonların pəncərələrindən baxarkən gördüyü xarabalığa çevrilmiş stansiya binaları ilə qurultay üçün hazırlanmış dəbdəbəli təamlar arasındakı ziddiyyət onun qeydlərində "Sovet sisteminin şoumenliyə olan vəsvəsəsi" kimi şərh olunurdu.

Moskvadan Bakıya gedən qatarda vaqonlar yalnız nümayəndələr üçün ayrılmışdı. Menzel yazır ki, hətta qatarın içərisində belə, elmi müzakirələr davam edirdi, lakin vaqonların dəbdəbəsi ilə qatarın pəncərələrindən görünən xarabalığa çevrilmiş kəndlər arasındakı kəskin ziddiyyət onu çox təəccübləndirdi. Səyahət zamanı onun eyni vaqonda və ya məşhur şərqşünas Bartoldun yaxın qonşusu kimi səyahət etməsi ehtimalı yüksəkdir; çünki qeydlərində o, yolboyu "qeyri-rəsmi" söhbətlərin qurultaydakı rəsmi çıxışlardan daha səmimi və dərin olduğunu bildirir.

Menzel və digər xarici nümayəndələr o dövrün ən dəbdəbəli və nüfuzlu məkanı olan "Grand Hotel"də yerləşdirildi. Menzel oteldəki qüsursuz xidməti (Avropa standartlarına görə) qeyd etsə də, bunun yenə də "nümayiş" olduğunu əlavə edir. O, otel işçilərinin çox nəzakətli, eyni zamanda uzaq, demək olar ki, "təlimat üzrə" hərəkət etdiklərini hiss edirdi. Qeydlərində o, o vaxtlar otel otaqlarında və ya ümumi ərazilərdəki söhbətlərin eşidilə biləcəyi ilə bağlı geniş yayılmış diplomatik narahatlığa incəliklə işarə edir. Buna görə də, o, onların yalnız gəzintiyə çıxarkən vacib məsələləri müzakirə etməyi üstün tutduqlarını nəzərdə tutur.

Menzel "sənədləşmə" və "qeydiyyat" həvəskarı idi. Bakıya səfəri zamanı həmişə özü ilə kiçik dəftərlər və indeks kartları gəzdirirdi. Menzel konqresdəki hər təqdimatın xülasəsini deyil, həm də onun təqdim olunduğu ləhcəni, natiqin ləhcəsini və hətta tamaşaçıların alqışladığı hissələri qeyd edirdi. Menzelin yanında kamerası olduğu və bəzi səhnələri çəkdiyi məlumdur. Bu fotoşəkillər onun vizual yaddaşının əsasını təşkil edirdi və o, sonradan "Der İslam" jurnalındakı hesabatlarını dəstəkləmək üçün bundan istifadə edirdi. Menzel, həmçinin Bakının məşhur qonaqpərvərliyindən və zəngin mətbəxindən də bəhs edir. Hər axşam keçirilən quzu əti, düyü yeməkləri və xəmir xörəkləri ilə nəhəng ziyafətlər Menzel üçün həm kulinariya ləzzəti, həm də fiziki yorğunluq mənbəyi idi. Qeydlərində o, bu qədər çox bayram toplantılarının elmi işə həsr oluna biləcək vaxtı oğurladığından yüngülcə şikayətlənir. Görünür, o, "az yemək, daha çox filologiya"nı müdafiə edərək alman intizamına üstünlük verir.

Menzelin hesabatları xüsusilə, dəyərlidir, çünki o, yalnız elmi müzakirələri qeydə almayıb, həm də bu tarixi dönüş nöqtəsinin atmosferik və siyasi gərginliyini təsvir edib.

Menzel qurultayı böyük bir tamaşa kimi təsvir edir. Bakının hər yerində qırmızı bayraqlar və pankartlar asılıb. İştirakçıların sayından təsirlənir (və eyni zamanda şübhə ilə yanaşır):

"Sovet İttifaqının hər yerindən və xaricdən 130-dan çox nümayəndə toplaşmışdı. Möhtəşəm İsmailiyyə Sarayındakı açılış mərasimi elmi konfransdan daha çox, siyasi mitinqə bənzəyirdi."

Menzel elmin çox vaxt bolşeviklərin siyasi gündəliyi üçün sadəcə "yem" olduğunu yerində qeyd edir.

Menzel, latın əlifbasının tətbiqi ilə bağlı müzakirələr zamanı ən dramatik səhnələrin şahidi olur və "ənənəçilər" (əsasən ərəb əlifbasını qorumaq istəyən dindar akademiklər) ilə "islahatçılar" (Sovet rəhbərliyi tərəfindən dəstəklənənlər) arasında qızğın şifahi mübahisələri xatırladır. O, latın əlifbasına qarşı çıxanlara necə psixoloji təzyiq göstərildiyini müşahidə edir. Menzelin sözlərinə görə, Türkiyə nümayəndə heyəti (Mehmet Fuat Köprülü də daxil olmaqla) əvvəlcə ehtiyatlı, gözləmə yanaşması tətbiq etdi və bu da sovet təşkilatçılarını qəzəbləndirdi.

Menzel qeydlərində iştirak edən akademiklərin demək olar ki, ədəbi portretlərini çəkir. O, məşhur rus şərqşünası Vasili Bartoldu bir növ, şiddətli ideoloji qarışıqlıqlar arasında elmi obyektivliyi qorumağa çalışan "tək nəhəng" kimi təsvir edir. Menzel köhnə rus elmi dünyası ilə Samoyloviç kimi yeni "qırmızı" hakimiyyətlər arasındakı dərin uçurumu müşahidə edir.

Menzeli valeh edən səhnələrdən biri sovet türk xalqlarının Türkiyə nümayəndə heyətinə reaksiyası idi. Atatürkün rəhbərliyi altında Türkiyə artıq islahatlar həyata keçirirdi, lakin Bakı türklərin əlifba ilə bağlı dərhal radikal addımlar atmamasından məyus olur. Menzel bu inamsızlığı kəskin şəkildə təhlil edərək yazır:

"Sovetlər Bakını Ankaranı ötərək türk dünyasının əsl mərkəzi kimi qurmaq istəyirdilər".

Menzel, həmçinin periferik aspektlərə də diqqət çəkir. Sərt sovet gündəlik həyatı, qonaqlara göstərilən dəbdəbəli qonaqpərvərlik, uzun axşam sessiyaları və təhlükəsizlik xidmətləri tərəfindən daim nəzarət altında olmaq hissi arasında qalır. O, qurultayı milli ziyalıların sıxışdırılmasının artıq hiss olunduğu "Potyomkin cəbhəsi" kimi görür. Bir sözlə, Menzel qurultayı elmi tədqiqatların, milli romantizmin və amansız güc siyasətinin toqquşduğu "Türkologiya Babili" kimi təsvir edir.

Konqresin ilk gününün axşamı nümayəndələrə "Bismillah" adında səssiz film (rejissor: Abbas Mirzə Şərifzadə) nümayiş etdirilir. Menzel filmi din əleyhinə güclü təbliğat əsəri kimi təsvir edir. Film qədim Azərbaycanda dini hakimiyyətdən sui-istifadə və "fanatik xurafat"dan bəhs edir. Menzel, həmçinin nümayəndələrə qəsdən psixoloji təsir göstərdiyini qeyd edir. Sovet rəsmiləri filmi maarifçiliyin qələbəsi kimi qeyd etsələr də, Menzel kənd yerlərindən və xaricdən gələn daha mühafizəkar iştirakçılar arasında utancverici bir sükut və ya narahatlıq müşahidə edir. Onun sözlərinə görə, bu nümayiş konqresin lap əvvəlində İslam ənənəsinə qarşı şüurlu bir təhqir idi.

Menzel ziyafətləri, demək olar ki, Şərq möhtəşəmliyi tamaşası kimi təsvir edir. Bu dəbdəbəli ziyafətlər o dövrdə Bakı əhalisinin ümumi yoxsulluğu ilə kəskin şəkildə ziddiyyət təşkil edirdi. O, həmçinin Bakıdakı bolluqdan, masaların kürü, nərə balığı və Qafqaz şərablarının ağırlığı altında necə inlədiyindən danışır. O, saatlarla davam edən sonsuz tostlara işarə edir. O, həmçinin yeməklərdə və görüşlərdə kimin yanında oturduğunu diqqətlə müşahidə edirdi. Kostyum və ya frak palto geyinmiş Avropa akademiklərinin, dəri gödəkçələrdə sovet komissarlarının və ənənəvi kaftan geyinmiş Orta Asiyadan olan nümayəndələrin qarışığı ona qəribə, demək olar ki, sürreal bir mənzərə təqdim edir. O, "qardaşlaşma"nı təsvir edir: elmi fərqlərin yemək zamanı şərabla qısa müddətə necə yatırıldığını, lakin ertəsi gün səhər görüşlərdə daha da şiddətlə (və tez-tez baş ağrıları ilə) yenidən nəzərdən keçirildiyini istehza ilə yazır.

Menzel üçün bu təcrübələr sadəcə lətifələr deyil. O, bunu sovet rəsmilərinin nümayəndələri korrupsiyalaşdırmaq və ya təsir etmək cəhdi kimi görür və yazır:

"Film yeni türkologiyanın "elmi və ateist" olacağını açıq şəkildə göstərirdi. Ziyafətlərdə qonaqpərvərlikdən sovet sisteminin üstünlüyünü nümayiş etdirmək üçün güc vasitəsi kimi istifadə olunurdu".

Müəllif quru dillə xülasə edir ki, "Bakı xalqının qonaqpərvərliyi" böyük olsa da, həmişə siyasi səhnələşdirmə qoxusu daşıyırdı.

Ən diqqətçəkən məqam Almaniya və Rusiya nümayəndə heyətləri arasındakı münasibətdir. Menzel bunu dərin peşəkar hörmət və siyasi yadlaşmanın gərgin bir şəbəkəsi kimi təsvir edir. O, Rusiya şərqşünaslığının duayenlərindən biri olan Vasili Bartolda böyük hörmət bəsləyirdi. O, Bartoldun keçmiş dövrün qalığı kimi göründüyü səhnələri təsvir edir:

"Bartold danışanda (qısa müddətə) otaqda akademik intizam hökm sürürdü."

Menzel onu hələ də alman "obyektiv filologiya" standartını təcəssüm etdirən yeganə rus kimi görürdü. Onun sözlərinə görə, yeni sovet "akademik rəsmiləri" Bartolddan simvol kimi istifadə etsələr də, onlar artıq daxilən onu rədd etmişdilər. O, Bartoldla dərin həmrəylik hiss edirdi, çünki türkologiyanın sadəcə kütlələr üçün dil siyasətinə çevrilməsindən narahatlığını bölüşürdü.

Menzel, özünə və həmkarlarına muzeydə sanki "sərgilər" kimi necə davranıldığını nümunələrlə təsvir edir. Lakin onlara sovetləşmənin uğurları göstərilsə də, pərdəarxası Menzel yerli alimlərin əzabını və zülmünü görürdü.

Müəllif şam yeməklərindən birində, demək olar ki, melanxolik bir səhnəni təsvir edir:

"Gənc sovet nümayəndələri ucadan "İnternasional"ı oxuyub siyasi çıxışlar edərkən, alman alimləri və keçmiş rus qvardiyaçıları (Bartold, Oldenburq) tez-tez bir küncdə birlikdə otururdular."

Menzel burada Almaniya-Rusiya elmi əməkdaşlığının "qızıl dövrü"nün dönməz şəkildə başa çatdığını anlayır. Ortaq elmi dil ideologiya dili ilə əvəz olunub. O, Bakıdakı almanların sadəcə kommunist dramının fiqurları olduğu qənaətinə gəlir. Qayıtdıqdan sonra Almaniyadakı həmkarlarına konqresin elmi görünüşünü olduğu kimi qəbul etməmələri barədə xəbərdarlıq etdi. O, təəccüblü şəkildə orada şərab içdiyi alimlərin (o cümlədən, bir çox Azərbaycan ziyalısının) tezliklə təmizləmələrin qurbanı olacağını qabaqcadan görür. Menzel, azərbaycanlı qonaqlarını onların intellektual nailiyyətlərinə dərin rəğbət və siyasi sadəlövhlüklərinə böyük narahatlıqla təsvir edir. O, Bakıda "rəqs edən vulkan atmosferi" hiss edirdi. O bunu qeydlərində çox aydın şəkildə təsvir edir və onları "faciəvi idealistlər" adlandırır. Menzel, Ruhulla Axundov (konqresin həmtəşkilatçısı) və filoloq Bəkir Çobanzadə kimi Azərbaycan elitasının intellektual parlaqlığına heyranlığını gizlətmir. O, bu insanların dillərinin modernləşdirilməsi barədə parıldayan gözlərlə necə danışdıqlarını təsvir edir. Onlar üçün latın əlifbası azadlıq və Avropaya inteqrasiya simvolu idi. Lakin Menzel qəti şəkildə qeyd edir ki, bu akademiklər kommunizmdən öz milli məqsədləri üçün istifadə edə biləcəklərinə inanırdılar. O, onların söhbətlərində "qırmızı millətçilik" görür və Moskvanın buna əbədi dözməyəcəyindən şübhələnir. O, qəbulda maraqlı bir səhnənin şahidi olur. Alman və fransız dillərində sərbəst danışan və Qərb filologiyası üzrə ixtisaslaşmış Azərbaycan professorları gənc, ideoloji cəhətdən təlim keçmiş partiya kadrları qarşısında özlərini doğrultmalı olurlar. O, bunu proletar qardaşlığı adı altında həyata keçirilən "ziyalıların alçaldılması" kimi təsvir edir. Menzelin hesabatlarını bu gün bu qədər narahat edən şey sonradan baş verənlərin bilinməsidir. Menzelin hesabatında adlarını təriflədiyi və ya Bakıda birlikdə nahar etdiyi, demək olar ki, bütün Azərbaycan aparıcıları on il sonra (1937/38) Stalin dövründə "Pan-Türkistlər" və ya "Alman casusları" kimi edam edildilər.

Menzel hesabatlarını, demək olar ki, peyğəmbərlik kimi görünən bir xəbərdarlıqla yekunlaşdırır. O yazır ki, Bakı qurultayı "elmin qələbəsi" kimi görünsə də, əslində Sovet İttifaqında türk xalqlarının müstəqil mədəni inkişafının taleyini müəyyən etdi. O, Bakıdakı "Türkologiya"nın dövlət nəzarəti alətinə çevrildiyini başa düşdü. Sovet mənbələri qurultayı böyük uğur kimi qeyd edərkən, Menzel tədbiri "rentgen" etdi. O, ziyafətlərin arxasındakı aclığı gördü. O, yüksək alqışların arxasındakı qorxunu eşitdi. O, əlifba islahatının arxasındakı siyasi tələni tanıdı.

Teodor Menzel 1939-cu ildə, İkinci Dünya müharibəsinin başlamasından bir az əvvəl Almaniyada vəfat etdi. O, alman və şərqşünas alimlərinin ideoloji fərqlərdən kənarda elmi dialoq qurmağa çalışdıqları dövrün son şahidlərindən biri olaraq qalır. Klassik filoloq kimi Menzel, xüsusilə də, Bakıdakı olduqca mürəkkəb dil problemlərini həll etmək üçün inqilabi həvəsdən təsirlənmiş və bəzən əylənmişdi. O, "Der İslam" jurnalındakı qeydlərində tez-tez qızğın müzakirələrə çevrilən texniki müzakirələri ətraflı təsvir edir.

Qurultaydakı alimlər haqqında müşahidələri də maraqlıdır. O, Bartoldu "tənha nəhəng" kimi təsvir edir. Menzel məşhur rus şərqşünası Bartolda dərin hörmət bəsləyir, lakin onu qurultayda çox melanxolik bir fiqur kimi təsvir edir. O qeyd edir ki, Bartoldun elmi ciddiliyi konqresin siyasi şoumenliyi ilə uyğun gəlmirdi. O, Bartold çıxış edərkən zalda sükut olduğunu iddia edir, lakin bu sükut "hörmətdən daha çox, köhnəlmiş bir hakimiyyətə göstərilən nəzakət" idi. Menzelin sözlərinə görə, Bartold yeni sovet quruluşunda "köhnə rejimin elmi bəzəyi" kimi istifadə edildiyinin fərqində idi və bu onu introvert və uzaqgörən edirdi.

Konqresdə iştirak edən türk alimləri haqqında müşahidələri də maraqlıdır. Menzel, Köprülünü çox ağıllı və ehtiyatlı biri hesab edir. O yazır ki, Köprülü konqresdə "siyasət və elm arasındakı incə xətt"də məharətlə hərəkət edib. O, Köprülünün əlifba müzakirələrində dərhal "hə" demək istəməməsini Ankaranın ehtiyatlı siyasətinin əksi kimi görür. O, Əli bəy Hüseynzadəni daha romantik və emosional bir fiqur kimi təsvir edir. O, Əli bəyin Bakıda doğulduğu yerdən və o dövrün məhdudiyyətləri altında "Turançılıq" ideyasının sakit şəkildə əks olunmasından qaynaqlanan həyəcanı qeyd edir. Menzel, Krım alimi Bəkir Çobanzadə haqqında yüksək fikirlər söyləyir və onu "faciəvi dahi" kimi təsvir edir. O, Çobanzadənin dil istedadına və enerjisinə heyran qalır, onu konqresin "parlaq ulduzu" kimi görür. Lakin Menzel hiss edirdi ki, Çobanzadə kimi millətçi və parlaq yerli ziyalılar sovet hakimiyyəti altında uzun müddət yaşaya bilməyəcəklər. O, bunu "fırtınadan əvvəl son mahnısını oxuyan quş" kimi təsvir edir.

Menzel rus alimi Oldenburqu "diplomat alim" kimi görür. Bartolddan fərqli olaraq, o, Rusiya Elmlər Akademiyasının katibi Oldenburqu "siyasəti yaxşı bilən strateq" kimi görür. O, Oldenburqu Qərb alimləri ilə sovet rejimi arasında körpü qurmağa çalışdığına, lakin bu prosesdə elmin muxtariyyətindən güzəştə getməyə məcbur etdiyinə görə sərt şəkildə tənqid edir.

Menzel, Orta Asiya və Qafqazdan olan bəzi gənc nümayəndələri "partiyanın səsi ilə danışan, lakin dərinliyi olmayan kadrlar" kimi təsvir edir. O, bəzi nümayəndələrin çıxış edərkən, daim ön cərgələrdə partiya komissarlarına baxmalarını azad elmi mühitin olmadığının ən böyük sübutu kimi təqdim edir. O, Aleksandr Samoyloviçi konqresin texniki və siyasi beyni kimi görür. Menzelin sözlərinə görə, Samoyloviç həm çox yaxşı türkoloq, həm də rejimin tələblərini elmə necə tətbiq etməyi bilən "əməliyyat adamı" idi.

Menzelin qeydlərinə Türkiyədən olan nümayəndə heyəti (xüsusən, Köprülüzadə Fuat və Hüseynzadə Əli bəy) ilə keçirdiyi şəxsi görüşlər daxildir ki, bunlar konqresin rəsmi protokollarında qeyd olunur. Orada başqa yerdə heç vaxt tapıla bilməyən insani və siyasi detallar var. Menzel bu görüşləri "iki dünya arasında körpü" kimi təsvir edir. Türk nümayəndə heyəti ilə şəxsi söhbətlərində Menzel dərhal bir şeyin fərqinə varır: Ankara Bakıya çox uzaqdan baxır. Menzel yazır ki, Köprülü ona şəxsi şəkildə Türkiyənin bu konqresə "elmi ziyafət" kimi deyil, Sovet "təbliğat manevri" kimi baxdığını çatdırıb. Türk nümayəndə heyəti sovetlərin "Biz bütün türk dillərini birləşdiririk" mesajından narahat idi. Menzel qeyd edir ki, Köprülü bu məsələdə çox diplomatik davranıb, hətta şəxsi söhbətlərdə belə sözlərini diqqətlə seçib. Menzel əslən Bakıdan olan, lakin İstanbuldan gələn nümayəndə Hüseynzadə Əli bəylə söhbətlərindən dərin təsirlənib. Əli bəy Menzelə artıq doğulduğu yeri (Bakını) tanımadığını, şəhərin ruhunun dəyişdiyini deyib. Menzel qeydlərində Əli bəyin gözlərindəki kədəri; həbsxanada və ya sürgündəki köhnə dostları tapmağın ağrısını əks etdirir. Menzel, həmçinin qeyd edir ki, Əli bəy ona yeri haqqında danışıb. O, Azərbaycan ziyalılarının vəziyyətlərindən şikayətlənərək ,"Bura artıq tanıdığımız Bakı deyil" dediklərini xatırlayır.

Qurultayda Sovetlər Türkiyə nümayəndə heyətinə təzyiq göstərərək, onları "Siz də dərhal latın əlifbasına keçəcəksinizmi?" kimi suallarla sıxışdırırdılar. Menzel yazır ki, bu barədə Köprülü ilə təkbətək müzakirə edərkən Köprülü ona "Biz bunu tələsdirə bilmərik; bu, mədəni bir fasilədir", deyib. Menzel burada böyük bir ironiya tapır: Sovetlər Türkiyəni "mürtəce" davranışda (ərəb əlifbası ilə qalmaqda) günahlandırarkən, Menzel Türkiyənin əslində öz mədəni suverenliyini qorumağa çalışdığını anlayır. Menzel hiss edir ki, Türkiyə nümayəndə heyəti onu (və digər alman nümayəndəsini) "xilaskar" və ya "tarazlıq yaradan amillər" kimi görür. Türk nümayəndə heyəti qurultaydakı "bolşevikləşdirilmiş" təqdimatlardan bezdikcə, Menzelə sığındılar. Menzel qeyd edir ki, onlarla söhbətlərində təmiz elmi metodologiyaya qayıda bilib və Köprülü tez-tez alman filologiyası ənənəsinə heyranlığını ifadə edib.

Menzel nümayəndə heyəti ilə birlikdə qatıldığı ziyafətlərdən təəccüblü bir detalı danışır: hamı qədəhlərini qaldırıb "Yaşasın qardaşlıq!" qışqırarkən, masanın altında bir qrup insanın bir-birinin ayaqlarını tapdaladığını görür, gözləri sanki "buradan nə vaxt gedəcəyik?" deyirdi. O, xüsusilə qeyd edir ki, Türkiyə nümayəndə heyəti ona GPU (Sovet gizli polisi) agentlərinin onları daim izləməsindən narahat olduqlarını pıçıldayırdılar. Menzelin sözlərinə görə, Türkiyə nümayəndə heyəti Bakıya "akademik maraq"la gəlmişdi, lakin "siyasi mühasirə" hissi ilə qayıtmışdı. Menzel iddia edir ki, Köprülü və həmkarları bu konqresdən öyrəndikləri ən böyük dərs "Sovetlərin türklük üzərindəki himayəsini rədd etmək" idi.

Teodor Menzelin 1926-cı ildə Bakıya səfərindən götürdüyü qeydlər təkcə bir alimin müşahidələri deyil, həm də tarixi bir dönüş nöqtəsinin gündəliyidir. Şəhərə girdiyi andan yola düşənə qədər, Menzel xaricdə əks olunan "parlaq" mənzərə ilə daxili "tutqun" reallıq arasında fərq qoyur. Menzel yazır ki, şəhərə çatanda hər yer qırmızı bayraqlar və nəhəng bayraqlarla bəzədilib. Lakin bu təmtəraqlı dekorasiyanın altında o, çarizm dövrünə aid möhtəşəm tikililərin laqeydliyini görür. O, qurultayın keçirildiyi İsmailiyyə Sarayını möhtəşəm hesab edir, lakin inqilabın ətraf küçələrdə yaratdığı "nizam-intizamlı, lakin boz" atmosferi qeyd edir. Qeydlərində o, Bakının havasına hopan ağır neft qoxusundan bəhs edir. O, şəhəri "sərvət üzərində oturan yoxsul" kimi təsvir edir; "neft quyuları hər yerdədir, lakin insanların ümumi rifahı aşağıdır."

Menzel qurultay nümayəndələri üçün təşkil edilən mədəni proqramları ətraflı təsvir edir. O, heyranlıqla yazır ki, nümayəndələr axşamlar operaya aparılırdılar və orada səhnələşdirilən tamaşalar (məsələn, Üzeyir Hacıbəyovun əsərləri) çox yüksək keyfiyyətli idi. Lakin rəsmi proqramdan kənara çıxıb küçələrə çıxanda çörək növbələrini və dükanlarda qıtlığı görür. Qeydlərində o, nümayəndələrə təklif olunan kürü ziyafətlərinin əslində ictimaiyyətdən gizlədilmiş bir "teatr" olduğunu bildirir. Menzel kədərlə köhnə Bakının çoxmədəniyyətli (azərbaycanlı, rus, erməni, yəhudi, alman) strukturunun yavaş-yavaş "proletar vahidliyinə" çevrildiyini müşahidə edir. O, xüsusilə, alman müstəmləkəsi və şəhərdəki keçmiş təhsilli elitası ilə əlaqə qurmağa çalışsa da, çoxlarının qorxu içində yaşadığını və ya şəhəri tərk etdiyini aşkar edib. Menzelin ən diqqətəlayiq müşahidələrindən biri şəhərdəki təhlükəsizlik və nəzarət hissidir. O yazır ki, hər küncdə mühafizəçilər var idi və xarici bir alim kimi, hara getsə də, onu "görünməz bir kölgə" izləyirdi. O, küçədə onunla danışmaq istəyən yerli sakinlərin birdən susduğunu və bir məmur yaxınlaşanda üz çevirdiyini aydın şəkildə təsvir edir.

Dilçi kimi Menzel yalnız akt zalındakı söhbətləri deyil, həm də bazarda və küçədə danışılan dili dinləyirdi. O, küçədəki insanların dilinin hələ də çox təmiz və ənənəvi olduğunu, lakin rəsmi lövhələrdə və qəzetlərdə istifadə olunan dilin sürətlə "rus terminləri" ilə dolduğunu görür. O, əlifbanın küçədə savadlılığı iflic etdiyini, necə dəyişdirdiyini birbaşa müşahidə edir.

Türk və rus dillərini mükəmməl bilən alman alimin Birinci Türkologiya Konqresində təqdim etdiyi müşahidələr həqiqətən də maraqlıdır. Bu yüz səhifəlik mətni oxuyanda insan özünü bir əsr əvvəl baş verən mübahisələrə qərq edir.

O, 2 dekabr 1878-ci ildə Münhendə anadan olub. Yəhudi ailəsinə mənsub idi. Münhendəki Maksimilian Liseyini öz sinfində birinci bitirib. Ali təhsilinin ilk dörd semestrini klassik və Şərq filologiyası üzrə keçirdikdən sonra hüquq və şərqşünaslığa üz tutub.

Georg Jacob Türkische Bibliothek (Türk Kitabxanası) qurduqdan sonra Menzel də təhsilini bu istiqamətə yönəldib. O, Erlangen Universitetində Georg Jacob rəhbərliyi altında türk ədəbiyyatı üzrə doktorluq dərəcəsini "Mehmet Tofiq: Konstantinopeldə bir Cəhr" (1905) adlı dissertasiyası ilə tamamlayıb. İstanbuldakı qış əyləncələrindən və toplantılarından, halva söhbətlərindən və qonşuluq qəhvəxanalarından müxtəlif tipləri və fiqurları təqdim edən əsər, folklor baxımından xüsusilə vacibdir.

Menzel 1937-ci ildə, Almaniyada nasistlər tərəfindən qəbul edilən yeni qanunun yəhudi dövlət qulluqçularını vəzifələrindən təqaüdə çıxmağa məcbur etdiyi bir dövrdə təqaüdə çıxıb. O, 10 mart 1939-cu ildə yol qəzasında dünyasını dəyişib.

Orxan ARAS

Ədəbiyyat qəzeti.- 2026.- 27 fevral, №7.- S.14-15.