Əlifba

Əvvəli ötən sayımızda

İnternata başlayanda on dörd yaşındayam. Qardaşım Yano internata məndən bir il əvvəl gedib, amma o, başqa şəhərdədir. Tila hələ anamızın yanındadır.

Bura varlı qızlarının getdiyi internatlardan deyil, əksinə. Kazarma ilə monastır, yetimxana ilə həbsxana arasında bir şeydir.

Dövlətin yer verib yedizdirdiyi on dörd-on səkkiz yaş aralığında iki yüzə qədər qız.

Saman döşəkli, boz adyallı on-iyirmi nəfərlik yataq otaqlarımız var. Balaca dəmir şkaflarımız dəhlizdə qoyulub.

Səhər saat altıda zəng səsi bizi yuxudan oyadır. Nəzarətçi otaqları gəzib baxır. Bəzi şagirdlər yatağın altına girib gizlənir, o birilər qaça-qaça həyətə düşür. Həyətdə qaça-qaça üç dövrə vurandan sonra gimnastika hərəkətləri edirik, sonra yenə qaça-qaça binaya qayıdırıq. Soyuq suyla yuyunub geyinirik, yeməkxanaya düşürük. Səhər yeməyimiz südlü qəhvə və bir dilim çörəkdən ibarətdir.

Dünənki günün məktubları paylanılır. Ağzı açılmış məktublar. Bəhanəsi:

“Hələ balacasınız. Biz burada valideynlərinizin yerini tuturuq”.

Saat səkkizin yarısında sıraya düzülüb şəhərin küçələrində inqilab mahnıları oxuya-oxuya məktəbə gedirik. Biz gedəndə oğlanlar yol qırağında dayanıb fit çalırlar, bizə gözəl sözlər və ya açıq-saçıq sözlər deyirlər.

Məktəbdən qayıdandan sonra nəsə yeyib axşam yeməyinə qədər dərs otağına gedirik.

Dərs otağında tamamilə səssiz olmaq lazımdır.

Bu uzun saatlarda nə etmək olar? Əlbəttə ki, məktəbdə verilən ev tapşırıqları, amma tapşırıqlar tez qurtarır, çünki xoşagələn, diqqəti cəlb edən heç nələri yoxdur. Kitab da oxumaq olar, ancaq “məcburi mütaliə” kitablarından başqa kitabımız yoxdur, onlar da tezliklə oxunulub qurtarır, çünki xoşagələn, diqqəti cəlb edən heç nələri yoxdur.

Mən də bu məcburi səssizlik saatlarında bir növ gündəlik tutmağa başlayıram, heç kim oxuya bilməsin deyə şifrəli yazı da icad edirəm. Bədbəxtliyimi, ağrı-acımı, əzablarımı, axşamlar məni yerimdə ağlamağa məcbur edən hər şeyi gündəliyimə qeyd edirəm.

Qardaşlarımı, ata-anamı, indi başqalarının yaşadığı evimizi itirdiyim üçün ağlayıram.

Ən çox da itirdiyim azadlığıma görə ağlayıram.

Bazar günləri günortadan sonra yanımıza gələnlərlə görüşməyimizə icazə verilir, hətta nəzarətçilərin müşayiəti ilə oğlanlarla da görüşə bilirik. Bazar günləri günortadan sonra çıxıb gəzməyə də icazə verilir, hətta oğlanlarla da, amma sadəcə şəhərin əsas prospektində. Bir nəzarətçi də orada gəzişir. Amma iyirmi kilometr aralıda, mənimlə eyni vəziyyətdə olan və yenə eyni səbəbdən məni görməyə gələ bilməyən qardaşım Yanonu görməyə gedə bilmirəm, buna icazə vermirlər. Şəhərdən çıxmağımız qadağandır, onsuz da, qatara bilet almaq üçün pulumuz da yoxdur.

İtirdiyim uşaqlığım üçün də ağlayıram, üçümüzün uşaqlığı üçün: Yanonun, Tilanın və mənim.

Artıq meşədə, nəm torpağın üstündə “mavi qaya”ya qədər qaçmaq yoxdur; dırmaşmalı ağac, çürük budağı sınanda yerə yıxılmalı ağac yoxdur; yıxıldığım yerdən məni qaldıran Yano yoxdur; damlarda gecə gəzintiləri yoxdur; bizdən anamıza xəbər çatdıran Tila yoxdur.

İnternatda axşam saat on olan kimi işıqlar söndürülür, hamı yerinə girir. Bir nəzarətçi otaqları gəzib baxır.

Oxumalı nəyimsə varsa, gecə lampasının işığında oxumağa davam edirəm, sonra göz yaşları içində yuxuya gedəndə gecənin içindən cümlələr doğulur. Ətrafımda fırlanır, qulağıma pıçıldayır, bir ritmə düşür, nəğmə olur, şeirə çevrilir:

Dünən hər şey daha gözəl idi,

Ağaclarda nəğmələr,

Saçlarımda külək

Və açılmış ovuclarında Günəş.

Klounada

Əllinci illər. Bir neçə bəxtigətirəndən başqa ölkəmizdə hamı kasıbdır. Hətta bəziləri başqalarından da kasıbdır.

İnternatda qayğımıza qalırlar, əlbəttə. Yeməyimiz var, başımızın üstündə dam var, amma yemək o qədər pis və azdır ki, qarnımız həmişə acdır. Qışda üşüyürük. Məktəbdə paltolarımızı çıxartmırıq. Qızışmaq üçün hər yarım saatdan bir yerimizdən durub gimnastika hərəkətləri edirik. Yataqxanalarımız da soyuqdur, corabla yatırıq, dərs otağına düşəndə adyallarımızı da aparmaq məcburiyyətində qalırıq.

O vaxtlar Yanonun köhnə, əyninə balaca olan paltosunu geyinirəm, qara paltodur, düyməsi yoxdur, sol tərəfi cırılıb.

Bir rəfiqəm sonralar mənə belə deyəcək:

– Yaxası bağlanmayan palto sənə elə yaraşırdı ki! O qədər gözəl görünürdün ki, sənə heyran idim!

Məktəbə gedəndə bir tanışın məktəb çantasından istifadə edirəm, çünki mənim məktəb çantam yoxdur. Dəftərlərimi, kitablarımı onun çantasında daşıyıram. Çanta ağırdır, barmaqlarım da donur, çünki əlcəyim yoxdur. Qələmim, fırçam, idman paltarım da yoxdur. Hamısını başqalarından alıram.

Öz ayaqqabılarımı pinəçiyə vermək lazım olanda ayaqqabıları da başqalarından alıb geyinirəm.

Aldığım ayaqqabını qaytarmaq lazım gələndə pinəçinin ucbatından üç gün yerimdən çıxmıram. İnternatın müdirəsinə məktəbə getmək üçün əlavə ayaqqabım yoxdur deyə bilmərəm. Xəstə olduğumu deyirəm, inanır, çünki yaxşı şagirdəm. Əlini alnıma qoyur.

– Qızdırman var. Ən azı otuz səkkiz dərəcə. Üstünü yaxşı ört, – deyir.

Üstümü bərk-bərk basdırıram. Amma pinəçinin pulunu necə verəcəyəm? Ailəmdən istəyə bilmərəm. Atam həbsdədir, illərdir ondan xəbər tuta bilməmişik. Anam nə iş tapsa işləyir. Tilayla bir yerdə bir otaqda yaşayırlar, qonşular hərdən anama mətbəxlərindən istifadə etməyə icazə verir.

Anam qısa müddət oxuduğum şəhərdə işləyir. Bir dəfə dərsdən qayıdanda yanına gedirəm. Ona yaxın qadının bir lampa ilə işıqlandırılmış masanın ətrafında oturub paketlərə siçan zəhəri doldurduğu balaca bir zirzəmi otağıdır bura.

Anam soruşur:

– Hər şey yaxşıdır?

– Hə, hər şey yaxşıdır. Nigaran qalma, – deyirəm.

Nəsə lazım olub-olmadığını soruşur, mən yenə də:

– Heç nə lazım deyil, – deyirəm. – Tila necədir?

– Yaxşıdır. O da payızda internata gedəcək.

Bir-birimizə deməli başqa sözümüz yoxdur. Ayaqqabılarımı yamatdırdığımı, pinəçinin borc dəftərinə yazdığını, borcumu ən qısa vaxtda qaytarmalı olduğumu demək istəyərdim, amma anamın köhnə paltarına, zəhərə bulaşmış əlcəklərinə baxıb heç birini demirəm. Anamı qucaqlayıram, gedirəm və bir də yanına gəlmirəm.

Bir az pul qazanmaq üçün iyirmi dəqiqəlik tənəffüslərdə oynamaq üçün bir tamaşa hazırlayıram. İki-üç rəfiqəmlə tez əzbərləyə biləcəyimiz səhnəciklər yazıram, hətta hərdən spontan oynayırıq. Müəllimləri yaxşı təqlid edə bilirəm. Bir gün bir neçə sinifə deyirik, səhəri gün başqa bir neçə sinifə. İçəri girmək qiyməti qapıçının tənəffüslərdə satdığı kruasanların qiyməti qədərdir.

Tamaşalarımız yaxşı qarşılanır, uğur qazanırıq, tamaşaçılarımız o qədər çoxalır ki, artıq içəri yerləşmirlər. Hətta müəllimlər də baxmağa gəlir, ona görə bəzən təqlidlərimi yerindəcə dəyişdirməli oluram.

Tamaşalarımı məktəb daxilində müxtəlif qızlarla, müxtəlif səhnəciklərlə davam etdirirəm. Axşamlar yataqxanaları gəzirik, bizi dəvət edirlər, gəlməyimiz üçün yalvarırlar, kəndli qızların ailələrinin göndərdiyi bağlamalardan bizə qonaqlıq verirlər. Biz aktrisalar bizə verilən pulu və ya yeməyi minnətdarlıqla qəbul edirik, amma hamısı bir tərəfə, ən böyük qazancımız insanları güldürməyin verdiyi xoşbəxtlik olur.

Ana dili və düşmən dillər

Əvvəlcə bircə dil var idi. Bu dil əşyalar idi, hisslər idi, rənglər idi, yuxular idi, məktublar idi, kitablar idi, jurnallar idi.

Başqa bir dilin də mövcud olduğunu, kiminsə başa düşmədiyim bir kəlmə tələffüz edə biləcəyini ağlıma da gətirə bilməzdim.

Anamın mətbəxində, atamın məktəbində, Queza dayının kilsəsində, küçələrdə, qəsəbədəki evlərdə və nənəmlə babamın yaşadığı şəhərdəki evdə hamı eyni dildə danışırdı, başqa bir dilin heç adı da çəkilmirdi.

Qəsəbə ətrafında düşərgə salmış qaraçıların başqa bir dildə danışdığını deyirdilər, amma mən bunun həqiqi dil olmadığını, eynən balaca qardaşımız Tila başa düşməsin deyə Yanoyla bizim uydurduğumuz kimi, ancaq öz aralarında danışmaq üçün uydurduqları bir dil olduğunu fikirləşirdim.

Qaraçıların bunu – qəsəbənin yeməkxanasında heç kim bir qaraçının içdiyi stəkandan içmək istəmədiyi üçün – ancaq onların işlətdikləri, üstünə işarə qoyulmuş stəkanları olduğuna görə etdiklərini zənn edirdim.

Qaraçıların uşaq oğurladığını da deyirdilər. Oğurlamağa qalanda, çox şey oğurlayırdılar, amma gil evlərinin yanından keçəndə, bu xarabazarın ətrafında oynayan çoxlu uşağı görəndə “nə üçün başqa uşaq da oğurlasınlar?” deyə fikirləşirdim.

Üstəlik, gil qabları, həsir səbətləri satmaq üçün qəsəbəyə gələndə “adi” dildə danışırdılar, bizim dilimizdə.

Doqquz yaşım olanda oradan köçürük. Əhalisinin ən azı dördə birinin almanca danışdığı bir sərhəd şəhərində yaşamağa başlayırıq. Biz macarlar üçün bu dil düşmən dildir, çünki Avstriya hakimiyyətini xatırladır, həmin vaxtlar ölkəmizi işğal edən əsgərlərin də dili bu dildir.

Bir il sonra ölkəmizi başqa əsgərlər işğal edir. Məktəblərdə rus dili məcburi tədris edilməyə başlayır, o biri xarici dillər qadağan edilir.

Heç kim rusca bilmir. Alman, fransız, ingilis dili müəllimləri bir neçə ay ərzində sürətləndirilmiş rus dili dərsi alırlar, amma əslində, dili öyrənmirlər, çünki öyrətmək də istəmirlər. Üstəlik, şagirdlər də bu dili öyrənmək istəmir.

Dünyəvi bir fikrin sabotaj edilməsinə, öz-özlüyündən yaranan, əvvəlcədən planlaşdırılmamış passiv bir müqavimətə şahidlik edirik.

SSRİ tarixi, coğrafiyası və ədəbiyyatı da eyni həvəssizliklə tədris edilir. Məktəblərdən cahil bir nəsil məzun olur.

Beləliklə, iyirmi bir yaşım olanda İsveçrəyə, təsadüfən də fransızca danışılan bir şəhərə gələndə mənə tam mənası ilə yad olan bir dillə qarşılaşıram. Bu dili fəth etmək üçün apardığım mübarizə burada başlayır, ömrüm boyu davam edəcək uzun və çətin bir mübarizə.

Otuz ildən çoxdur fransızca danışıram, iyirmi ildir fransızca yazıram və hələ də bu dili bilmirəm. Səhvsiz danışa bilmirəm, yazmağa qalanda isə, tez-tez baxmalı olduğum lüğətlərin köməyilə yaza bilirəm ancaq.

Bu səbəbdən fransızcanı da düşmən dil hesab edirəm. Bunun başqa bir səbəbi də var, daha betər səbəbi: bu dil yavaş-yavaş ana dilimi öldürür.

Davamı olacaq

Aqota KRİŞTOF

Tərcümə etdi: Həmid Piriyev

Ədəbiyyat qəzeti.- 2026.- 16 yanvar, №2.- S.15.