Umay Ananın divan şeirindəki kölgəsi;

Hüma - simurq quşu

Umay Ana Türk mifologiyasının ən qədim əfsanəvi obrazlarından biridir. Türk mifologiyasının, çox güman ki, ilk təşəkkül edən mifoloji obrazlarından biri olduğu üçün bunun doğal bir nəticəsi olaraq mifik və kosmik çevrədə çox geniş yayılmışdır. Umay Ananın bu fəaliyyətlərini belə də sıralaya bilərik: öz ocağını qoruyan, eşq və sevgi tanrıçasıdır; gümüş saçlı, gözəl üzə sahib olan bir qadındır. Həyat ünsürləri olan günəş və sudur. Qadın, uşaq və heyvanların qoruyucu mələyidir. Günəş olub doğulan, ya da günəşi doğuzdurandır. Hər növ meteoroloji hadisəni o, başladar. Göy üzündə yaşayar, səmanı özünə məkan tutar. Çoban ulduzu və aydır. Qanadlı ata minər, yaxud qanadlı bir atdır. Qoruyub nəzarət edən bir ilahə olduğu üçün ulu, nəhəng quş qiyafətinə bürünər, qövmünün üzərində uçaraq kölgəsiylə bərəkət paylayar. Cüyürə çevrilər və ya bir cüyürdür. Bolluq və bərəkət ilahəsidir. Göydən enərkən əllərində qayın, yaxud qovaq ağacı vardır.

Tarixi zaman içərisində təməl miflər bir növ azalmalara tabe olaraq parçalanıb dağılmışdır. Ancaq bu parçalanmalar hər zaman təməl ünsürün izlərini daşıyır. Umay Ana mifi də Türklərin ən əsas miflərindən biri olduğu üçün, onun qədər parçalanıb çoxalan ikinci bir mifik ünsürümüz yoxdur desək, yanılmarıq. Bu çoxalma ehtimalının səbəbi Umay Ana obrazının son dərəcə güclü təsirə malik olmasından qaynaqlanır.

Umay Ana mifoloji obrazı bu funksiyaya bağlı olaraq genetik mirasında bir prototip kimi yaşadığı türk millətinin sənət və sənətkarlıq sahəsində dəyişik mahiyyətlərdə sıxlıqla görülür. Sözgəlişi desək, türk xalça və kilimlərindəki günəş, bərəkət və əli böyründə motivləri Umay Ana ilə bağlıdır. Saray, xan, dərgah, məscid və malikanələrin giriş qapıları Umay Ananın qanadları formasındadır. Məscid girişlərindəki tac qapıların üzərində günəş işıqlarının bəlli zamanlarda göz qamaşdırmasından yaranan qadın siluetləri Umay Ananı təmsil edir. Qaftanların ətəkləri və padşahların möhürləri yenə Umay Ananın qanad və saçlarıyla bağlıdır. Umay Ana bunlardan başqa, kəmər toqqalarında, qılınc qınlarında, keramikalarda, tavan bəzəklərində quş, günəş və bunabənzər motivlərlə özünü göstərir. Umay Ananın türk sənətkarlıq və sənət əsərlərində ən çox işlənən iki əsas simvolu günəş və quşdur.

Divan şeirindəki hümanın - simurqun Umayla bağlı olduğunu düşündürəcək bir çox səbəb vardır. Divan şairlərinin hümanı üzü insan və gövdəsi quş şəklində, tam da Səlcuqlu keramikalarında təsvir edildiyi kimi, quş formalı bir görünüşlə təqdim etmələri bu yaxınlığın dəlillərindən biridir. Quş formalı təqdimatın mifoloji bir qavrayışdan gəldiyini açıq görmək olur. Divan şeirində Umay Ana mifinin yadigarı olaraq hüma quşu simvolunda yaşayan olduqca çox material vardır. Gəlin, bu iddiamıza rastımıza çıxan ilk seçdiyimiz divan şeiri mətnləri üzərindən isbatlar gətirək:

Yer ile ey hüma girmiş deyildir meclis-i eşqə

Horos-ı arş onun kim nar-ı ahından kebab olmaz.

Zati yazdığı bu beytdə sevgiliyə birbaşa hüma ifadəsiylə səslənir. Bu bağlantı sıradan bir təşbeh forması olmayıb, örtük arxasında Umayın bir gözəllik və eşq ilahəsi olmasına işarə edir. Şairin bu gözəli eşq məclisi ilə əlaqələndirməsi Umayın gənc və gözəl bir qadın olaraq kosmik sahədə çoban ulduzu ilə təmsil edilməsiylə əlaqəlidir. Zöhrənin məclisdə cəng çalan bir qadın olmasından hərəkət edəcək olsaq, şairin Umay mifinə hüma üzərindən musiqi və məclislə bağlı bir vəzifə yüklədiyi görünür. Umayın kosmik sahədə çoban ulduzu olması, ərəblərdə Zöhrə, farslarda Nahid və Qərb mifologiyalarında Veneranın qarşılığıdır.

Zatinin beytindəki horos-ı arş ibarəsinin mifik və dini bir motiv olması, hümanı da doğrudan, bir mif və inanc motivi olaraq dəyərləndirməyi vacib edir. Kökü mütləq şəkildə bir mifə dayanan ərş xoruzu motivi hz. peyğəmbərə izafə edilən bəzi hədislərdə bir mələk olaraq dəyərləndirilir. Zatən, onun bir mələk olması mifik qavrayış dönəmində bir ilah və ya ilahə olmasıyla əlaqədardır. Burda ərş xoruzunun ah alovundan kabab olmaması, onun mifik bir fiqur olmasına işarə edir. Beytdə atəş ilə hümanın (simurqun) bir arada olması, Umayın od ünsürü olmasıyla yaxından bağlıdır. Ərş xoruzunu kosmik bir fiqur olduğu üçün bir planet, yaxud bir ulduz olaraq düşünmək olar. Bu planet, yaxud ulduzun göy məclisində günəşə rəğmən yanıb qovrulmaması, günəşi təmsil edən Umayın şiddətli atəşindən təsirlənmədiyinə dair mifik bir işarət də daşıyır.

Başında pərçəmin tuğ-ı hümadır

İki zülfün aləmdir mahpeykər.

Nəbzinin yazdığı bu beytdə sevgilinin alnına tökülən saçlarını, hümanın - simurqun tükünə bənzətməsi Umay mifi ilə bağlı üçtərəfli bir bağlantı qurduğunu göstərir. Birinci əlaqə, şairin simurq quşunu uc tükləri alnına düşən bir təpəlik ilə təsvir etməsidir. İkinci əlaqə, quş formalı Umayın alnına düşən saçların tuğa bənzədilməsi; üçüncü bağlantı isə bir savaş ilahəsi olan Umayın qövmünün cəngə gedən əsgərlərini əlində tutduğu bir tuğ ilə uğurlamasıdır. Bu üçüncü bağlantının Umayın bilmədiyimiz daha bir vəzifəsinin olduğuna, savaş ilahəsi olduğuna işarət etdiyini söyləmək mümkündür.

Beytin ikinci sətrində şair - "Ey ay üzlü yar, sənin iki zülfün iki sancağa bənzəyir" - deyir. Buradakı düz anlamadan misranın içindəki mifik və kosmik hissəyə keçək. Səlcuqlu keramikalarında gördüyümüz quşşəkilli simurq təsvirlərində Umayın gümrah zülfləri bir sancaq kimi yanaqlar üzərində dalğalanan vəziyyətdədir. Sancağın bir savaş əlaməti olması yenə Umay Ananın savaş ilahəliyi ilə üst-üstə düşür. Ay üzlü (mahpeyker) xitabına gəldikdə isə, Umay mifində Umayın kosmik ünsürlərdən - günəş, ay və çoban ulduzu ilə əlaqəli olması aydın olur. Burada da Umay Ananın ay formalı bir şəkildə təsvir edildiyini söyləyə bilərik. Bu halda türk sənət əsərlərində bir gözəl surətində rəsm edilən ay şəkillərinin doğrudan, Umay ilə əlaqəli olduğu fikri irəli sürmək yanıltıcı olmaz.

Xane-yi aşiq-i şeydaya tənəzzül mü edər,

Ol hüma cilvegah-i təng nədir bilməz.

Mezaki yazdığı bu beytində mənanı hüma - simurq özəlliyi olan sevgilinin özünün yoxsul evinə gəlməyə tənəzzül etməyəcəyini, çünki onun geniş imkanlı məkanlarda cilvə edən bir dilbər olduğunu söyləmək istəyir. Ancaq şairin burada hümanın - simurqun cilvə etdiyi, yəni seyran etdiyi səmanın dar bir sahə (cilvegeh-i teng) olmadığını söyləməsi fikrə mifik bir özəllik qatır. Hüma - simurqun yerə enməmə motivi Umayın qövmünü qorumaq üçün hər an səmada olmasına dair yayılmış bir motivdir. Ancaq bu vəziyyətin Umay ilə bağlı mifoloji məlumatlarda olmaması, Umayın fəaliyyətləriylə bağlı məlumatların hələ əskik olduğunu göstərir. Şair ucsuz-bucaqsız bir səmada hər zaman uçmuş vəziyyətdə olan hüma təsviriylə; Umayın gündüzlər dan ulduzu ilə günəş, gecələr də axşam ulduzu ilə ay surətində daima qövmünün başı üzərinə qanad açdığını söyləyir.

Bir hümadır kim şikar etmiş necə ankaları

Evc-i hüsnündə sənin baz eyləyib pər pərçəmin.

Şeyx Qalib isə gözəllik səmasında bir hüma kimi olan gözəllər sultanı sevgilisinin təbiəti andıran kakül qanadlarını açaraq aşiq dərəcəsində olan necə simurqları ovladığını söyləyir. Şair burada qolunda ovçu şahin tutan bir hökmdarın qolundakı şahini ov üzərinə hücuma saldığına dair bir eyham vurarkən beyti bu eyham üzərindən mifik dünya ilə də əlaqələndirir. Burada simurqun ova çıxmaq əvəzinə, ov üçün şahin quşundan istifadə etməsi, Umay mifinə yerli və səmavi mənada iki yeni məlumat əlavə edir.

Yerli anlamda, əlində ox və yayla durması, Umayın savaş ilahəsi olması ilə bərabər, ov və ovçuluqla da münasibətinin olduğuna dair bir işarə edir. Çox güman ki, ov üçün şahin və qartal kimi ovçu quşlardan yararlanmaq Umay Ananın ovlanma şəklini bildirən bir mifə işarədir. Kosmik mənada isə beyt; simurq, hüma və şahinin bir növ ulduz qrupu olduğunu düşündürməkdədir. Şahin ulduzu qrupu hüma ulduzu ilə simurq ulduz qrupu arasında olmaqda, ancaq duruş tərəfi, sanki hümanın qolundan qanad açıb simurqa pəncə vuracaq bir forma göstərir. Bu halda bu beyt bizə türk mifologiyasındakı Umayın kosmik sahədə günəş, ay və çoban ulduzu olmasından əlavə, bir də Umay ulduz qrupu olaraq yer aldığını göstərir.

Kaygusuz Abdal mən isəm ağlım irişdiyi budur

Bir hümadır kölgəsi çün cümlə aləmdir su dirəm.

Kaygusuz Abdalın yazdığı qəzəlin zühur və təcəllini anlatdığı bu beytində Cənabi Haqqın təcəllisinin hüma qanadının kölgəsi kimi cahanda hər yeri tutduğu söylənilir. Arif şairin təcəllini hüma üzərindən konkretləşdirmək istədiyi ikinci misrada hümanın qanadını açdığı zaman bütün cahanı tutduğunu söyləməsi bizə mifik tərəfdən Umayın quş qiyafəsinə bürünüb uçduğunda bütün aləmin onun bərəkət gətirən qanadları altına girdiyindən xəbər verir. Buradakı "su" kəlməsi çoxmənalı sözdür. Türkcəsi məlumumuz olan kəlmə farsca oxunduğunda su (tərəf, yön) anlamına gəlməkdədir. Ancaq ikinci misra türkcə su kəlməsiylə birlikdə düşünülərsə, bir yaradılış nəzəriyyəsi ilə bir yaradılış mifi anlamına gəlir. Təsəvvüfi dərinlikdəki yaradılış nəzəriyyəsinə görə bütün cahan sularla əhatəli ikən, Tanrının təcəllisi bu suyun üzərinə düşər və o təcəlli ilə bu suyun izdivacından varlıqlar yaranar. Yaradılış mifinə görə isə bütün cahan sular altındaykən Umay Ana cümlə-aləmi əhatə edən bu suların üstündə qanad açaraq o sulara paklık və bərəkət verər və dünyadakı hər şey o paklıqdan hasil olar.

Beytin yaradılış mifi mənasına gələn durumundan çıxan məna Umayın yaradılışla əlaqəli olaraq ikitərəfli bir vəzifə daşıdığını ağla gətirir. Umay bu mənada Kayra Xanın göydəki və Ağ Ananın da yerdəki rollarını öz boynuna götürmüş kimi olur. Türk yaradılış mifində Tanrı Kayra Xan suların üzərində uçarkən Ağ Ana sudan çıxar və "Yarat" deyib sularda qeyb olar. Umay su ilə də əlaqəli olduğu üçün beyt onun həm cahanı paklıkverici kölgəsiylə əhatə edən, həm də o qutun - bərəkətin üzərinə düşdüyü sudan dünyadakı varlıqları peyda edən bir mif olduğunu dərk etdirir.

Pərvaz-i həmcənah-i hümayız kim eyləriz,

Şah-i dıraht-ı aləm-i kudsidə lanemiz.

Said Giray irfani məna ilə yüklü olan bu beytində: "Biz hüma ilə qanad-qanada verərək uçan özgə bir hüma quşuyuq, bizim yuvamız qüdsi-aləmdəki ağacın budağındadır" deyir. Ancaq buradakı hüma və ağac əlaqəsi mifik bir bütünün parçalarıdır. Umayın göydən yerə enərkən iki əlində bir qayın ağacı daşıması mifik bir məlumatdır. Güman ki, yerə əkilən bu ağaclardan biri dünya ağacı, digəri də həyat ağacı anlayışının kökənidir. Həyat ağacı yerlə göy və yerlə yeraltı arasında bir körpü vəzifəsini daşıyır. Bu ağacın budaqları göy qatında Ülgənə (Yaxşılıq və Yaradıcılıq Tanrısı), kökləri isə yer altında Erlikə (Ölüm Tanrısına) qədər uzanır. Həyat ağacı isə həyatın yenilənməsi bolluq və bərəkət ilə əlaqəli sayılır.

Beyt bizə Umay mifi ilə əlaqəli yeni bilgilər verir. Bu halda həyat ağacı və dünya ağacını dünyaya endirən də Umay Anadır. Həyat ağacı onun bərəkət və bolluq ilahəsi olmasının bir sübutudur. Dünya ağacı isə onun yeddi qat kosmik aləm ilə yer və yer ilə yeddi qat yeraltı aləmi arasında əlaqə qurmasının isbatıdır. Demək ki, Umay Ana quş formasına girdiyində göydəki yuvası Ülgənə çatan bu ağacın budaqları üzərindədir. Umayın, eyni zamanda ölüm ilahəsi olması onun yeddi qat yeraltı dünyası ilə münasibətini məcburi hala gətirir. Bu dünya ilə əlaqə qurduğunda isə yer altındakı yuvasını, kökləri Erlik Xana çatan bu ağacın kökləri arasında aramalıdır.

Min haşmet-i Süleyman bir mura verə Yezdan,

Gər himmətin hüması üstünə buraxa zıl.

Qaramanlı Nizami "Tanrının himmət hüması bir qarışqanın üstünə düşdüyü zaman ona minlərlə Süleyman səltənətinin ehtişamını ehsan edər" deyərkən, hüma-kölgə münasibəti üzərindən Umay Ana və onun bərəkət - qutverici kölgəsiylə əlaqəli mifə işarə edir. Miflərdən dastan və nağıllara keçərək, quş kölgəsinin düşdüyü, yaxud başına qonduğu şəxsi hökmdar və ya muradına çatmış biri edəcəyinə inanılan dövlət, ya da tale quşu Umay ilə əlaqəlidir. Günəş ilə də əlaqəli olduğu üçün türk mifologiyasında dan vaxtı üfüqdən doğaraq dünyanı isidib aydınladan günəş, qızıl qartal (qızıl hüma) simvoluyla Umaya bağlanır. Umayın bolluq və bərəkət ilahəsi olmasıyla səmada uçaraq qövmünün üstünə qutlu kölgəsini salması arasında bir əlaqə vardır. Bolluq və bərəkət bahar mövsümü, yəni 21 Mart (Novruz) gün dönümüylə başlayar. Uzun və soyuq qış mövsümündə buludlar arxasında qalaraq qövmünü isti kölgəsinə həsrət buraxan Umay, bu gün səmada uçaraq qövmünün üzərinə isti, bərəkətli kölgəsini salar və baharın gəldiyini müjdələyər. Umayın qövmü bu qutlu gün münasibətilə bayram edər və soyuqlarla donmuş olan təbiət Umay atəşiylə isinərək bolluq və bərəkət saçmağa başlayar. Bu izahdan anlamaq olur ki, Umay, dövlət və tale quşu (hüma) formasına girərək qövmü üstündə ildə bir dəfə uçur. Türklər Umayın bu qutlu uçuşunu 21 Mart - gecə və gündüzün bərabər olduğu gündə etdiyinə inandıqları üçün bu günü yeni gün - Novruz adıyla bayram olaraq qeyd etməyə başlamışlar.

Hüma kimi edib pərvaz-i ali

Salarlar afitab üstünə sayə.

Camali Çələbi "Hüma kimi çox yüksək uçub günəş üstünə sayə salarlar" deyərkən, hüma quşu günəş və kölgə dəlalətləri üzərindən yenə Umay mifini qaynaq göstərir. Burada günəşin simurq - hüma qiyafətinə bürünən Umayın yuvası və ya yumurtası olduğunu düşünmək hədəfdən uzaq düşməz. Hərçənd günəş üstündə qanad açaraq ona sayə salan hüma quşu, ya yuvası, ya da yumurtasını qorumaqla məşğuldur. Bu mifin kosmik əhatəsində isə günəşin Umay ulduz qrupu bürcünə girdiyi bir saat qurşağına işarət vardır. Belə bir durumda günəş Umay ulduzu qrupunun altına girmiş görünür, Umay ulduzu da qanad açıb onun üzərinə kölgə salır.

Əgər zülfün kimi düşsə ruhun şövqi havasına

Səməndərvar olar idi hümaya aşiyan atəş.

Məsihi bu beytində könlünü hümaya, sevgilinin zülfünü alov içində yaşadığına inanılan səməndərə, yanağını da atəşə bənzədir. Buradakı hüma və atəş əlaqəsinin Umay mifi ilə bağlantısı yenə aydın hiss olunur. Umayın ocaq yiyəsi olması mifik mənada bir azalmadır. Çox güman ki, Umay mifoloji dövrün əvvəlində bir yerdə atəşin sahibi olan bir ilahə olmuşdur. O dönəmdə Umay atəşdə yaşayan və yuvasını odun içində quran quş görünüşlü bir tanrıça kimi bilinib. Bu halda bəzi mifologiyalarda küllərindən yenidən doğuluşu ifadə edən kaknüs, simurq ve feniksin (alov quşu) qarşılığı türk mifologiyasında Umayın təmsili olan hüma olduğu təsdiq edilir. Zaman içində isə Umayın atəş ilahəsi olması haqqında deyilən fikirlər köhnələrək ilahəlikdən sahiblik dərəcəsinə enmiş olmalıdır.

Bu kimi şahid beytləri daha çox uzatmaq bu yazının sərhədlərini aşacağı üçün örnəkləri burada sonlandırmaq istəyirəm. Ancaq bu qədərlik bir beyt seçkisi belə, divan şeirindəki hümanın türk mifologiyasındakı Umay Ananın quş formalı bir təmsili olduğunu sübut etməyə bəs edir.

Ziya AVŞAR

Dilimizə uyğunlaşdırdı: Aysel Xanlarqızı

Ədəbiyyat qəzeti.- 2026.- 16 yanvar, №2.- S.22-23.