Əlifba

Əvvəli ötən saylarımızda

Stalinin ölümü

1953-cü ilin martı. Bunu dünən axşamdan bilirik. İnternatda məcburi matəm elan edilib. Öz aramızda danışmadan yatırıq. Səhər soruşuruq:

– Bu gün tətildir?

Nəzarətçi:

– Yox, – deyir. – Həmişəki kimi məktəbə gedəcəksiniz. Amma mahnı oxumaq olmaz.

Həmişəki kimi sıraya düzülüb məktəbə gedirik, amma mahnı oxumuruq. Binalarda qırmızı bayraqlar dalğalanır, qara bayraqlar da.

Sinif rəhbərimiz bizi gözləyir:

– Saat on birdə məktəbin zəngi çalınacaq. Bir dəqiqəlik sükut üçün ayağa duracaqsınız. O vaxta qədər isə “Stalinin ölümü” mövzusunda inşa yazmalısınız. İnşada yoldaş Stalinin həyatınızdakı yerindən, sizin üçün nə ifadə etdiyindən bəhs etməlisiniz. Ən əvvəl bir ata kimi, sonra işıq saçan məşəl kimi.

Şagirdlərdən biri hıçqırıb ağlayır. Müəllim:

– Özünüzü ələ alın, – deyir. – Hamımız qarışıq hisslər keçiririk. Yenə də hisslərimizi cilovlamağa çalışaq. Hazırda içində olduğumuz vəziyyət nəzərə alınacaq, ona görə yazdığınız inşaya qiymət verilməyəcək.

Yazırıq. Müəllim əllərini arxasında tutub sinifdə gəzişir. Zəng çalınır, ayağa dururuq. Müəllim saatına baxır. Gözləyirik. Şəhərdəki sirenalar da çalınmalıdır.

Pəncərənin qabağında oturan bir qız küçəyə baxıb:

– Zibilin zəngi imiş. Zibili aparmağa gəliblər, – deyir.

Gülə-gülə yerimizdə otururuq.

Bir az sonra məktəbin zəngi və şəhərin sirenaları çalınır, yenə yerimizdən dururuq, amma zibil məsələsinə görə hələ də gülürük. Qurtarmaq bilməyən bir dəqiqə boyunca qəhqəhələrimizi ürəyimizdə boğmağa çalışaraq ayaq üstündə dayanırıq, müəllim də bizimlə bir yerdə gülür.

Stalinin rəngli şəklini illər boyu cibimdə gəzdirdim, amma evində qalmağa gedəndə bibimin o şəkli nə üçün cırdığını ancaq Stalin öləndə başa düşdüm.

Beyin yuma yolları çox təsirli idi, xüsusən də cavan beyinlər üzərində. Məşhur rus balet artisti Rudolf Nureyev belə deyir: “Stalin ölən gün küçəyə çıxdım, gəzdim. Qeyri-adi şeylər olacağını, təbiətin bu faciəyə bir münasibət göstərəcəyini gözlədim. Heç nə olmadı. Nə yer tərpəndi, nə də göydən bir işarə gəldi”.

Yox. “Yer tərpənməsi” otuz altı ildən sonra gerçəkləşdi, özü də təbiətin yox, xalqların təsiri ilə. Hamımız bu illər ərzində “ata”mızın həqiqətən ölməsini, “işıq saçan məşəl”imizin, belə ümid edək ki, əbədi sönməsini gözləməli olduq.

Görəsən, vicdanında nə qədər qurbanın ağırlığını daşıyırdı? Bilinmir. Rumıniyada hələ də öldürülənləri sayıb qurtarmayıblar, Macarıstanda 1956-cı ildə otuz min adam öldürülmüşdü. Hesaba gəlməyən bir şey varsa, o da diktaturanın Şərqi Avropa ölkələrində fəlsəfəyə, sənətə və ədəbiyyata vurduğu ziyandır. SSRİ bu ölkələrin iqtisadi yüksəlişinə mane olmaqla kifayətlənmədi, onların milli mədəniyyətini, şəxsiyyətini də boğub yox etməyə çalışdı.

Bildiyim qədər, heç bir müxalif rus yazıçı bu mövzulara toxunmayıb. Öz tiranlarına boyun əymək məcburiyyətində qalanlar, görəsən, yadların işğalına boyun əymək məcburiyyətində qalan bu “balaca, vacib olmayan” ölkələr haqqında nə fikirləşir? Bu, onların ölkəsinin işğalı idi. Görəsən, bu vəziyyətdən utanıblarmı və ya haçansa utanacaqlarmı?

Bu yerdə yaşadığı dövrü və ölkəsini nifrət və məhəbbətlə, üstəlik, zarafatyana tonda tənqid edən, hətta yerin dibinə soxan Avstriyalı böyük yazıçı Tomas Bernhardı xatırlamasam, olmaz.

1989-cu ilin 12 fevralında öldü. Onun üçün ölkəsində və ölkəsindən xaricdə yas elan edilmədi, yalançı göz yaşları axıdılmadı, bəlkə də, heç həqiqi göz yaşları da axıdılmadı. Ədəbiyyat üçün nə dərəcədə böyük itki olduğunu təkcə aralarında mənim də olduğum sadiq oxucuları başa düşdü: Tomas Bernhard bundan sonra yaza bilməyəcək! Bundan da pisi: qalan əlyazmalarının çapını da qadağan etmişdi. Bu, “Bəli” əsərinin dahi müəllifinin cəmiyyətə sonuncu “yox” cavabı idi. Həmin kitab indi qabağımdadır, “Beton”, “Tükənmiş adam”, “Səs təqlidçisi”, “Odun doğramaq” və başqa kitabları ilə bir yerdə stolumun üstündədir. “Bəli” ondan oxuduğum birinci kitabdır. Bir çox dostuma o kitabı verib, hələ indiyə qədər bu qədər güldüyüm kitab olmayıb, demişdim. Axıra qədər oxumayıb qaytarmışdılar kitabı. Oxuduqları hissələri “kef pozan”, “maraqsız” hesab etmişdilər, gülməli yerlərinə gələndə isə, oxuduqları heç bir sətirdə gülməli nəyəsə rast gəlməmişdilər.

Məzmunun faciəvi olduğunu bilirəm, çünki bu “bəli” ölümə “bəli”dir, həyata “yox”dur.

Kim qəbul edir, kim etmir – hamının öz işidir, amma Tomas Bernhard yazıçılıq iddiasında olan hamıya nümunə olmaq üçün əbədiyyətə qədər yaşayacaq.

Yaddaş

Qəzetlərdən və televizordan on yaşlı bir türk uşağın valideynləri ilə birlikdə gizlincə İsveçrə sərhəddindən keçəndə soyuqdan və yorğunluqdan öldüyünü öyrənirəm. “İnsan qaçaqmalçıları” onları sərhəddə qədər gətiriblər. Onlara deyiblər ki, birinci İsveçrə kəndinə rast gələnə qədər gedin. Dərə-təpə yollarla saatlar boyu gediblər. Hava soyuq imiş. Yolun axırına az qalmış ata uşağı kürəyinə götürüb. Amma artıq gec imiş. Kəndə çatanda uşaq soyuqdan və yorğunluqdan halsız düşüb ölüb.

İlk təəssüratım hər hansı bir isveçrəlinin təəssüratı kimi idi: “Camaat nə fikirləşib uşaqları ilə belə bir təhlükəli yola çıxırlar? Bu nə məsuliyyətsizlikdir?” Sonra qəfildən sifətimə bir şillə dəyir elə bil. Soyuq noyabr küləyi isti otağıma dolur və daxilimdən yaddaşımın səsi yüksəlir çaşqınlıqla: “Necə yəni? Demə ki yadından çıxıb. Sən də eyni şeyi etmişdin, eyni bunun kimisini. Üstəlik, sənin uşağın təzə doğulmuş körpə idi!”

Hə, yadımdadır.

İyirmi bir yaşım var. İki ildi evlənmişəm və dörd aylıq qızım var. Noyabr axşamlarından birində bir “insan qaçaqmalçısı”nın dalınca düşüb Macarıstan-Avstriya sərhəddini keçirik. Adı Jozefdir, onu yaxşı tanıyıram.

Bir neçəsi uşaq olmaqla on nəfərlik qrupuq. Körpə qızım atasının qucağında yatıb, mən iki çanta aparıram. Birində əmziklər, bezlər, uşaq üçün əlavə paltarlar, o birində lüğətlər var. Jozefin dalınca düşüb təxminən bir saat sükut içində gedirik. Zülmət qaranlıqdır. Ara-sıra fişənglər və projektorlar ətrafı aydınladır, silah səsləri, partlayış səsləri eşidilir, sonra yenə sükut çökür və hər tərəf qaranlığa bürünür.

Jozef meşəyə çatanda dayanıb deyir:

– Avstriyadasınız. Bundan sonrası sizlikdir. Dümdüz gedin. Kənd uzaqda deyil.

Jozefi qucaqlayıram. Cibimizdəki pulun hamısını ona veririk, onsuz da Avstriyada işləmir.

Meşədə gedirik. Çox gedirik. Həddindən çox. Budaqlar üzümüzü siyirir, çala-çuxura düşürük, xəzəllər ayaqqabılarımızı isladır, ağac köklərinə dəyib topuqlarımızı əzirik. Bir neçə əl fənərimiz var, amma işıqları az yeri aydınladır, hər yer ağacdır, hər yer ağac. Amma meşədən çıxmalı idik indiyə. Elə bil eyni yerdə fırlanırıq.

Bir uşaq:

– Qorxuram. Evə qayıtmaq istəyirəm. Yerimə girib yatmaq istəyirəm, – deyir.

Bir başqa uşaq ağlayır.

Bir qadın:

– Azmışıq, – deyir.

Cavan bir oğlan:

– Dayanaq, – deyir. – Belə getsək, bir də görəcəyik yenə Macarıstana qayıtmışıq. Bəlkə də, artıq qayıtmışıq. Tərpənməyin. Mən bir baxım.

Təzədən Macarıstana qayıtmaq – bunun nə demək olduğunu hamımız bilirik: sərhəddi pozduğumuz üçün həbs edilmək, hətta bəlkə də, rus sərhədçilərin açdığı yaylım atəşinin altında qalmaq!

Cavan oğlan ağaca çıxır. Aşağı düşəndə:

– Harada olduğumuzu bildim, – deyir. – İşıqlara görə istiqaməti təyin etdim. Dalımca gəlin.

Onun dalınca gedirik. Çox keçməmiş ağaclar seyrəkləşməyə başlayır və tezliklə budaqsız, çala-çuxursuz, ağac kökü olmayan həqiqi bir yola çıxırıq.

Birdən güclü bir işıq üstümüzə düşür, kimsə:

– Dayanın! – qışqırır.

Aramızdan biri almanca:

– Qaçqınıq! – deyir.

Avstriya sərhəd polisləri gülməyə başlayırlar.

– Deməsəydiniz, bilməzdik... Dalımızca gəlin.

Bizi qəsəbə meydanına gətirirlər. Burada xeyli qaçqın yığışıb.

Bələdiyyə sədri gəlir:

– Uşaqlı olanlar qabağa çıxsın.

Bir kəndli ailəsinin evində yerləşdirilirik. Çox mehribandırlar. Uşağa baxırlar, bizə yemək verirlər, yatmağa yer göstərirlər.

Ən qəribəsi budur ki, bütün bu olub-keçənlərdən yadımda çox az şey qalıb. Elə bil bunlar başıma yuxuda, ya da başqa bir həyatımda gəlib. Elə bil yaddaşım həyatımın böyük bir hissəsini itirdiyim o anı xatırlamaq istəmir.

Şifrəli yazılarla tutduğum gündəliyimi və ilk şeirlərimi Macarıstanda qoydum. Qardaşlarımı, valideynlərimi gedirə buraxdım, heç qaçanda onlara xəbər də vermədim, sağollaşmadım. Amma hamısından vacibi, həmin gün – 1956-cı ilin noyabr günü bir xalqa olan mənsubiyyətimi qəti surətdə itirdim.

Davamı olcaq

Aqota KRİŞTOF

Tərcümə etdi: Həmid Piriyev

Ədəbiyyat qəzeti.- 2026.- 30 yanvar, №4.- S.5.