Yumor, ironiya və sükut...

Lyublyananın sakit küçələrində doğulmuş bir uşaq var idi və bu uşaq sözlərin içində itməkdən qorxmayacaq qədər cəsarətli idi. 1963-cü ildə doğulan Andrej Blatnik, müasir Mərkəzi Avropanın sərin, bəzən sərt atmosferində böyüyərək həm gündəlik həyatı, həm də insan münasibətlərinin incə detallarını müşahidə etməyi öyrəndi. Onun təhsil yolu bir neçə istiqaməti birləşdirdi: müqayisəli ədəbiyyat, mədəniyyət sosiologiyası və Amerika ədəbiyyatı üzrə akademik araşdırmalar Blatnikin düşüncə tərzini zənginləşdirdi, sözlərlə oynamaq, onları həm realist, həm də poetik bir prizma ilə təqdim etmək bacarığını ona qazandırdı. Bu hazırlıq onu yalnız yazıçı kimi deyil, həm də dərin düşüncəli bir müşahidəçi kimi formalaşdırdı.

Blatnikin yaradıcılığı qısa hekayələrin gözlə görünməyən qüvvəsini göstərir. Onun yazdıqları sadə gündəlik səhnələrdən başlayır, amma bir anda oxucunu gözlənilməz psixoloji dərinliyə aparır. İnsanların gündəlik həyatdakı qarşılaşmaları, ani ayrılıqlar, təsadüfi sevinc və xəyal qırıqlıqları Blatnikin hekayələrində bir-biri ilə sıx bağlıdır və hər biri sanki başqa bir hekayənin başlanğıcına işarə edir. Onun dili sərt deyil, lakin hər kəlməsi diqqətlə seçilib; oxucuya həm əhval, həm də simvolik təbəqələr təqdim olunur. Yumor, ironiya, sükut və səssiz müşahidələr Blatnikin dünyasında bir-birinə qarışır, hər oxucuya fərqli təcrübə yaşadır.

Onun hekayələri sadəcə şəxsi deyil, həm də mədəni bir sərhədi aşır. Blatnik yalnız Sloveniyada tanınmış yazıçı deyil, onun əsərləri beynəlxalq festivallarda təqdim edilmiş, müxtəlif dillərə tərcümə olunmuş və Avropa ilə Amerika oxucularını birləşdirmişdir. Hər hekayə, qısa da olsa, oxucunu bir neçə səviyyədə düşündürür: xarici hadisələrin təsviri ilə yanaşı, daxili aləmin mürəkkəbliyi də işıqlandırılır. Bu balans, Blatnikin hekayələrini oxucular üçün həm estetik, həm də intellektual bir təcrübəyə çevirir.

O yalnız yazmaqla kifayətlənmədi, həm də tərcüməçi və ədəbi tənqidçi kimi fəaliyyət göstərdi, digər müəlliflərin əsərlərini sloven dilinə çevirərək, dünya ədəbiyyatını öz oxucularına çatdırdı. Eyni zamanda akademik fəaliyyətinə davam edərək gənc yazıçıların yetişməsinə töhfə verdi. Blatnikin yaradıcılığında həm milli, həm də qlobal təcrübə var; o, sözlərin həm yerli mədəniyyətin, həm də ümumbəşəri insan təcrübəsinin daşıyıcısı olduğuna inanır.

Oxucu onun hekayələrinə daxil olduqda, sadəcə, hadisələrin axını ilə qarşılaşmır, həm də insanın iç dünyasının, hisslərinin və sosial qarşılıqlı təsirlərin çoxqatlı labirintində dolaşır. Hər detal, hər dialoq, hər sükut sətri, hər təsadüfi hadisə Blatnikin düşüncəsinin incə simfoniyasıdır. Onun əsərlərində zaman və məkan təkcə fiziki və coğrafi ölçü ilə məhdudlaşmır; onlar həm də psixoloji və emosional sferanı əhatə edir. Beləliklə, Blatnikin hekayələri oxucuya yalnız ədəbi təcrübə deyil, həm də insan təcrübəsini, varlığın mürəkkəbliyini hiss etməyə imkan verir.

Onun yaradıcılığı birbaşa mərkəzi Avropa ədəbiyyatının zəngin ənənələri ilə bağlı olsa da, Blatnik özünü yalnız milli sərhədlərlə məhdudlaşdırmayıb, deyə bilərik. Hekayələrinin qısa olması, lakonik dili və diqqətlə seçilmiş detallar oxucuda geniş, açıq mənzərə yaradır. Bu mənzərə həm şəxsi, həm də kollektiv xatirələr, həm gündəlik, həm də simvolik hadisələrdən ibarətdir. Hər hekayə oxucunu öz daxilinə doğru səyahətə aparır, onu düşünməyə, hiss etməyə və bəzən öz həyatı ilə qarşılaşdırmağa çağırır. Blatnikin əsərləri yalnız oxumaq üçün deyil, həm də yaşamaq, müşahidə etmək və anlamaq üçündür.

Andrej Blatnik

Yarıqlar

Çoxlu hekayələr danışılıb. Bu da onlardan biridir. Həyat yoldaşınız, uşaqlarınız, işiniz, maşınınız, şəhərdən bir az uzaqda balaca bir eviniz var. Deyəsən, xoşbəxt öləcəksiniz, uşaqlarınız dəfn mərasiminizdə ağlayacaq, qonşularınız və qohumlarınız sizin yoxluğunuza yas tutacaqlar. Sonra bir gecə, gün batımının son işığında, adi haldan daha yavaş sürərkən, bir gurultu eşidirsiniz, bir şeyə dəymisiniz. Heç nə görmürsünüz, sadəcə maşınınızın vurulma səsi eşidilir. Dayanırsınız, nə baş verdiyini görmək üçün maşından düşürsünüz. Maşınınızın altında yeddi-səkkiz yaşında bir uşaq uzanır və evdə sizi onun kimi başqa bir uşaq gözləyir, bu sizin uşağınız ola bilərdi. O, tərpənmir. Başının altında qan gölməçəsi əmələ gəlir.

Qışqırırsınız, əyilirsiniz, nəbzini yoxlayırsınız, heç nə tapmırsınız. Ətrafa baxırsınız, orada heç kim yoxdur, küçə boşdur. Hər gün heç kimi tanımadan, boz və baxımsız bir yer olan bu küçədən keçirsiniz. Heç kim baxmır, bütün işıqlar söndürülüb.

İndi nə? Belə bir şey başınıza gələndə nə edirsiniz? Bilirsən: uşaq inildəsəydi, çox asan olardı. Onu maşınınıza qoyub xəstəxanaya aparardınız. Yaxud təcili yardım çağırardınız. Amma görürsən ki, xilas edəcək bir şey yoxdur. Bir az sakitləşəndən sonra fikir verirsən ki, küçə işıqları yanmır. Küçədə maşın yoxdur. Dönüb baxırsan ki, kimsə gəlib, zibil qutularının arxasında gizlənib baxan varmı?! Amma heç yerdə heç kim yoxdur.

Zəng etmək istəyirsən, amma kimə? Və sonra telefonun batareyası qəfildən bitir və işləsə belə, heç kimin cavab verməyəcəyini başa düşürsən. Yenə uşağa baxırsan. Sanki saatlarla orada uzanıbmış kimi görünür, üzü rəngsizdir, başının altındakı qan qurumuşdu. Yenə ətrafa baxırsan və küçə boyunca binaların uçduğunu, asfaltın çatladığını, qaranlıq göy üzündə nəhəng çatların əmələ gəldiyini, hər an açılmaq üzrə olan boşluğu görürsən. Hələ də maşınınızın açarlarını əlinizdə saxlayırsınız, onlara baxırsınız, maşınınıza baxırsınız və onun bir daha tərpənməyəcəyini bilirsiniz. Açarları yerə atırsınız, onlar yavaş-yavaş altınızdakı qaranlığa düşür və asfalta dəyən metal səsini eşitmədiyiniz zaman belə təəccüblənmirsiniz. Heç yerdə səs yoxdur. Nə it hürür, nə televizor, nə telefon zənginin səsi gəlir. Yenə uşağın üzərinə əyilirsiniz. O, getdikcə kiçilir və quruyur, əllərinizə baxırsınız və onlarda çatların əmələ gələcəyini gözləyirsiniz. Düşünürsünüz: Mənim arvadım var idi, uşaqlarım var idi, elə bil xoşbəxt öləcəyəm. İndi hər şey fərqli olacaq. Bir çox hekayənin xoşbəxt sonluğu olmur. Bu, onlardan biridir.

Sahil

Saçlarım hələ seyrəkləşməmişkən bu daha tez-tez baş verirdi; indi isə hər şey azalıb. O vaxtlar o, demək olar ki, hər gecə burada olurdu. İndi isə mən ora getmək istəmirəm.

O gecə danışmaq istərdim ki, oradakı bütün qadınların içində niyə məhz o diqqətimi çəkmişdi, niyə içimdən "Vay, necə də gözəldir" demişdim və dostlarımın gülərək, "Sən dəli olmusan? O gözəldir?" deməsi necə olmuşdu?!

Özümü saxlamadım. Nə desələr də, gedib onu rəqsə dəvət etdim. Güldü və soruşdu:

- Anan buna icazə verərmi?

Səsi kobud deyildi. Əksinə, mehriban, sanki zarafatla, səmimi bir maraqla deyilmişdi.

Sonra dedim ki, onlara içki alım. Yenə güldü, hər şeyin qaydasında olduğunu dedi. Elə həmin gecə bir şeylər yolundan çıxdı və mən dostlarımla evə qayıtmadım.

Bir az sonra qarnındakı çapıqdan danışdı. Dedi ki, bu, ondan tez qurtulmaq istəyən bir kapitanın işidir. Kapitanın öz dediyinə görə, hər şey çox sürətlə baş vermişdi.

Sonra dedi ki, onu sahilə dəvət ediblər, amma getməyib. Sahil təhlükəli idi. Orada başqa bir kapitan da çıxa bilərdi.

Amma elə bir vaxt gəlir ki, insan qorxularına dözməyi öyrənir və məhz çətin yerlərə getməli olur. İndi o buradadır və xoşbəxtdir.

Daha çox danışdı. Mənə qeyri-real görünən şeylərdən, tanıdığım heç kimin başına gəlməyəcəyini düşündüyüm hadisələrdən - amma onun başına gəlmiş, bəzən özünü itirəndə yenidən təkrarlanan şeylərdən.

Axırda dedim ki, getməliyəm. Səhər yataqda olmalıyam. O isə dedi ki, əks halda artıq rəqs edə bilməyəcəyəm. Güldü. Dedi ki, bunu əvvəldən bilirdi. Bilirdi ki, mən gedəcəyəm.

Sonra dedilər ki, hər şey yaxşı keçib.

Qapıda dediyim son sözlər bunlar oldu:

- Yenə rəqs edəcəksən?

İndi isə illərlə heç kimin ayaq basmadığı o yer bir neçə ayın içində yeni bir inşaatçının əlinə keçdi. Sonra işlər dayandı. Və nəhayət, kilometrlərlə ərazini əhatə edən, ən böyük otel üçün yer açmaq məqsədilə hər şey yerlə-yeksan edildi.

Andrej Blatnik

Tərcümə etdi: Malik Atilay

Ədəbiyyat qəzeti.- 2026.- 30 yanvar, №4.- S.24.