Mənim üçün bir çıraq gətir...

 

İbrahim Quliyev: Ədəbiyyat bütün dünyada eyni inkişaf yolunu keçib

 

AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun şöbə müdiri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, tanınmış jurnalist, şərqşünas alim, tərcüməçi, İbrahim Quliyev 10-a qədər kitabın müəllifidir. Bu günlərdə onun Məczub Təbrizi və Foruq Fərruxzadın şeirləri adlı yeni kitabı işıq üzü görmüşdür. Kitabda İ.Quliyevin farsdilli ədəbiyyatın yuxarıda adı çəkilən bu iki görkəmli nümayəndəsi haqqında apardığı elmi araşdırmalar və onların yaradıcılığından etdiyi bədii tərcümələr yer almışdır. Aşağıda İbrahim Quliyevlə müsahibəni oxuculara təqdim edirik.

-İbrahim müəllim, bu günlərdə Sizin Məczub Təbrizi və Foruq Fərruxzaddan etdiyiniz tərcümələr kitab halında nəşr olunub. İstedadlı şair, tanınmış jurnalist, alim kimi tanınan İbrahim Quliyevin birdən-birə tərcüməçiliyə meyl etməsi nə ilə bağlıdır?

-Bəri başdan deyim ki, bu, birdən-birə olmayıb, mən buna qədər də tərcümə işi ilə məşğul olmuşam. Ayrı-ayrı sənətkarların yaradıcılığına aid bədii nümunələrdən əlavə, Azərbaycan tarixinə aid İranda fars dilində çap olunmuş İrəvan müsəlman sakinli vilayət idi kitabı tərcümə etmişəm və həmin əsər AMEA-nın Z.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutu tərəfindən nəfis şəkildə nəşr olunub. Kitab İravanın ən qədim tarixi, rus imperiyasının köməyi ilə ermənilərin bu yerlərə köçürülməsi və orada məskunlaşdırılmaları, azərbaycanlıların o torpaqdan sıxışdırılıb çıxarılmaları və s. barədə tarixi faktları əks etdirir. Məşhur İran tarixçisi Səməd Sərdarniya adıçəkilən əsərdə Azərbaycan torpaqlarının ermənilər tərəfindən işğalı prosesini mərhələ-mərhələ araşdırmış, erməni alimlərinin yalan və saxtakarlıqlarını İranda ilk dəfə olaraq ifşa etmişdir. Hesab edirəm ki, ölkəmizdən kənarda yazılmış və Azərbaycan həqiqətlərini tam dolğunluğu ilə əks etdirən bu əsəri biz dünyaya təqdim etməliyik.

Bundan əlavə, İran şahı Rza Pəhləvinin həyat yoldaşı Bakılı Tacülmülükün memuarlarını tərcümə etmiş və hissə-hissə Aydın yol qəzetində çap etdirmişəm. O, kitab da çapa hazırlanır.

Sonrakı dövrdə də tərcümə işini davam etdirmişgördüyünüz bu kitab ərsəyə gəlmişdir.

-Kitabda bir araya gətirilmiş şairlər tamam fərqli dövrləri, tarixi mərhələləri təmsil edir. Məcub Təbrizi XVII əsr ədəbiyyatının, Foruq Fərruxzad isə XX əsrin yeni şeir hərəkatınının nümayəndəsidir. İki fərqli zamantarixi şəraitdə yaşamış şairin bir kitabda təqdim edilməsi təsadüfdür, yoxsa burada bir məntiq var?

-Nəinki ayrı-ayrı tarixi mərhələləri, hətta dəst-xətt və üslub baxımından aralarında yerlə-göy qədər fərq olan, dünyagörüş və məfkurə baxımından isə bir-birinə daban-dabana zidd olan şairlər bu kitabda bir aradadır. Bu kitab klassiklərlə müasirlərin, onları təmsil edən poetik düşüncələrin bir-birini izləməsi baxımından da maraqlıdır. Məczub Təbrizi XVII əsrdə yaşamış, Səfəvilər dövlətinə xidmət etməsi ilə qürur duymuş bir sufi şairidir. Məlum olduğu kimi, Səfəvi hakimiyyəti idarə etdiyi dövlətin ərazisində yaşayan xalqlar arasında heç bir ayrı-seçkilik qoymayan, onların ədəbiyyatına, tarixinə, mədəniyyətinə eyni gözlə baxan bir iqtidar idi. Foruq Fərruxzad isə XX əsrdə Rza Pəhləvi tərəfindən ideoloji bazası hazırlanan, onun özüoğlu Məhəmmədrza Pəhləvinin birbaşa dəstəyi ilə həyata keçirilən fars şovinizmin tüğyan etdiyi bir tarixi mərhələdə yaşayıb yaratmışdır. Bu tarixi fərqlər ədəbiyyatda da öz əksini tapmışdır: Məczubun şeirlərində dünyaya fəlsəfi yanaşma, tanrıya doğru cəhd, Foruqun şeirlərində isə üsyan, mübarizə və inkarçılıq, bir qədər də tanrısızlıq var. İstəyirəm ki, oxucu zaman və dünyabaxış fərqinin, ədəbi mərhələlərin bir-birini necə izləməsinin şahidi olsun, onu öz ruhu ilə hiss etsin.

-Bu farsdilli ədəbiyyatda gedən prosesdir. Bunun Azərbaycan ədəbiyyatına Azərbaycan oxucusuna aidiyyatı var?

-Şərq ədəbiyyatı uzun zaman eyni yolu gəlmişdir, burada fars, ərəb, türk mətnləri bir-birinə qarışmışdır. bir qədər dərinə getsək, ümumiyyətlə, dünya ədəbiyyatı eyni inkişaf yolunu keçmişdir, onun mövzuları, ideya-estetik prinsipləri arasında fərq çox az olmuşdur. Şərqdə Leyli Məcnunu Ərəbistandan-Hindistana, İrandan-Türkiyəyə qədər bütün ölkələrdə şairlər eyni sevgi məhəbbətlə nəzmə çəkmişlər. Heç kəs Leylinin, yaxud Məcnunun ərəb olmasının fərqində olmamışdır. Bu gün Qərbdən gəldiyi iddia olunan multikulturlizm əslində Şərqdə daha böyük ənənələrə malik olmuşdur. Bu mənada İran ədəbiyyatında gedən proseslərlə Azərbaycan ədəbiyyatında gedən proseslər arasında qəti sərhəd qoymaq mümkün deyil. Digər tərəfdən, haqqında söhbət gedən şairlərdən biri, Məczub Təbrizi azərbaycanlıdır.ğ

-Onun Azərbaycan dilində əsəri vardırmı?

-Var, amma uzun illər elm aləminə bəlli olmayıb. İran mənbələri onu həmişə XVII əsrin böyük farsdilli şairi kimi təqdim ediblər, farsdilli əhali arasında onun qəzəlləri, qəsidələri, rübailəri çox məşhur olub. Yalnız 2002-ci ildə Leyden Universitetinin Kitabxanasının nəşr etdiyi türkdilli əlyazmalar kataloqunda şairin azərbaycanca divanının olduğu üzə çıxıb. Almaniyada yaşayan güneyli soydaşımız Məhəmmədəli Hüseyni tezliklə onun surətini əldə edərək, respublikamıza-Əlyazmalar İnstitutuna göndərmişdir. 2013-cü ildə həmin divan nəşr edilmişdir. Bir qədər obrazlı desək, azərbaycanlı şair təxminən 350 ildən sonra öz ana dilində oxucuları ilə görüşə bilmişdir. Ümumiyyətlə, bu sahədə AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun fəaliyyəti xüsusi qeyd edilməlidir. Bu institut çoxlu sayda gizli qalmış milli xəzinəni üzə çıxarıb, Azərbaycan oxucusunun ixtiyarına vermişdir.

-Necə oldu ki, siz onun fars dilindəki məsnəvisini azərbaycancaya çevirmək qərarına gəldiniz?

-Bilirsiniz, Şahrahe-nicat, yəni Nicat yolu sufi ədəbiyyatının dəyərli nümunəsidir, əsərdə Allah dərgahına gedən yoldan, salikin Allaha qovuşmasından danışılır. Təbii ki, sovet dövrünün ideologiyası konkret desək, sovet ateizmi bu cür əsərlərin üzə çıxmasına, oxucuya çatmasına imkan vermirdi. Onlara tabu qoyulmuşdu. Ona görə böyük sənətkarlarımızın bir çoxunun əlyazmaları uzun zaman qovluqlarda qalıb saralmışdı. Bu gün Azərbaycan müstəqil dövlətdir, biz heç kimdən heç nədən asılı olmadan öz mənəvi irsimizi tədqiq edib üzə çıxarmaq, Azərbaycan oxucusuna təqdim etmək hüququ qazanmışıq.

-Bildiyimizə görə, Foruq Fərruxzad fars şairəsidir, həm İranda yeni şeirin nümayəndələrindəndir

-Foruq Fərruxzadın anasının adının Turan olması onun da ana tərəfdən azərbaycanlı olduğunu ehtimal etməyə imkan varır. Amma düzünü deyim, bunun bir tərcüməçi kimi mənim üçün elə bir önəmi yoxdur. Əsas məsələ odur ki, cəmi 32 il yaşayan bu qadın İran ədəbiyyatında incəsənətində misilsiz iz qoyub. Foruq İranın Rza Məhəmmədrza Pəhləvilərin diktatorluğu altında inildədiyi, insan haqlarının kobud şəkildə pozulduğu, azad sözə divan tutulduğu bir dövrdə yaşayıb. Elə bir dövrdə ki, azərbaycanlıların milli hərəkatları da bu ata oğul diktatorlar tərəfindən qan içində boğulub.

Foruq XX əsr İranında şeiri-no adlanan yeni şeirin yaradıcılarından biridir. Onun poeziyası dünyabaxışı, ruhu məfkurəsi inqilabi dəyişikliklərə köklənmişdi. O, son dərəcə cəsarətli, üsyankar bir şair idi. Doğrudur, bəzən onun şeirlərindənadamın üzünə ümidsizlik, pessimizm havası vurur, amma sonda həmin şeirlərdən işıq doğur, zülmətlər səhər ovqatı ilə başa çatır. Onun üsyankarlığı nifrət qəzəbə köklənmiş pafosdan uzaqdır, bu üsyankarlıq şeirin daxili qatında cərəyan edir, sakit səth arxasındakı okean təlatümünə bənzəyir. Foruq demək olar ki, hər zaman pıçıltıyla danışır:

Mən gecənin dibindən danışıram

Mən gecənin

qaranlığın dərinliyindən danışıram.

Əgər mənim evimə gəlsən, ey dost,

mənim üçün bir çıraq gətir

bir nəfəslik-

Ki ordan xoşbəxt küçələrdəki izdihama baxa bilim.

 

Foruq öz şeirləri ilə zülmət içindəki İranı iləişıqlandırmağa çalışıb. O, yeni poeziyanın bütün müsbət aparıcı xüsusiyyətlərini öz həyat yaradıcılığında təcəssüm etdirib. Dərs vəsaiti kimi hazırlanan kitaba XX əsr fars ədəbiyyatının mükəmməl yenilikçi şairini salmaqla həmin dövr İran ədəbiyyatı haqqında dolğun fikir yaratmağa çalışmışam. Buna səviyyədə nail olmuşam, onu oxucu deyə bilər

-Kitabda hər bir şairin həyat yaradıcılığını əhatə edən ciddi elmi araşdırmalar var

Bu şairləri Azərbaycanda geniş oxucu kütləsi tanımır. Buna görə onları təqdim etməyə ehtiyac vardı. Bu ehtiyacı nəzərə alıb hər iki sənətkarın həyat yaradıcılığı barədə oxucuya dolğun məlumat verməyə çalışmışam.

 

Müsahibəni apardı: Sarvan Kərimov

 

Elm.- 2018.- 9 fevral.- S.7.