Azsaylı xalqların ana

dilində təhsil imkanları

Azərbaycan tarixən müxtəlif millətlərin, dinlərin və mədəniyyətlərin birgə yaşadığı məkan kimi tanınıb. Bu müxtəliflik təkcə adət-ənənələrdə və mədəni irsdə deyil, dil zənginliyində də açıq şəkildə özünü göstərir. Ölkədə ləzgilər, talışlar, avarlar, saxurlar, udinlər, tatlar, ingiloylar və digər azsaylı xalqlar yaşayır və onların dilləri Azərbaycanın mədəni xəzinəsinin bir parçası hesab olunur. Məhz bu səbəbdən ana dilində təhsil imkanlarının yaradılması dövlətin multikultural siyasətində xüsusi yer tutur.

Bu gün dünyada qloballaşmanın sürətlənməsi fonunda bir çox kiçik xalqların dili yoxa çıxmaq təhlükəsi ilə üzləşdiyi halda, Azərbaycanda bu istiqamətdə atılan addımlar təqdirəlayıqdir.

Dövlətin həyata keçirdiyi multikultural siyasət yalnız şüar səviyyəsində qalmır, real təhsil və mədəniyyət tədbirləri ilə dəstəklənir. Bu baxımdan ana dilində təhsil imkanları həm humanitar, həm də strateji əhəmiyyət daşıyan məsələ kimi qiymətləndirilir.

Ana dili – milli kimliyin qorunmasının əsas dayağı

Pedaqoqların fikrincə, ana dili insanın milli kimliyini formalaşdıran ən mühüm faktorlardan biridir. Uşaq ilk düşüncələrini, duyğularını və dünyanı dərk etmə prosesini məhz ana dili vasitəsilə qurur. Ana dilində danışmaq yalnız ünsiyyət deyil, eyni zamanda tarixi yaddaşın, folklorun, milli psixologiyanın və mədəni irsin yaşaması deməkdir. Azərbaycanda bu yanaşmanın əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, dövlət dili ümummilli birliyi təmin etdiyi kimi, azsaylı xalqların ana dillərinin qorunması da ölkənin multikultural ruhunu yaşadır. Bu, bir çox ölkələrdə problemə çevrilən dil məsələsinin Azərbaycanda sabitlik və tolerantlıq nümunəsinə çevrilməsinə səbəb olur.

Məktəblərdə ana dilinin tədrisi

Hazırda Azərbaycanda azsaylı xalqların dillərinin tədrisi üçün müəyyən imkanlar yaradılıb. Xüsusilə həmin xalqların daha sıx yaşadığı bölgələrdə ana dili fənn kimi məktəb proqramına daxil edilir. Bu istiqamətdə həyata keçirilən tədbirlər dövlətin milli azlıqların hüquqlarına hörmətlə yanaşmasının bariz nümunəsi sayılır.

Məsələn, Quba, Qusar və Xaçmaz bölgələrində ləzgi dilinin tədrisinə diqqət ayrılır. Cənub zonasında – Lənkəran, Astara və Lerik rayonlarında talış dilinin qorunması istiqamətində məktəblərdə dərslər təşkil olunur. Şimal-qərb bölgəsində – Zaqatala və Balakən rayonlarında avar və saxur dilli əhalinin ana dilində təhsil imkanları da mövcuddur. Eyni zamanda udinlər kimi azsaylı xalqların dili və mədəniyyəti də dövlət səviyyəsində diqqətdən kənarda qalmır. Bu faktlar göstərir ki, Azərbaycanda dil müxtəlifliyi yalnız mədəniyyət mövzusu kimi deyil, dövlət siyasətinin bir istiqaməti kimi qəbul olunur. Xüsusilə azsaylı xalqların dilləri üzrə dərsliklərin hazırlanması, tədris proqramlarının yaradılması və məktəblərdə bu dərslərin keçirilməsi cəmiyyət tərəfindən də müsbət qarşılanır.

Dərsliklər və təhsil resursları sahəsində işlər

Ana dilində təhsil imkanlarının formalaşması üçün dərslik və metodik vəsaitlərin hazırlanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu sahədə görülən işlər də təqdirəlayiqdir. Müxtəlif illərdə azsaylı xalqların dilləri üzrə dərsliklər hazırlanıb, məktəblərə təqdim olunub. Bu addımlar bir çox ölkələrdə tamamilə unudulan kiçik dillərin Azərbaycanda yaşadılmasına şərait yaradır. Bununla yanaşı, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri də bu prosesə dəstək göstərir. Yerli ziyalıların, müəllimlərin və mədəniyyət xadimlərinin ana dilinin qorunması istiqamətində apardığı işlər, topladığı folklor nümunələri, yazdığı kitablar və yaratdığı tədris materialları da mühüm rol oynayır.

Multikultural mühitin qorunması üçün real mexanizmlər

Azərbaycanın multikultural siyasətinin əsas üstünlüyü odur ki, burada milli azlıqların mədəni hüquqları qorunur və bu, cəmiyyətin ümumi inkişafına xidmət edir. Təkcə təhsil sahəsində deyil, mədəniyyət tədbirlərində də azsaylı xalqların irsi geniş şəkildə təbliğ olunur. Müxtəlif bölgələrdə keçirilən folklor festivalları, milli mədəniyyət günləri, yerli sənət nümunələrinin təqdimatı, dilin və mədəniyyətin yaşadılmasına xidmət edən tədbirlər bu istiqamətdə görülən işlərin miqyasını göstərir. Bu siyasət nəticəsində Azərbaycanda müxtəlif millətlərin nümayəndələri öz mədəniyyətini qorumaqla yanaşı, eyni zamanda vahid cəmiyyətin bir parçası kimi yaşayır. Bu, həm dövlətin sabitliyini gücləndirir, həm də ölkənin beynəlxalq aləmdə tolerantlıq nümunəsi kimi tanınmasına səbəb olur.

Mövcud problemlər və inkişaf perspektivləri

Bütün bunlarla yanaşı, bəzi problemlər də mövcuddur. Ən ciddi çətinliklərdən biri müəllim çatışmazlığıdır. Azsaylı xalqların dilində dərs deyə biləcək ixtisaslı kadrların sayı hələ də kifayət qədər deyil. Digər məsələ dərsliklərin müasir standartlara uyğunlaşdırılması və elektron resursların artırılmasıdır. Müasir dövrdə uşaqların təhsilində texnologiyanın rolu böyükdür. Bu səbəbdən ana dili dərslərinin daha maraqlı, interaktiv formatda təqdim olunması vacib hesab olunur. Ekspertlər bildirir ki, gələcəkdə azsaylı xalqların dilləri üçün mobil tətbiqlər, elektron platformalar, audio dərslər və rəqəmsal kitablar hazırlanarsa, bu dillərin qorunması daha da güclənəcək.

Şəhərləşmə və assimilyasiya riskinə qarşı mübarizə

Son illərdə şəhərləşmə prosesi azsaylı xalqların dilinin qorunmasına müəyyən risklər yaradır. Bölgələrdən böyük şəhərlərə köçən ailələrdə uşaqlar daha çox Azərbaycan dilində ünsiyyət qurur, nəticədə ana dili ikinci plana keçir. Bəzən valideynlər düşünür ki, ana dili uşağın gələcək karyerasına təsir etməyəcək. Halbuki mütəxəssislər qeyd edir ki, ana dilini bilmək uşağın dünyagörüşünü genişləndirir, düşünmə qabiliyyətini artırır və onu daha güclü şəxsiyyət kimi formalaşdırır.

Bu baxımdan dövlətin yaratdığı imkanlarla yanaşı, ailə mühitində də ana dilinin qorunması vacibdir. Ana dilində danışmaq, uşaqlara nağıllar oxumaq, folklor nümunələrini öyrətmək və dilin gündəlik istifadəsini təmin etmək bu prosesin ən əsas hissəsidir.

Multikultural dəyərlərin real nəticəsi

Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Məzahir Məmmədli hesab edir ki, Azərbaycanda azsaylı xalqların ana dilində təhsil imkanlarının qorunması multikultural dəyərlərin real nəticəsidir: “Bu gün bir çox ölkələrdə azsaylı xalqların dilləri təhsil sistemindən kənarda qalır və nəticədə həmin dillər tədricən yox olma təhlükəsi ilə üzləşir. Azərbaycanda isə tam əksinə, dövlət siyasəti dil müxtəlifliyini qorumağa yönəlib. Müxtəlif bölgələrdə ləzgi, talış, avar və digər dillərin məktəblərdə tədris olunması, dərsliklərin hazırlanması və bu istiqamətdə görülən işlər çox müsbət haldır. Bu, təkcə azsaylı xalqların mədəni hüquqlarının təminatı deyil, eyni zamanda Azərbaycanın milli birliyini daha da gücləndirən amildir. Çünki insan öz dilini, mədəniyyətini qoruyaraq dövlətə daha bağlı olur. Mən hesab edirəm ki, bu siyasət Azərbaycanın tolerantlıq modelinin ən güclü tərəflərindən biridir”.

Ekspert əlavə edir ki, bu sahədə görülən işlərə baxmayaraq, bəzi problemlər hələ də qalmaqdadır və bunların aradan qaldırılması üçün daha sistemli yanaşmaya ehtiyac var: “Ən ciddi çətinliklərdən biri müəllim çatışmazlığıdır. Azsaylı xalqların dillərində dərs deyə biləcək peşəkar kadrların sayı kifayət qədər deyil. Bu istiqamətdə müəllim hazırlığı gücləndirilməli, ixtisasartırma kursları genişləndirilməli və bölgələrdə pedaqoji kadrların stimullaşdırılması təmin olunmalıdır”.

M.Məmmədli deyir ki, digər mühüm məsələ ailələrin yanaşması ilə bağlıdır. Onun sözlərinə görə, son illər bəzi valideynlər ana dilinə əvvəlki qədər önəm vermir və daha çox beynəlxalq dillərin öyrənilməsinə üstünlük verir: “Bu gün bir çox ailələr düşünür ki, uşağın gələcəyi üçün əsas olan ingilis dili, rus dili və digər beynəlxalq dillərdir. Əlbəttə, xarici dilləri bilmək müasir dövrün tələbidir və uşaqların dünyaya açılması üçün vacibdir. Amma bu yanaşma ana dilinin arxa plana keçməsi ilə nəticələnməməlidir”.

Ekspert vurğulayır ki, ana dilinin qorunması yalnız məktəbin deyil, həm də ailənin və cəmiyyətin ortaq məsuliyyətidir: “Ana dilinin yaşaması üçün məktəb əsas vasitədir, amma ailə də bu prosesin ayrılmaz hissəsidir. Uşaq evdə ana dilində danışmırsa, məktəbdə öyrəndiyi bilik uzunmüddətli olmur. Ona görə də valideynlər ana dilini sadəcə keçmişin mirası kimi deyil, gələcəyin mədəni sərvəti kimi görməlidirlər. Azərbaycan bu sahədə çox doğru yol seçib və təqdirəlayiq addımlar atmaqdadır”.

Sevinc Osmanova

Həftə içi.- 2026.- 12-18 fevral, №6.- S.4.