Ədəbiyyatımızın böyük siması

Bu gün Azərbaycan ədəbi-mədəni və ictimai fikrində silinməz iz qoyan Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin anadan olmasından 151 il ötür

 

Azərbaycan realistdemokratik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri də Əbdürrəhim bəy Haqvrdiyvdir. XIX əsrin son illərindən ədəbiyyat aləminə qədəm qoymuş Haqvrdiyv dolğun məzmunlu dram əsərləri, yumrist-satirik hekayələri ilə şöhrətlənib, həm də ictimai xadim kimi realist ədəbiyyatımızın və sənətimizin inkişafında mühüm rol oynayıb. Ustad sənətkarın dramaturji irsi ölkəmizdə teatr mədəniyyətinin yüksəlişinə yol açıb. Onun canlı həyat lövhələri ilə son dərəcə zəngin hekayələri nəsr tariximizin ən qiymətli nümunələri sırasında xüsusi yer tutur. Vətənpərvər ədib sevdiyi və təmənnasız xidmətində dayandığı xalqın arzu və istəklərini əsərlərində dolğun əks etdirib, maarifçiliyin alovlu təbliğatçısı olaraq daim mədəni oyanışa və tərəqqiyə səsləyib. Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Azərbaycanın ictimai həyatında fəal iştirak edib və sosial-mədəni quruculuq işlərində yorulmadan çalışıb.

 

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu gün XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbi-mədəni və ictimai fikrində silinməz iz qoyan ədibin anadan olmasından 151 il ötür.

 

Prezident İlham Əliyevin müvafiq Sərəncamı ilə ötən il görkəmli ədib Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin 150 illik yubileyi silsilə tədbirlərlə qeyd olunub.

 

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin adının UNESCO-nun 20202021-ci illər üçün görkəmli şəxslərin və əlamətdar hadisələrin yubileyləri siyahısına daxil edilməsi çoxəsrlik ədəbiyyatımızın parlaq siması olan ədibin mənəvi sərvətlərimizi və ali ümumbəşəri dəyərləri özündə təcəssüm etdirən humanist ruhlu yaradıcılığının lazımınca və yüksək qiymətləndirilməsinin aydın təzahürüdür.

 

Naşir, dramaturq, ədəbiyyatşünas, dirijor Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev 1870-ci il mayın 17-də Qarabağ mahalının Şuşa şəhəri yaxınlığındakı Ağbulaq kəndində dünyaya göz açıb. Atası Əsəd bəy qəza idarəsində katib vəzifəsində işləyirmiş. Üç yaşında ikən atasının itirən Əbdürrəhimi əmisi Əbdülkərim bəy öz himayəsinə alır. Kiçik Əbdürrəhimi atalığı H.Sadıqbəyv çox yaxşı qəbul edir, onun tərbiyəsilə məşğul olur. 1880-ci ildə atalığı Əbdürrəhimi Şuşada Yusif bəyin müvəqqəti yay məktəbinə qoyur. Burada Haqvrdiyv rus dilini öyrənir, rus yazıçılarını həvəslə xuyur.1884-cü ildə Haqvrdiyv Şuşada bir teatr tamaşasında iştirak edir. Tamaşa gənc Əbdürrəhimə çox xoş gəlir və onun ədəbi yaradıcılığa başlamasına təsir edən ilk amillərdən biri olur. Ədib özü deyir: Yadımdadır, Mirzə Fətəlinin Xırs quldurbasanı ynanılırdı. Bu əsəri gördükdən sonra Mirzə Fətəlinin məcmuəsini tapıb oxumağa başladım, hətta Hacı Daşdəmir adlı bir komediya da Mirzə Fətəlinin Hacı Qarası məzmununda yazıb Yusif bəy Məliknəzərvun mülahizəsinə verdim. Yusif bəy həqiqi pedaqoq idi. , mənim bu pyesimi bir növ dil ilə mənə qaytardı ki, mən nə ondan incidim və nə də həvəsdən düşdüm.

 

1890-cı ildə Ə.Haqvrdiyv Şuşa ralnı məktəbinin altıncı sinfini bitirib, Tiflis ralnı məktəbinin snuncu sinfinə daxil olur. , burada rusAvropa klassiklərini öyrənir, tz-tz teatr tamaşalarına baxır. Ə.Haqvrdiyv 1891-ci ildə Tiflis ralnı məktəbini bitirib, ali təhsil almaq üçün Ptrburqa gdirrada Yl Mühəndisləri İnstitutuna daxil lur. Ptrburqda lduğu səkkiz il müddətində azad müdavim sifətilə universitetin şərq fakültəsində təhsil alır, dil və ədəbiyyat məsələlərilə ciddi məşğul lur. Ptrburq ədəbi həyatının, tz-tz Alksandrinsk tatrında baxdığı tamaşaların təsirilə Haqvrdiyvdə sənətə, tatra lan həvəs daha da artır.

 

Gənc yazıçı özünün ilk əsərləri lan Yyərsən qaz ətini, görərsən ləzzətini (1892) və Dağılan tifaqı (1896) da Ptrburqda yazır. 1899-cu ildə , Ptrburqdan Şuşaya qayıdır. Şuşada iki il qalır və xalq yaradıcılığı nümunələri tplamaqla məşğul lur. Ədib Bəxtsiz cavan pysini də 1900-cü ildə Şuşada yazır. Pys lə həmin ildə tamaşaya qyulur. 1901-ci ildə Haqvrdiyv Şuşadan Bakıya gəlir və burada Pəri cadu pysini tamamlayır. Əsər səhnədə, müəllifin başqa pyesləri kimi, böyük müvəffəqiyyət qazanır.

 

Bakı mühiti gənc yazıçının inkişafı üçün gniş imkanlar yaradır, , burada H.Zərdabi, N.Vəzirv, N.Nərimanv, C.Zynalv, H.Ərəblinski kimi dövrün qabaqcıl adamları ilə tanış lur, nlarla əlbir işləyir, tatr üçün rprtuar hazırlayır, rjissrluq dir, dərs dyir. Bu dövrdə Haqvrdiyv rjissr lduğu, tamaşasına ümumi rəhbərlik tdiyi Hacı Qara, Vəziri-xani-Lənkəran, Müfəttiş, tll, Qaçaqlar, Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük, Adı var, özü yx. Dağılan tifaq, Bəxtsiz cavanbaşqa pyslərdə, hər şydən əvvəl, idyanın təhrif lunmamasına, aktyr yunundakı təbiiliyə çx fikir vrirdi.

 

1908-ci ildə Üzeyir Hacıbəylinin Lyli və Məcnun prasının səhnədə hazırlanmasına rəhbərlik dən Haqvrdiyv həm də tamaşada ilk Azərbaycan dirijoru kimi çıxış edib. Alksandrinsk tatrında fəaliyyət göstərən Davıdv, Varlamv, Kmissarjvskaya, Savina, Dlmatv, Dalski kimi dövrün görkəmli səhnə ustalarının aktyrluq sənətinə yaxşı bələd lan ədib, milli Azərbaycan səhnəsində də blə istdadlı səhnə xadimlərinin ytişməsi ylunda bütün varlığı ilə çalışırdı. Ə.Haqvrdiyv Hüsyn Ərəblinski, Əbülfət Vəli, Sidqi Ruhulla, Hüsynqulu Sarabski, Murad Muradv kimi görkəmli sənət ustalarının səhnəyə cəlb dilməsinə, bir aktyr kimi kamilləşməsinə xyli əmək sərf edib.

 

Ə.Haqvrdiyv 1904-cü ildə Şuşa şəhəri idarəsinə üzv sçildiyi üçün ynidən raya qayıdır. , burada çox qalmır, 1905-ci il inqilabından snra Rusiya dövlət dumasına Gəncə quberniyası üzrə nümayəndə seçilirPtrburqda qalır, Ağa Məhəmməd şah Qacar faciəsini yazmaq üçün dövlət kitabxanasında çalışır. 1907-ci ildə yazıçı ynə həmin faciəyə aid əlavə məlumat tplamaq üçün İrana səyahət dir. Faciə ilk dəfə 1907-ci ildə Bakıda səhnəyə qyulubndan snra da böyük müvəffəqiyyətlə uzun zaman səhnədə ynanılıb.

 

Mlla Nəsrəddin jurnalı nəşrə başladıqdan snra rada Cyranəli, Xrtdan, Həkimi-nuni-səğir, Lağlağı, Mzalan, Süpürgəsaqqal və başqa imzalarla hekayə, flytnpublisist məqalələr çap tdirən Ə.Haqvrdiyv Cəhənnəm məktubları, Mzalan bəyin səyahətnaməsi, "Marallarım adlı əsərləri ilə Mlla Nəsrəddin jurnalının fəal mühərrirlərindən biri kimi şöhrət tapır.

 

Həmin illərdə ədib Millət dstları (1905), Ac həriflər (1911) kimi kiçikhəcmli səhnə əsərləri də yazır. Haqvrdiyv Nicat cəmiyyətində və Kür-Araz gəmiçiliyində işlədiyi müddətdə, vəzifəsi ilə əlaqədar laraq İranı, Qafqazı, rta Asiyanı və Vlqabyu ölkələrini gəzir. Səyahət ədibdə yni yaradıcılıq intibahları yaradır. 1910-cu ildə Həştərxanda N.Nərimanvla bərabər, şəhərin ictimai və mədəni həyatında fəal çalışır.

 

1911-ci ildə vəzifəsindən azad dilən Haqvrdiyv Ağdama köçür il rada yaşayır. Ağdamda yaşadığı müddətdə bədii yaradıcılığını davam tdirir. Mlla Nəsrəddin jurnalına hkayələr, flytnlar, gündəlik məsələlərlə əlaqədar laraq publisistik məqalələr yazır.

 

Ə.Haqvrdiyv 1916-cı ildə Tiflisdə Şəhərlər ittifaqının Qafqaz şöbəsi əxbarı adlı rus dilində çap lunan aylıq məcmuənin müdirliyinə təyin lunur və Tiflisə gdir. 1917-ci ildə Röya və Həmşəri pasprtu hkayələrini yazır. 1917-ci il fvral inqilabından snra Haqvrdiyv Brçalı qəzasına müvəkkil təyin lunub Şulavr qəsəbəsinə gdir və ilyarım rada işləyir. 1920-ci ildən Haqvrdiyvin ədəbi və ictimai fəaliyyətinin yni dövrü başlanır. , incəsənət şöbəsinin müdiri vəzifəsini aparmaqla yanaşı, dövlət tatrlarında müfəttiş vəzifəsində çalışır. 1921-ci ildən 1931-ci ilə qədər Azərbaycan Dövlət Universitetində ədəbiyyatdan mühazirələr xuyur, gənc kadrlar hazırlığı işində fəal iştirak dir. Haqvrdiyv müəllimlik tməklə bərabər, bir çx məsul ictimai vəzifələrdə də çalışır. , Azərbaycanı tədqiq və tətəbbö cəmiyyətinin sədr müavinisnra sədri (1923-25), Şərq fakültəsinin katibi (1992-25) lur.

 

Ədib müəllimliklə, yni əsərlər yazmaqla, tatra yaxından kömək tməklə, müxtəlif vəzifələrdə çalışmaqla kifayətlənmir. , müxtəlif yrlərdə Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti, günün zəruri məsələləri haqqında məruzələr dir. 1927-ci ildə Haqvrdiyvin ədəbi-ictimai fəaliyyətinin tuz illik yubilyi kçirilir. 1928-ci ildə ədəbiyyat və incəsənət sahəsindəki xidmətləri nəzərə alınaraq qcaman ədibə Əməkdar incəsənət xadimi adı vrilir.

 

Haqvrdiyv bu dövrdə Qırmızı qarı, Ədalət qapıları, Ağac kölgəsində, Vavyla, Köhnə dudman, Baba yurdunda, Qadınlar bayramı, Kamran, Sağsağan, Yldaş Krğlu, Çx gözəl və s. dram əsərləri yazmaqla bərabər, Marallarım silsiləsindən lan satirikbaşqa ciddi ruhlu çxlu hkayələr də çap tdirir. Hkayələrin bir hissəsi Marallarım (1927) və digər hissəsi Hkayələr (1940) kitabında tplanıb.

 

Ə.Haqvrdiyv öz ölkəsinin və başqa xalqların tarixinə yaxşı bələd lan alim idi. Ədibin Azərbaycan tatrı, tarixi dram, xalq tamaşaları, M.F.Axundzadə, M.Ə.Sabir, Mlla Nəsrəddin, M.Qrki, Azərbaycan dili, milli şir, ralist ədəbiyyatımızın bəzi məsələləri haqqındakı lmi-nəzəri məqalələri, dərin məzmunlu publisistikası bu günöz əhəmiyyətini itirməyib. Təsadüfi dyil ki, 1924-cü ildə Ə.Haqvrdiyv Rusiya lmlər Akadmiyasının ölkəşünaslıq bürsuna müxbir üzv sçilib. Ə.Haqvrdiyvin ədəbi irsi içərisində rus və Qərbi Avrpa ədəbiyyatından tdiyi bir sıra qiymətli tərcümələr də vardır. nun M.Qrkidən tərcümə tdiyi əsərlər İzrgil qarı və qyri hkayələr və Çxvdan tərcümə tdiyi nvllalar Dəhşətli gcə adlı kitablarda tplanıb. Bunlardan başqa ədib Şkspirin Hamlt, Şillrin Qaçaqlar, Vltrin Sltan sman, Zlyanın Qazmaçılar, Andrsnin Bülbül, Şahın təzə libası, Lanskyun Qəzəvat, Çirikvun Yəhudilər, Krlnknun Qca zəng çalan əsərlərini də tərcümə dib.

 

1933-cü il dekabrın 11-də Bakıda vəfat etmiş Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin məzarı Fəxri xiyabandadır. Haqvrdiyv bir klassik kimi həmişə əzizdir, həmişə canlıdır.

 

Hərbi And.- 2021.- 21 may.- S.20.