Əgər Hitler öldürülsəydi, İkinci Dünya Müharibəsi baş verərdimi?

Əgər Hitler öz soyqırım nəzəriyyələrini həyata keçirməsəydi, antisemitizmin mövcud olmasına baxmayaraq, Holokost zamanı milyonlarla yəhudi və digər azlıqların qətliamı bəlkə də baş verməzdi.

Əfsanəyə görə, 1918-ci ilin 28 sentyabrında, Fransa Markoinq şəhərindəki döyüşdə cəsarətli hərəkətlərinə görə Viktoriya Xaçı ilə təltif olunacaq britaniyalı əsgər Henri Tendi yaralanmış əsgər Adolf Hitleri nişangahda tutmuşdu.

Guya Tendi axsayan alman əsgərinə acıyaraq onu vurmayıb. Hitler isə minnətdarlıqla başını yelləyib və oradan uzaqlaşıb.

Tarixçilər bu hadisənin Hitlerin öz uydurması olduğunu düşünsələr də, bu uydurma əhvalat maraqlı bir sual ortaya qoyur: Birinci Dünya Müharibəsinin mənasız qırğınları fonunda tətik bir dəfə də çəkilsəydi, dünya tarixi necə dəyişə bilərdi?

Yəni, İkinci Dünya Müharibəsi daha böyük iqtisadi və siyasi səbəblərlə onsuz da baş verəcəkdimi? Yoxsa bu müharibə yalnız Hitlerin tarixi öz iradəsinə tabe etdirməsi nəticəsindəmi baş verdi?

Nasistlər Hitlersiz hakimiyyətə gələ bilərdimi?

Nasist Partiyasının ilkin forması Alman Fəhlə Partiyası (DAP) idi və onu çilingər Anton Dreksler yaratmışdı. Əslində, Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Hitler Alman Ordusunun kəşfiyyat xidmətinin tapşırığı ilə bu partiyaya sızmalı idi. Lakin nəticədə o, bu ideologiyaya bağlandı və 1921-ci ildə partiyanın liderinə çevrildi.

Deməli, Almaniyada işçi sinfinə söykənən sağçı bir partiyanın yaranması, iqtisadi böhranlar və məğlubiyyət sonrası yaranan qisasçıl əhval-ruhiyyə fonunda Hitlersiz də mümkün idi. Çünki almanlar inanırdılar ki, İmperiya ordusu əslində məğlub olmayıb, sadəcə “arxadan bıçaqlanaraq” təslim olub.

Digər tərəfdən, nasistlərin hakimiyyətə gəlməsi ilə bağlı bir sıra qeyri-adi şəraitin, xüsusilə Hitlerin şəxsiyyəti ətrafında cərəyan edən hadisələrin ciddi sübutları mövcuddur. Məsələn, 1932-ci ildə keçirilən seçkilərdə Hitler və nasistlər cəmi 37 faiz səs toplaya bilmişdilər.

Əhalinin 53 faizi isə general və dövlət xadimi Paul fon Hindenburqu prezident seçmişdi. Hindenburq nasistləri, o cümlədən Hitleri şəxsən sevməsə də, siyasi böhran fonunda koalisiya qura bilmədi və nəhayət, təzyiqlərlə Hitleri kansler təyin etməyə razı oldu. Ardınca Reyxstaq binasında təşkil olunmuş yanğın hadisəsindən istifadə edən Hitler Hindenburqu parlamenti buraxmağa və onu fövqəladə səlahiyyətlərlə təmin etməyə inandırdı.

Bu səbəbdən, nasistlərin hakimiyyətə gəlməsi geniş xalq dəstəyindən deyil, müəyyən siyasi manipulyasiyalardan qaynaqlanmışdı. Bu da göstərir ki, Hitler olmasaydı, bu proseslər tam fərqli yöndə inkişaf edə bilərdi.

Nasistlərsiz Almaniya Avropada hərbi kampaniyaya başlaya bilərdimi?

Qısa müddətdə – yəqin ki, yox.

Şübhəsiz ki, Versal müqaviləsi almanlar tərəfindən ədalətsiz hesab edilirdi (baxmayaraq ki, Almaniya bu müqavilə ilə müəyyən edilən təzminatların yalnız səkkizdə birini ödəyib və 1932-ci ildə qalan borclar silindi). Ölkənin elitasının böyük bir hissəsi isə Hitlerin ordunun gücləndirilməsinə yönəlmiş siyasətini alqışlayırdı.

Xüsusilə ordu rəhbərliyi Almaniyanın yenidən böyük gücə çevrilməli olduğunu düşünürdü və daha militarist, avtoritar cəmiyyətin qurulmasını dəstəkləyirdi. Versal müqaviləsinə əsasən qadağan olunmuş tank, gəmi və təyyarələrin hazırlanması isə 1920-ci illərdə – Hitlerin hakimiyyətə gəlməsindən əvvəl – məxfi şəkildə davam etdirilirdi (ironik olaraq, bu işdə SSRİ də almanlara kömək edirdi).

Bununla belə, Vermaxtın yüksək rütbəli zabitləri Hitlerin başladığı müharibələri düşünülməmiş sayırdılar, hətta bəziləri çevriliş planları hazırlayırdı. Onlar əsasən müharibə ideyasına qarşı deyildilər, sadəcə Almaniyanın belə bir müharibəyə hazır olması üçün 6-10 il daha lazım olduğunu düşünürdülər.

Deməli, Almaniya Hitlersiz də yenidən hərbi güc kimi meydana çıxa bilərdi, amma nasistlərin təzyiqi ilə olduğu qədər sürətli və aqressiv şəkildə yox. Almaniya, həmçinin militarist millətçiliyə meyillənə bilərdi. Çexoslovakiyadakı Sudet əraziləri və Polşa dəhlizi kimi mübahisəli sərhəd bölgələri hələ də gərginlik ocağı olaraq qalacaqdı. Lakin siyasi proseslər nasist ideologiyası olmadan daha az dağıdıcı bir istiqamətdə də inkişaf edə bilərdi.

İkinci Dünya Müharibəsini Stalin başladı?

Fransa və Britaniyanın Hitlerin hərəkətlərinə reaksiyası böyük ölçüdə Stalin rəhbərliyindəki Sovet İttifaqının yaratdığı təhlükə ilə məşğul olmaları səbəbindən qeyri-müəyyən idi. Hətta 1938-ci ildəki Münhen böhranı zamanı belə, Paris və London Moskvadan gələn ittifaq təklifini rədd etdilər, çünki nasistlərdən çox, sovetlərdən qorxurdular.

Həqiqətən də, bəzi tarixçilər mübahisəli şəkildə iddia edirlər ki, Sovet İttifaqı Almaniyaya hücum etmək niyyətində idi.

Stalin təcavüzkar işğallardan çəkinmirdi. 1939-cu ildə Hitlerlə birlikdə Polşanı bölüşdürdü, həmin ilin qışında Finlandiyaya hücum etdi, sonra Baltikyanı ölkələri və Rumıniyanın Bessarabiya bölgəsini işğal etdi.

Lakin Stalin zəif, müttəfiqsiz ölkələrə hücum etməyi üstün tuturdu. Müharibədən əvvəlki Qızıl Ordunun vəziyyətini nəzərə alsaq, onun nasist Almaniyası ilə eyni səviyyədə təhlükə yaratdığına inanmaq çətindir. 1939-cu ildə Sovetlərin Finlandiya ilə apardığı “Qış Müharibəsi”ndə yarım milyondan çox sovet əsgəri və minlərlə texnika, nisbətən zəif və yüngül silahlanmış finlilərlə mübarizədə ciddi çətinliklərlə üzləşdi və 300 mindən çox itki verdi. Bu zəif çıxış, Stalinə Qızıl Ordunun Qərbi Avropa ilə qarşıdurmaya hazır olmadığını yaxşı bildirdiyini göstərir.

Bununla belə, Hitlerin təcavüzkarlığı Qərbi Avropa ilə Moskva arasında mümkün strateji qarşıdurmanın qarşısını aldı. Hitler olmasaydı, bəlkə də erkən bir Soyuq Müharibə başlayacaqdı.

Bəs Çin və Yaponiya nə olacaqdı?

Dünyanın altıda biri üçün İkinci Dünya Müharibəsi 1939-cu ilin sentyabrında deyil, 1937-ci ilin iyulunda başlayıb. Həmin vaxt İmperial Yaponiya, Çinə qarşı əvvəlki 1933-cü il kampaniyasından sonra daha böyük miqyaslı işğala start verdi.

Həmin dövrdə Yaponiyada hökm sürən militarist millətçilik əhval-ruhiyyəsi, əsasən, Avropa müstəmləkəçiliyinə qarşı reaksiyadan doğmuşdu, nasist ideologiyası ilə əlaqəli deyildi. Buna görə də Yaponiya Çini hər halda işğal edəcəkdi. Bu isə ABŞ-nin Yaponiyaya qarşı neft embarqosu tətbiq etməsinə səbəb olacaqdı ki, nəticədə Tokio Perl Harbor hücumunu planladı.

Amma tarixdə bu embarqonun əsas səbəbi Yaponiyanın fransız İndoçinasına (bu günkü Vyetnam, Laos və Kamboca) müdaxiləsi olmuşdu, halbuki həmin bölgə Almaniya Fransanı işğal etdikdən sonra zəif düşmüşdü. Əgər Avropada müharibə olmasaydı, Fransa hələ də güclü bir müstəmləkəçi güc kimi qalardı və Yaponiya bu qədər irəliləməyə cəsarət etməzdi.

Əslində, 1940-41-ci illərdə Yaponiyanın strateji hesablamaları Avropadakı müharibəyə görə tamamilə fərqli idi. Perl Harbor hücumu, Yaponiyanın Asiyada, xüsusilə də Hollandiya Şərqi Hindistanındakı (indiki İndoneziya) neft yataqlarını ələ keçirmək üçün zaman qazanmaq məqsədi daşıyırdı.

Əgər Tokio eyni anda həm Britaniyaya, həm də ABŞ-yə qarşı müharibə aparmağın çətinliyini qəbul etsəydi, bəlkə də Çində daha dərindən möhkəmlənər və planlaşdırdığı “Böyük Asiya Həmrəylik Bölgəsi” (Greater East Asia Co-Prosperity Sphere) iqtisadi blokunu qurmağa çalışardı. Bu isə Koreya və Çinin işğal altında qalan hissələrinin daha uzun müddət Yaponiyanın nəzarətində qalmasına, Tailand və Hindistandakı millətçilərlə sıx əməkdaşlığa səbəb ola bilərdi.

Fərqli Bir Dünya

İkinci Dünya Müharibəsinin əvvəlində altı böyük güc vardı – Birləşmiş Krallıq və Fransa (Afrika və Asiyada müstəmləkə imperiyaları ilə), Mərkəzi Avropada dominant olan Almaniya, Asiya və Sakit okeanda genişlənən Yaponiya, Avropa və Orta Asiyada təsiri olan Sovet İttifaqı və Latın Amerikası ilə Filippin kimi yerlərdən geri çəkilən ABŞ.

Müharibə nəticəsində Almaniya və Yaponiya böyük güc statuslarını itirdi. Birləşmiş Krallıq və Fransa isə zəifləymiş vəziyyətdə qaldı. Əvəzində ABŞ və SSRİ hərbi və siyasi cəhətdən dünya miqyasında yüksəldi.

Bu nəhəng qlobal dəyişiklik nəticəsində Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, İsrail dövləti, NATO və Varşava Paktı yarandı, Avropa müstəmləkə imperiyaları müstəqil dövlətlərə çevrildi və Koreya yarımadası iki yerə parçalandı.

Əgər İkinci Dünya Müharibəsi baş verməsəydi, kimyaterapiyadan raket texnologiyasına, atom bombasına qədər bir çox dünya dəyişdirən texnologiya fərqli vaxtlarda və yerlərdə inkişaf edəcəkdi. Müharibənin yaratdığı sosial dəyişikliklərin təsiri ilə meydana çıxan vətəndaş haqları hərəkatı və Hindistanın müstəqilliyi kimi proseslər də fərqli bir yol izləyə bilərdi.

Əgər Hitler öz soyqırım nəzəriyyələrini həyata keçirməsəydi, milyonlarla yəhudi və digər azlıqların qətlə yetirilməsi, yəqin ki, baş verməzdi. Bəlkə də Veymar Respublikası nasistlərin militarizm və avtoritarizm yoluna düşməsindən qurtula bilərdi.

Amma dünya yenə də böyük münaqişələr yaşamalı olacaqdı – sadəcə, fərqli yerlərdə və fərqli zamanlarda. Kapitalizm və kommunizm, müstəmləkəçilik və milli müstəqillik, millətçilik və beynəlmiləlçilik kimi gərginliklər hələ də mövcud olacaqdı.

Bu münaqişələrin necə baş verəcəyini yalnız təxmin edə bilərik, lakin bir şey aydındır: alternativ tarixdə yazılan “Biz Alovu Başlatmadıq” (“We Didn’t Start the Fire”) mahnısı da söz baxımından yetərincə zəngin olardı.

Hərbi And .- 2025.- 9 may(№16).- S.15.